Ǵıbratty ǵumyr

«Myń ólip, myń tirilgen» qazaq shejiresinde ótken ǵasyr­dyń 60-shy jyldary Arqa­daǵy bes oblystyq qazaq gazet­teri jabylyp, qabyrǵaly qalam­ger­leri «Tyń ólkesi» atty aqmo­la­lyq jalǵyz gazettiń tóńiregine toptasty. Arqadaǵy ult zııaly­lary­nyń qaımaǵyndaı osy top ejelgi Qaraótkel topyraǵyna mol rýhanı ıgilik, úlken qazaqı qazy­na ákeldi. Sol qarymdy top­tyń quramynda Qostanaıdyń ob­lystyq gazetinen kelgen jas til­shi Nurǵoja Oraz da bar edi. Ol týraly qazaqtyń belgili qa­lam­geri Sarbas Aqtaev bylaı tebi­rengen bolatyn: «Nurǵoja ól­ke­lik gazetke ádebı qyzmetker bo­lyp ornalasyp, taban aýdar­maı Aqmola topyraǵynda tu­ryp qaldy. Qaraótkeldiń kıeli topyraǵy onyń daryny búr ja­ryp, gúl atatyn qunarly mekenge aınaldy. Onyń aqyndyq daryny dál osy jerde qanat jaıyp, qalyń oqyrman qaýymǵa jol tart­ty. Osy óńirde uzaq turǵan ol búkil Saryarqanyń shejiresi ispetti...». Iá, Arqanyń aıaýly aqsaqaly, qabyrǵaly qalamger, asyl aǵamyz Nurǵoja Orazdyń ómirden ozǵa­ny­na da, mine, 40 kúnniń bederi bo­ly­p­ty. Qalam janrynyń barlyq sala­syn­da, qoǵamdyq is­te­r­diń qalyń orta­syn­da ózin­dik aıshyqty izin qaldyrǵan Nur­aǵań – Nurǵoja Narynbaıuly sarab­dal sabyr­lylyǵymen, eshkimge qııanaty joq adal­dyǵymen, sózge sheshen, oıy tereń para­sat­­ty­lyǵymen keshegi Aqmola, búgingi As­­tana­nyń abyz shejiresi, shy­ǵarmashylyq or­ta­synyń ǵıbrat alar aqylshysy bolǵan edi. Jar­ty ǵasyrdan astam shyǵarmashylyq eń­bek jolynda Nurǵoja Orazdyń Astana q­alasy men astanalyq ob­lystyń mádenı damýy­na, rýhanı tolysýyna qosqan úlesi ólsheýsiz. 1965 jyly Nurǵoja aǵamyz respýb­lı­kamyzdyń soltústik aı­ma­ǵyndaǵy bes ob­lys­ty qamtı­tyn Qazaqstan Jazýshy­lar odaǵy Selınograd oblysaralyq bólim­­she­siniń jaýapty hatshysy bolyp taǵaıyndalyp, ony 1991 jyly taratyl­ǵanǵa deıin bas­qardy. Áli esimde, sonaý jet­pi­sinshi jy­l­­dary qazirgi Astana qalasynyń ákim­digi ornalasqan ǵımarattyń jetinshi qaba­tynda úsh redaksııa (qazaqsha-oryssha oblystyq gazetter jáne respýblıkalyq nemis tildi «Froınd­shaft» gazeti) jáne Qa­zaq­stan Jazýshylar odaǵynyń ob­lys­aralyq bólimshesi ornalasqan bolatyn. Bólimshege qarasty úl­ken bólmede onyń jaýapty hat­shysy Nurǵoja Oraz jáne áde­bı keńesshileri jazýshy Ásken Ná­bıev pen aqyn Vladımır Gýn­darev oty­ratyn. Bul orta Al­m­at­y­dan keletin aqyn-jazýshy­lardyń atbasyn tireıtin orny, bes oblystan keletin jas qalam­gerler­diń jı­nalatyn uıasy edi. «Aqmolada shyǵar­ma­shylyq qaýym atbasyn tireıtin oryn bol­­­­­ma­ǵan eken» dep keıbireýler aıtyp júr­gendeı emes, «Keńester úıi­niń» jetinshi qabaty sóz ustap, óner qýǵan qaýymnyń qaı­na­ǵan ortasy bolatyn. Oblysaralyq bó­lim­sheniń osy shaǵyn shańyra­ǵynda Sábıt Muqanovtan bas­tap, qazaqtyń talaı-ta­laı marǵas­qalarynyń júzdesýleri ótken edi. Jalpy, kúni keshegi toqyraý jyldary bizdiń halqymyzdyń basyna túsken aýyrt­palyq, oǵan jasaǵan qysastyq pen qııanat az bolǵan joq. Tipti, ǵasyrlar boıy qalyp­tasqan ulttyq bol­my­symyzdan da aıy­rylyp qala jaz­daǵan joqpyz ba? Sonyń ishin­de aıryqsha zardap shekken ult­tyq ónerimiz bolatyn. Bul tek qaza­ǵy az soltústik oblystarǵa ǵana qatysty ahýal emes edi. Ult­tyq ónerdiń aıaǵyna tu­saý salý maqsatynda «túri – ulttyq, maz­muny – so­sıalıstik», «ınter­na­sıo­­naldyq» degen nebir kedergi­ler de qoıyldy. Sóıtip, ult­tyq ónerimiz kómeskilenip, onyń keı­bir túrleri toqyraı bastady. Máselen, Aqmola óńirinde aqyn­­dar aıtysy sońǵy ret 1957 jy­ly ótkizilgen kórinedi. Sodan ke­ıin bul óner Arqada uzaq ýa­qyt aýyzǵa da alynbapty. Respýb­lı­ka deńgeıinde jetpisinshi jyl­dar­dyń orta­synda qolǵa alynyp, ár jer-ár jerde aqyndar aıtysy uıymdastyryla bastady. Sol tusta Nurǵoja Oraz Aqmola óńi­rin­de aıtys ónerin qaıta tú­le­tý­diń uıytqysy boldy. Ol jo­ǵa­ry basshylarǵa aqyndar aı­ty­syn ótkizý týraly usynys jasap, oblystyq, qalalyq par­tııa komıtetterine birneshe ret hat jazady. Basshylardyń arna­ıy qabyldaýlarynda bolyp, ti­ke­leı áńgimelesedi, aıtysty qa­laı ótkizý kerektigi jóninde jaz­basha da, aýyzsha da tolyq maǵ­lu­mattar beredi. Oblys, qala basshylary «uzyn arqan, keń tusaýmen» júrip alady. Nure­keń sonda da alǵan betinen qaıt­paı, tabandylyq tanytady. Aqyry Nurǵoja Oraz oblystyq má­denıet basqarmasynyń ruq­satymen 1981 jyly Selınograd oblystyq aqyndar aıtysyn ótkizedi. Oblystyń barlyq der­lik aýdandarynyń aqyndary qa­tysqan alǵashqy aıtys tabyspen ótti. Sóz joq, bul hal­qymyzdyń óshkeni janyp, ólgeni qaıta tiril­gendeı teńdesi joq zor qýanyshy edi. Arqa atyrabynda aıtys óneri­niń qaıta túleýi bastaýynda aqyn Nurǵoja Oraz turdy. Ol jeti dúr­kin (2 ret res­pýblıkalyq – Bógen­baı batyrdyń 300 jyldyǵy men S.Seıfýllınniń 100 jyldyǵyna arnalǵan, 5 ret oblystyq) aqyn­dar aıtysyn ótkizip, ádilqazylar alqasyna tóraǵalyq jasapty. 1991 jyly qazaqtyń qamal-qor­ǵany – Qan­jyǵaly qart Bógen­baı­dyń 300 jyl­dyǵyna arnap, respýblıkamyzda alǵash ret bel­gi­li rejısser, marqum Jaqyp Omarov­tyń jetekshiligimen «dala sahnasynda» óner kórsetilse, Nur­ǵoja Narynbaıulynyń je­tek­shiligimen iri respýblıkalyq aqyn­dar aıtysynyń shymyldyǵy ashyldy. Sol bir dúbirli kúnderi uly toıdyń qos qanatyn qom­da­ǵan Jaqyp aǵa men Nurǵoja aǵa­ǵa qol­ǵabys etken kúnder de áli este. Sol toı­dan keıin qa­zaq má­denıetiniń bilgiri, bel­gili mem­­leket jáne qoǵam qaı­rat­keri О́z­be­káli Jánibekov: «Respýb­lı­ka­myzda aqyndar aıtysy qaıta jandanǵannan bergi sońǵy on jyl ishindegi eń bir tamasha aıtys osy boldy», dep baǵa bergen eken. 1991 jylǵy aqpan aıynan bastap, Nurǵoja Orazdyń tikeleı bastamasy­men, uıymdastyrýymen áýelde respýblıka­nyń 8 obly­sy­na taraıtyn, keıinnen elimizdiń barlyq óńirlerin qamtyǵan res­pýblıkalyq ádebı-kórkem, qoǵamdyq-saıası «Saryarqa» (keıinnen «Jańa Saryarqa») jýrnaly jaryq kóre bastady. Qandaı da bir ıgi bastamany qolǵa alǵan adam onyń aldaǵy jaýap­kershiliginiń aýyr jú­gin de moınyna artady ǵoı. Shyǵar­ma­shylyqpen «úsh qaınasa sor­pa­sy qosylmaıtyn» naryq zam­anyn­­da ádebı jýrnaldy ári uıym­­dastyryp, ári bas redak­tory bolý ońaı bolǵan joq. «Saryarqa» jýrnalyn shyǵarýdy qolǵa alǵan sátten bastap bas redak­torynyń aldynda negizinen eki basty mindet turdy. Birinshi, Al­matyd­aǵy Jazýshylar oda­­ǵy­nyń qamqorlyǵynan tys qal­ǵan shalǵaıdaǵy jergi­lik­ti qalamgerlerdiń shyǵar­ma­shy­lyq jolda kórinip, tanylýy­na kómektesý. Ekin­shiden, «Sary­arqanyń» ǵasyrlar boıy úzil­­meı kele jatqan ýyz ádebıeti men ulttyq baı muralaryn qaıta jań­ǵyrtyp, ony halyqqa keńinen nası­hattaý edi. Jýrnal qarymdy qalam­ger Nurǵoja Orazdyń qa­jyr­ly eńbeginiń nátı­jesinde bul min­detti oıdaǵydaı at­qaryp shyqty. «Saryarqa» jýrnalynyń al­ǵash­qy tórt jyldyq sandaryna belgili ǵalym, synshy Zeınolla Serikqalı taldaý jasaı kelip, elimizdiń ádebı ómirindegi eleýli oqıǵa retinde baǵa berdi. Ol «Ege­men Qazaqstan» gazetinde jaryqqa shyqqan maqalasynda jýrnaldyń shyǵarmashylyq tynysyn joǵary baǵalady. Halyq jazýshysy, marqum Ábish Kekilbaev jýrnalǵa óziniń únemi qalam tartyp kelge­nin atap kórsete kelip: «Bul ádebı jýr­nal bolýmen birge ǵylymı-ta­nym­dyq jýrnal boldy deýge to­lyq negiz bar», degen pikir aıtqan edi. Nurekeń aýqymdy shyǵarma­shylyq jumystaryna qaramastan, astanalyq óńir­diń qoǵamdyq ómirine de belsene aralasty. Bu­ryn oblystyq partııa komıteti, ob­lystyq atqarý komıteti, ke­ıin­­nen qalalyq ákimdiktiń, Premer-Mınıstr Keńsesiniń, Pre­zı­­dent Ákimshiliginiń tarapy­nan beri­letin qaýyrt tapsyr­ma­larǵa belsene aralasty. Má­se­­len, ol Qazaqstan Res­pýb­­­­­lı­ka­­sy Prezıdenti janyn­da­ǵy Ra­qym­shylyq jasaý komıs­sııa­syna turaqty múshe boldy. Astana qa­la­synyń onomastıka jáne eko­logııa komıssııasyna uzaq jyl­dar boıy belsendilikpen ara­lasty. Osy rette Nurǵoja Oraz elordanyń birqatar kósheleriniń ataýyn qazaqsha ózgertýge ózindik úlesin qosty. Patsha kóńil oqyrmanyna aqyn, jazý­shy, pýblısıst retinde keńi­nen tanyl­ǵan Nurǵoja aǵa­myz júrek syryn aq qaǵazdyń betine túsirýden bir sát qolyn úzbeı ótken qalamger. О́miriniń sońǵy sátine deıin ol qolynan qala­myn túsirgen joq. Asyl aǵa­nyń jaryq dúnıedegi sońǵy ty­nysymen birge toqtaǵan tynym­syz eńbeginiń nátıjesinde 40-tan astam kitap oqyrman qoly­na tıdi. Ár jyldarda jaryq kórgen osy kitaptardyń ár­qaı­­sysy oqyrmandardan já­ne áde­bıettanýshylar men qalam­ger­lerden laıyqty baǵasyn aldy. Máselen, «Tyń túlegi» poemasy jas ǵalym Batyrhan Dáribaevtyń kandı­dattyq dıssertasııasyna negiz bolsa, 1997 jyly shyqqan «Saryarqa syr­lary» atty óleń­der jınaǵyna «Egemen Qazaq­stannan» bastap birneshe gazet­­te salıqaly avtorlardyń jo­ǵ­a­ry baǵa bergen maqalalary ja­rııa­landy. Al «Aıypker» po­ve­s­ine belgili synshy Baqyt Sar­­balaev «Qazaq ádebıeti» ga­ze­­tin­­d­e tolymdy taldaý ja­sap, áde­­bıeti­mizdegi tabysty shy­ǵar­­ma­lar­dyń biri retinde atap kórsetti. Aqıqatyn aıtsaq, Nurǵoja aǵamyz ózi ómir súrgen ýaqyt sheji­resin hal-qade­rin­she jyr­lap, hatqa túsirip, tasqa ba­syp qaldyrǵan aqyn. Onyń poe­zııa­syndaǵy bir erekshelik, ol oqyr­mandaryn oılandyra otyryp, jyr joldary arqyly ashyq syrlasýǵa tartady. Osyndaı oılana oqıtyn poetıkalyq tásildi aqyn tabıǵat kórinisin sýretteýde de, ómir týra­­ly tolǵanystarynda da, kóńil kúıin beı­neleýde de, mahabbat jyrlarynda da berik ustanady. Jalpy, aqyn Nurǵoja Orazdyń shyǵarmashylyǵyna jan dosy, Qazaqstannyń halyq jazýshysy, kórnekti aqyn Tuman­baı Moldaǵalıevten artyq eshkim baǵa bere almas. «Nurǵoja poema dep at qoıyp, aıdar taǵyp, «Tyń túlegi», «Qyrandar uıasy», «Do­symnyń taǵdyry» degen dú­nıelerin oqyrmandaryna usyn­dy. Osy úsh shyǵarmadan da men Nur­ǵojanyń aqyndyq múm­kin­digi­niń moldyǵyn, shapqan sa­ıyn tynysynyń keńeıe túse­ti­nin ańǵar­dym. Shyǵar­mashy­lyq­qa toly jarty ǵasyr tekke ket­ken joq», – deıdi Tumanbaı Moldaǵalıev. Osy rette qazaqtyń qos aqyny Tuman­baı Moldaǵalıev pen Nur­ǵoja Orazdyń arasyndaǵy qalt­qysyz dostyq aqyndar ara­synda, jalpy, shyǵarmashylyq sala­synyń azamattary arasynda sı­rek ushy­rasatyn shynaıy dos­tyq bolǵandyǵyn aıtpaı kete almaımyn. Budan kóp ýaqyt bu­ryn­ǵy kezeńde de Nurekeńmen kez­deısoq kezdesip qalǵan sátter­de ol áńgi­mesiniń álqısasyn Tumanbaı dosynyń shy­ǵarmasynan bastaı­tyn. Qazaq lırı­kasynyń has sheberi Tumaǵańnyń sııasy keppe­gen jańa óleńderiniń birin jatqa oqyp: «Tumashymnyń jańa týyn­dysy edi, Tumashymnyń poetı­kalyq tynysyn kórdiń be?!» dep tap bir ózi qaıtalanbas das­tan jazǵandaı qýanatyn. Al Tuman­baı Moldaǵalıev bolsa: «Meni áde­bıetke jetektep ákelgen Nur­ǵoja, ádebıet úıir­mesinde meni us­tap berdi», dep aqyn dosy­nyń aza­mattyǵyn alǵa tartyp ótti. Iá, ót­kenniń ónegesindeı, urpaqqa ulaǵat bolardaı-aq shynaıy dostyq! Aqmolanyń abyzyndaı bolǵan Nure­keń­niń úlgi tutar ónegeleri óristi edi. Ata dástúrdi pir tutqan aq jeńgemiz – Aıman tátemiz ekeýi ortanyń gúli, toıdyń sáni bolatyn. Syńarynan aıyrylǵan aqqýdaı aq jeńgemiz jalǵyzsyrap qaldy. Amal qansha, ornynda bar ońalar! Asyl aǵamyzdyń artynda qalǵan mol shyǵar­mashylyq murasy oqyrman ıgiligine aınalyp, aqyn Nurǵoja Orazdyń ekin­shi máńgilik ómiri uza­ǵynan bolsyn. En­digi aıtylar oıdy aqyn Tumanbaı Mol­daǵalıevtiń sózimen túıindesek: «Shaby­synan jańyl­maǵan aqyn dostyń óleń ólkesine ákel­gen qazynasy az da emes, kóp te emes. Seniń uzaq jylǵy eń­begińniń elińdi súı­sin­diretinine men de úlken senim­men qaraı­myn. О́mirińniń uzaq jolyn­daǵy senimdi serigiń jyrlaryńnyń ǵumyrly bolýyna tilektespin!». Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».