Jarq etken bir juldyz

Jıyrmasynshy ǵasyrdyń al­­py­synshy jyldary qazaq boksy­­nyń qarakók aspanynda bir jul­dyz jarqyrady. Ol – jaýynger sporttyń jan­kúıer­leri esimin jattap ósken Keńes Omarov edi. Saıypqyran sport­shynyń ómir jolyna qaraǵanda ózgeden ótip turǵan eshnárse baıqalmaıdy. Ol 1936 jyly 10 qańtarda dúnıege kelgen. Ákesi Omar jylqyshy bolsa, anasy Ánıpa úı sharýashylyǵyndaǵy jan. Ortalaý mektepti Amanótkelde, al orta mektepti 1954 jyly Bógende bitirgen ony boıyndaǵy bulqyn­ǵan bula kúsh, qudaı bergen talap Orta Azııanyń úlken ortalyǵy – Tashkent qalasynan bir-aq shyǵar­dy. Ata-ananyń aq batasymen talap tulparynyń jalynan ustaǵan ol Tashkent jer sýlandyrý teh­nıkýmyna oqý­ǵa tústi. Tehnıkým qabyr­ǵasynda júrip boks ónerine birjola den qoıdy. Sonaý jer túbindegi Amanótkelden kelgen aýyl balasynyń osy kezeńnen talaby órlep júre berdi. Sek­sııanyń belgili bapkeri Trofım Husnýddınovtiń bastaýymen qııa­­ǵa qanat qaǵyp, sport álemi­niń kóginde onyń juldyzy jan­dy. Keler 1955 jyly-aq О́zbek­stan chempıonatynda altyn alqany mo­ıynǵa ildi. Tásil-tehnıkany je­tik meńgergen jigerli de qaısar Ke­nekeń ózbek eliniń qatarynan tórt márte  chempıony bolǵan eken. Alǵash­qy jyldan-aq respýblıka qura­ma komandasyna múshe bolǵan Amanótkel túlegi ala taqııaly aǵaıyndardyń qurmetti adamy­na aınaldy. 1959 jyly О́z­bekstan atynan KSRO halyq­tary spar­takıadasyna qatysty. Shy­ǵys­tan shyrqap shyqqan talant­tyń esimi kindik qany tamǵan topyraq pen О́zbek­stanǵa ǵana málim edi. Qarsy turar tosqaýyl joq qas júırik elge oralǵan soń da Qazaq­stan­nyń bir márte chem­pıony boldy. Qos qolmen qatar jumys isteı alatyn, qaýipti qashyqtyqty tez baıqaıtyn sezimtal boksshy shynynda da tý­my­synan saıyp­qyran bolatyn. Desek te, oqý bitirgen soń sport­tyń babyn buz­baı saqtap turý qıyn ekeni belgili. Alǵashynda Aral qala­syn­­daǵy kásiptik-teh­nıkalyq ýchılıshelerde, keıin Qy­zyl­orda qala­syndaǵy «Eńbek rezervteri» sport qoǵa­mynda bapker bolyp, oblys sportyna da eleýli eńbek sińirdi. Kezinde О́zbekstandy dúr silkindirgen Keńes aǵany Shymkent hımııa-tehnologııa ınstıtýty­nyń rektory Sultan Súleı­menov jaq­sy biletin edi. Aqyry ol qolqa salyp, qyzmetke sha­qyrdy. Bilikti bapkerdiń el aý­zyna eń birinshi ilikken shákirti KSRO qurama komandasynyń múshesi Marat Jaqsybaev bol­dy. Marat Odaqta qola júlde oljalap, KSRO, AQSh jáne Kýba ara­syn­daǵy kezdesýlerde birneshe dúrkin jeńim­paz atandy. Osydan keıin-aq sharshy alań­da Amalbek Tshanov, Ivan Mıstokopýlo, Qaıyrbek Bó­kenov, Iýrıı Kranıdı, Rashıd Bolǵanbaev, óziniń úlken uly Tımýr Omarov sekildi shákirt­teri málim boldy. Qarap otyr­saq, bilikti bapker alpysqa tarta KSRO sport sheberlerin daıyn­dapty. Olardyń kópshiligi Qa­zaq­stan jáne KSRO qurama ko­mandalarynyń sapynda búkil­odaqtyq jáne halyqaralyq ja­rys­tarda top jardy. Ońtústik óńirde aǵa bapker bolǵan 10 jyl ishinde boks ónerin álemdik deńgeıde damyt­ty. Osy jyldary tógilgen ter, ónimdi eńbek respýblıka sport tarı­hyn­da altyn áriptermen jazyldy. Bul eńbek eskerýsiz qalmaı Keńes Omarovqa 1968 jyly respýblıka boks sportyna sińirgen aıryqsha eńbegi úshin «Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy» qur­metti ata­ǵy berildi. Keńes aǵanyń bapkerlik qyz­meti 1970 jyldan Taraz qalasyn­da jalǵasty. Onyń sporttaǵy shyrqaý shyńy da osy kezeń bola­tyn. Osyndaǵy jıyrma jyldyń ishinde júzdegen balǵyndardy boks ónerine baýlyp, talantty bylǵary qolǵap sheberlerin shyń­dady. Olardyń arasynda Kárim­jan Ábdirahmanov, Serik Qonaq­baev, Rashıd Kabırov, Vadım Prı­sıajnıýk, Nurlan Kópjasarov sııaq­ty KSRO, Eýropa, álem bi­rin­shilikteriniń birneshe dúrkin je­ńim­pazdary men júldegerleri bar. 1980 jylǵy Máskeý Olımpıa­dasynda álem jankúıerleri men boks maıtalmandary «fantastıka» dep tańdaı qaqqan Serik Qonaq­baevty Amanótkelden shyq­qan Keńes Omarov tárbıelep shyǵarǵan degenge bireý sense, bireý senbes. Alaıda, shyndyq bireý, derek aqı­qat. Bir qyzyǵy, Seriktiń alǵashqy bapkeri Rashıd Bolǵanbaevty da Keńes aǵa baý­lysa, óz tárbıesine kóshken Serikti aýyr búırek syrqatynan keıin shákirti Iýrıı Shaıdyń bapkerligine aýysýyna kelisim bergen de ózi edi. Eń bastysy, Seriktiń ákesiniń balasyn óz qolymen jetelep ákelip Keńes Omarovqa tapsyrýy da kóp jaıdan habar beredi. Sol Serik áke úmiti men ustaz tárbıe­sin aqtaı bildi. Máskeý Olımpıa­dasynan kúmispen kúptelip kelgen Qonaqbaevtyń: «Áttegen-aı, ustazym Keńes aǵanyń batasyn almaı ketip edim, qol sozymda turǵan altynnan aıyrylyp qaldym», – dep ókingenin Keńes aǵaǵa jaqyn júrgen jandardyń kópshiligi aıtady búginde. Ustaz qashanda shákirtimen ǵumyrly ekeni belgili. Bir kezdegi shákirti Amalbek Tshanov Jambyl oblysynyń ákimi tizginin ustap turǵan kezinde ustazynyń 60 jyldyq mereıtoıyn dúrkiretip ótkizip, astyna temir tulpar mingizse, marqum bolǵannan keıin esimin este qaldyrý maqsatynda Taraz qalasynda Keńes Omarov atyn­daǵy sport keshenin ashty­ryp, ustaz eńbegin ulyqtady. Osy maqalany daıyndaý ba­ry­synda Taraz topyraǵynyń tú­legi, Qazaqstannyń Eńbek sińir­gen jattyqtyrýshysy, Qazaqstan­nyń eńbek sińirgen qyzmetkeri Damır Býdanbekovpen áńgime­lesý­diń sáti túsken bolatyn. – Men ataqty Keńes Omarovtan tálim terdim, – dep bastady áńgimesin Damır Bultbaıuly. – Ol kisi boksqa beıimi bar boz­balalardyń birde-birin Jambyl oblysynan tysqary jibermedi. Joǵary bilim alamyn degen talapkerlerdi qoldarynan jetektep júrip oblys ortalyǵyndaǵy úsh joǵary oqý ornyna túsirdi. Osy bilim ordalarynyń rektor­laryna tikeleı kirip, qatań talap qoıdy. Sondaǵy maqsaty – oblys namy­syn qorǵaıtyn byl­ǵary qolǵap sheberlerin tárbıe­leý bolatyn. Jalpy, jattyq­tyrý­shyǵa uıym­das­tyrýshylyq qabilet asa qajet, ári ol bedeldi bolýy kerek. – Bul 1969 jyl bolatyn, – dep áńgimesin odan ári sabaq­tady Damır. – Ol kezde 50 kılo sal­maqta bokstasatynmyn. Já­ne osy salmaqta oblys chempıo­ny bol­dym. Birde Qazaqstan birinshiligine daıyndalyp jatqan kezimde janyma kelgen Keńes Omaruly degen bapkerimiz sal­maǵyńdy 48 kıloǵa qýsań, jastar arasynda Qazaqstan chempıo­ny bolasyń dep aqyl aıtty. Solaı boldy da. Bul 1978 jyl edi. Budan keıin Gorkıı qalasynda jastar arasynda ótken chempıonatta top jardym. Qurama ko­man­daǵa 18 jasymda qabylda­nyp, eresekter arasynda Qazaq­stan chem­pıony atandym. «Spartak» qo­ǵamynyń qurama koman­dasy sa­pynda Odaqtyń je­ńim­pazy bol­dym. KSRO Kýbogy jolyn­daǵy jarysta júldeli úshinshi oryndy ıelendim. Osy jetistik­terimniń barlyǵy tikeleı Keńes aǵanyń basshylyǵy­men jú­ze­ge asty, – dep aǵynan jaryldy qazaq boksy­nyń aqtańgeri. Jalpy, qarap otyrsańyz, qa­zaq boksynda tutas bir urpaq­ty arenaǵa alyp shyqqan Keńes Omarov ekeni daýsyz. Mysaly, Eýropa jáne KSRO-nyń eki dúrkin chempıony Rashıd Kabırov shá­kirti Iýrıı Shaıdyń tárbıe­sinde bolǵan. Al Olım­pıadanyń eki dúrkin kúmis júl­degeri Bolat Jumadilov boks álippesin Keńes­tiń shákirti Felıks Soıda basta­dy. Ámirhan Tólenov, Damır Býdanbekov elimizdiń qurama koman­dasyn baptaǵan bapkerler boldy. Qa­zaq­s­tannyń qaı boksshysyn aıtsaq ta Keńes Omarovty aına­lyp ótken biri joq eken. Uly joldyń bastaýy onyń óz qolynan shyqqan. О́mirde toqtaý joq. Qazaq boksy­nyń shyrqaý bıikke sharyq­taýyna sebepshi bolǵan Keńes Omarovtyń orny qazaq sporty­nyń tarıhynda erekshe edi. Bul kúnde jaryq dúnıeden saıyp­qyran sportshy, bilikti bapker Keńes aǵany tappaısyz. Onyń fánı ómirden ozǵanyna da on bes jyldyń júzi bolypty. Eger, tiri bolǵanda, izine ergen izbasarlary jetpis bes jyldyq mereıtoıyn dúrildetip ótkizgen bolar ma edi. Alaıda, Keńes aǵanyń ómirde ózi joq bolsa da, onyń izinde aǵaıyn-týǵandary men bala-shaǵasynan basqa tutas bir áýlet ósip keledi. Ol – qazaq boks­shylary. Aınalyp kelgende, Ke­ńes aǵamyzdyń ult aldyndaǵy uly qyzmeti umytylmaýǵa tıis, solaı bolady da. Baqtybaı BERDIBAEV, Qyzylorda qalasy.