Jumaǵalı YSMAǴULOV

83 jasqa qaraǵan shaǵynda Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty, respýblıkaǵa eńbek si­ńirgen mádenıet qyzmetkeri, fılologııa ǵy­lymdarynyń doktory, professor Jumaǵalı Ysmaǵulov dúnıeden ótti. Jumaǵalı Ysmaǵulov 1928 jyly 17 sáý­irde Qostanaı oblysynyń Sarykól aýda­nyn­daǵy Sonaly aýylynda týǵan. 1942 jyly orta mekteptiń 8 klasyn bitirgennen keıin, Qos­ta­naıdaǵy oqytýshylar ınstıtýtynyń daıyn­dyq kýrsyna baryp túsip, sol jyldyń kúzinde fızıka-matematıka fakýltetiniń 1-kýrsyna stýdent bolyp qabyldandy. Alaıda, soǵys ýa­qytynyń qıyn jaǵdaıynda oqýyn jalǵas­ty­rýǵa múm­kindik bolmaı, eńbekke aralasty. Eńbek jolyn Áýlıekóldegi aýdandyq gazette bastaǵan ol 1946-1951 jyldary Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde oqıdy. Qazaq­stan Kom­­partııasy Ortalyq komıtetiniń «Kom­mý­nıst» jýrnalynda (qazirgi «Aqıqat») qyz­met istedi. 1954-1958 jyldary jaýapty par­tııa qyz­metin atqaryp, SOKP Ortalyq Komı­teti ja­nyndaǵy Qoǵamdyq ǵylymdar aka­demııa­synyń aspı­ran­tý­rasynda oqydy. 1961-1963 jyldary respýblıkalyq «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktory, Almaty ob­lystyq «Jetisý», Shyǵys Qazaqstan oblys­tyq «Kommýnızm týy» gazetteriniń redaksııa­la­ryn­da jaýapty qyzmetter atqardy jáne Partııa ta­rıhy ınstıtýtynda sektor meńge­rýshisi boldy. 1973 jyly Qazaq KSR Mınıstrler Ke­ńesi janyndaǵy Memlekettik aqparat agenttigi (Qaz­TAG) dırektorynyń orynbasary, 1982-1987 jyl­­dary QazTAG-tyń dırektory bolyp istedi. 1985 jyly Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń de­pýtaty, 1986 jyly Qazaqstan Kompar­tııa­sy­nyń XVI sezinde Ortalyq komıtet múshe­li­gine kandıdat bolyp saılandy. Onyń qalamynan Stendaldiń, Balzaktyń, M.Gorkııdiń, A.Chehovtyń, I.Týrgenevtiń, A. Os­­­trov­­skııdiń, N.Dobrolıýbovtyń, taǵy basqa avtor­lar­dyń eńbekteri qazaq tilinde jaryq kórdi. Uzaq jyldar boıy buqaralyq aqparat qural­darynda qyzmet isteı júrip, Jumaǵalı Ys­maǵulov únemi baspasóz betinde pýblısıs­tı­ka­lyq tolǵaý, ocherk, esse, ádebı-syn maqalala­ry­men oqyrman qaýymynyń jyly yqylasyna bólendi. Jumaǵalı Ysmaǵulov 1987 jyldan ómiriniń sońyna deıin M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda qyzmet istep, qazaq áde­bıet­taný ǵylymynyń ózekti máselelerimen shuǵyl­dandy. Osy kezeńde Ahmet Baıtursynov pen Mirjaqyp Dýlatovtyń shyǵarmashylyq mu­rala­ryn zerttedi. Instıtýt jaryqqa shy­ǵar­ǵan on tomdyq «Qazaq ádebıeti tarıhyna» belsene qa­tynasty. Mirjaqyp Dýlatulynyń 2002-2004 jyl­dary jaryq kórgen 5 tomdyq shyǵarmalar jı­naǵynyń jaýapty redaktory boldy. Jumaǵalı Ysmaǵulovtyń ǵylymı-zertteý ju­mysynda uly Abaı murasyn jańa turǵydan zerdeleý isi erekshe oryn alady. Ol 1996 jyly «Abaı poezııasyndaǵy ómir shyndyǵyn beıne­leýdiń realıstik prınsıpteri» degen taqyrypta doktorlyq dıssertasııa qorǵady. Ha­lyq­tar dos­tyǵy, «Qurmet belgisi», «Qurmet» ordenderimen jáne kóptegen medaldarmen mara­pattalǵan. Qazaq jurty kisiligi mol, ishki mádenıeti óte joǵary, bıik zerde, asa bilimdar azamatynan, ulttyq kórkem aýdarma ádebıetiniń klassıginen aıyryldy. Bul orny tolmas ókinish, aýyr qaza. Jumaǵalı Ysmaǵulovtyń jarqyn beınesi ja­dy­myzda árdaıym saqtalady. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Baılanys jáne aqparat mınıstrligi Mádenıet mınıstrligi M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne  óner ınstıtýty Qazaqstan Jazýshylar odaǵy. Bir arysymyz edi Bizdiń urpaqtyń taǵy da bir arysy ómirden ótti. Jumaǵalı Ys­maǵulov dúnıe saldy. Ony­men biz birge ósip, bite qaınasyp, ádebı, mádenı, ǵylymı izdenisterimizdi qa­tar júrgizip edik. Ju­mekeń óz qata­rynyń jan-jaq­ty talantty ókili boldy. Sheber jýrnalıst, kánigi aý­darmashy, syn­shy-ádebıetshi, fılolog ǵa­lym istegen isin tııanaqty, ús­tinen bireý qarap jóndemeı­tin­deı etip jasaýshy edi. Qysylǵan kezde oǵan eldiń bári qolqa sa­lyp jatatyn. Endi ondaı maman qaıda. Azamattyǵy da, jol­das­tyqqa senimi de bıik edi. Ony biz áli de saǵynatyn bolamyz. Qosh, Jumeke! Aldyń jaryq, topyraǵyń torqa bolsyn. Serik QIRABAEV. Qosh, Jumeke! Taǵy da bir tarlanymyzdan aıy­ryldyq. Kúni keshe halyq­ara­lyq ǵylymı-teorııalyq konferensııada ba­ıandama jasap, Muh­tar Áýezov atyndaǵy ıns­tı­týt­tyń ja­ńa jylǵa arnalǵan keshine jaırań qaǵyp qatysqan Jume­keń o dú­nıege tutqıyldan atta­nyp ketti. Juma­ǵalı Ysma­ǵulov sekildi perzentterin hal­qy um­ytpaıdy. Taǵ­dy­ry ońaı boldy dep aıta al­maımyn. Bi­raq qaıt­pas qajyr-qaıraty­nyń, qa­la­my­nyń qarym­dy­­ly­ǵy­nyń ar­qa­syn­da ómirdiń nebir synyna tótep berdi. Ol áde­bıe­timizdiń aıtýly aýdarmashysy edi. Me­reıtoıla­ry­myzda ma­daq-ázil ól­eń jazysýshy edik. Odanyń birinde «Ǵa­shyqtyq tilde jarystyń Stendal­diń ózi­men» degen jol esimde qa­lypty.  Sten­daldiń ál­em ádebıe­tiniń in­jý-marjany «Qy­­zyl men qara» atty romanyn aýdaryp shy­ǵýyn óz basym úzdik shyǵar­mashylyq erlikke balaı­myn. Áde­bıettaný ǵy­ly­myndaǵy eńbegi óz aldyna bir tóbe. Qazaqqa kerek azamatta­ry­myz­dyń biri ediń. Taǵdyrǵa tábdil bol­mas degen sóz bar. Qaıtersiń... Sherııazdan ELEÝKENOV.

Tynymsyz izdenýmen ótti

Bul jalǵan dúnıeden ozbaıtyn adam bar ma. Biri erte, biri kesh ómirden ótip jatady. Mine, keshege deıin aramyzda jarqyldap júrgen esimi elimizge keńinen belgili, úlken ádebıetshi ǵalym Jumaǵalı Ysmaǵulov ta dúnıeden ótti. О́miriniń sońǵy kúnine deıin qolynan qala­myn tastamaǵan, aıtar oıy tereń, jan-jaqty bilimdi azamat Jumekeń ǵylymda da, jýrnalıstıkada da, aýdarma salasynda da ar­tyna óshpes mura qaldyrdy. Abaı shyǵar­mashylyǵy týraly mono­grafııalyq eńbegi Memlekettik syılyqqa ıe boldy. Jumekeń tynymsyz izdenis  ústinde júretin eńbekqor jan edi. Ýnıversıtetti bitirisimen basshy qyzmetterde boldy. Ortalyq partııa komıtetinde qyzmet istedi. «Qazaq ádebıeti» gazetin basqardy. Qazaq telegraf agenttiginiń dırektory boldy. Biz qyzmet babynda kóp aralastyq. Ol óz isine óte myǵym, tyndyrymdy, tapsyrylǵan iske jaýapkershiligi kúshti bolatyn. Ujym múshe­leri ony iskerligi, qaıyrymdylyǵy, kishipeıildiligi úshin qatty syılady. Jumekeńniń kórkem aýdarmadaǵy eńbegi bir tóbe. Ol Qazaq­standaǵy sanaýly kásibı aýdarmashylardyń biri ári biregeıi edi, aýdar­manyń iri klassıgi edi. Ensıklopedııalyq jan-jaqty bilimi bar Jumekeń qoǵamdyq saıası ómirge únemi zer salyp, oǵan óziniń azamattyq kózqarasyn bildirip otyrdy. Eń sońǵy pýblısıstıkalyq maqalasyn «Egemen Qazaqstanda» Astanadaǵy Sammıtke arnap jazdy. Sammıttiń sátti bitýine qatty qýanyp, Elbasynyń bul baǵyttaǵy saıasatyna úlken baǵa berdi. Jumekeń Kolbınniń dáýirinde orynsyz qyspaq kórdi, qyzmetinen alyndy. Biraq buǵan moıyǵan joq. Ol árdaıym elmen birge boldy, halyqpen birge qýandy. О́ıtkeni, ol óz ómirin halyqqa, qoǵamǵa qaltqysyz qyzmet etýge arnady. Qosh bol, júregi názik, eńbegi eresen, qımas aǵamyz Jumaǵalı! Janyńyz jánnatta bolsyn! Ábdesh QALMYRZAEV, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory. Besaspap Apyr-aı, Jumekeń aramyzdan ketip qalady dep kim oılaǵan?! Azdaǵan yńqyl-syńqyl kimde joq, sharbolattaı shyńdalyp, qıyn jyldarda qabyrǵasy qataıyp, qatyp pisken aǵalar anaý-mynaý aýrýǵa aldyrmas dep ózimizdi ózimiz aldarqatyp júre berýshi edik. Biraq aıy jetken aıynda, kúni jetken kúninde eken ǵoı. Alǵash júrekti muzdatyp, mıdy shyń etkizgen sýyq habar jetkende sener-senbesimdi bilmedim. Osydan birer aı ǵana buryn úıge telefon shalyp: – «Ǵıbratty ǵumyr» serııasymen Ilııas Omarov týraly kitap jazbaqshy edim. Soǵan shamam keler-kelmesin bilmeımin, úlgermeımin-aý dep qorqamyn. Materıaldaryn túgel jınap qoıdym. Solardy saǵan bersem, osyny sen jazsań deımin. Bárimizdiń de ortaq aǵamyz ǵoı, – degen-di. – O ne degenińiz, Jumeke, erteń-aq aıyǵasyz. Byltyr da júre almaı júrip, artynan júgirip ketip edińiz ǵoı. О́ıtip záremizdi ushyrmańyz. Al, senimińizge rahmet, Ilekeń jazǵandaryn oqyǵa­nym bolmasa, bir aýyz sóılesip, syrlasyp kór­gen kisim emes. Syrttaı bilgenmen, jan syryna úńilip, boılaı almaǵan adam jóninde jazý ońaı emesin ózińiz de bilesiz. Ilekeńdi ózińiz sııaqty dámdes, tuzdas, syrlas, syılas bolǵan kisi jazýy kerek qoı,– dep usynysynan bas tartqan edim. Onyń ústine abzal aǵany ál-dármeni azaıyp barady degenge qımaǵanmyn. Baqsam, «Artqy aıyldyń batqanyn ıesi emes, at biler» degendeı, syrqatynyń meńdep bara jatqanyn bilip júr eken ǵoı, jaryqtyq. Sóıtip, týǵan ádebıetimiz ben mádenıetimizdiń bir jaryq juldyzy aspanymyzdan aǵyp tústi. Qolyna qarshadaıdan qalam alyp, qazaq jýrna­lıs­tıkasyn ógizdeı órge súıresken óren qalam­gerdiń óri-qyry birdeı besaspap edi. Oryssha, qazaqsha eki tilde de teń sóılep, erkin jaza biletin, erkin aýdara beretin ol qasańdanǵan gazet tilin kórkem shyǵarma tiline ulastyrǵan sóz zer­gerleriniń biri bolatyn. Onyń saıası, ǵylymı, pýblısıstıkalyq maqalalarynyń ózi kórkem shyǵarmadaı jeńil oqylyp, jelpintip otyratyn. Qazaq kórkem aýdarmasynda ol qara shaldyrmaı, aldyna jan saldyrmaı ketti. Onyń aýdarma­shy­lyq ónerin óz aldyna bir mektep dese de bolady. Qarymdy qalamger, qajyrly qaıratker, qa­byrǵaly ǵalym, sarabdal synshy, paıymdy pýb­lı­sıst, bir sózben aıtqanda, besaspap tarlan tul­ǵanyń aldy jaryq, arty jaqsy bolsyn deımiz. Sarbas AQTAEV, jazýshy. Aldy – peıish, arty kenish bolsyn Mundaıda bizdiń qazaq «tó­relegen ólim» dep jatady ǵoı. «Tótelegen ólimnen» – qyrshyn jastyń qıylýynan saqtasyn degen maǵynadaǵy táýbá sózi. Kóńil úshin aıtylatyn bolar, áıtpese ólimniń qaısysy jaq­sy deısiz. Kezdesken jerde ar­salańdap qo­lyn alyp, reti kelse erkinsip, erkelep júretin as­qar taýdaı aǵa­lardan aıyrylý janǵa batady. Ásirese, Jume­keńdeı aǵadan. О́tken kúzde «Qazaq ádebıe­ti» gazeti men «Juldyz», «Prostor» jýrnaldarynyń 75 jyl­dy­­ǵyna ar­nalǵan jıynnan shy­ǵyp, Aby­laı han men Abaı dań­ǵyl­darynyń qıy­lysyndaǵy aıal­da­­ma­ǵa deıin shy­ǵa­ryp salyp, qa­shan­ǵydaı bııazy, baı­saldy áńgi­mesin tyńdap em Ju­mekeńniń. Át­teń, sońǵy dıdar­la­sýym eken!.. Keshikpeı qazaq jýr­nalıs­tı­kasy men kórkem sózi­niń taǵy bir tar­la­nynan kóz jazyp qalarymyzdy bilmeppin... Asyl aǵanyń aldy peıish, ar­ty kenish bolǵaı! Bekbolat ÁDETOV, jýrnalıst, Jazýshylar odaǵynyń múshesi. Baqul bol, áziz aǵa! Biz tanysqaly attaı qyryq toǵyz jyl bo­lypty. 1961 jyldyń sońǵy kúnderi. Dıplom jazylyp jatyr. Bir dosym «Qazaq ádebıetine» fototilshi kerek kórinedi, soǵan barsań qaıtedi dedi. Bardym. Jamandy-jaqsyly istedim. Tuń­ǵyshym dúnıe esigin ashqanda búkil «Qazaq ádebıeti» kelip quttyqtady. Jumaǵalı aǵamyz dastarqan basynda darqan eken.  Oǵan Ǵafý aǵamyz qosyldy. 1972 jyldyń taǵy da aıaq kezi. Jumekeń Partııa tarıhy ınstıtýtynyń marksızm-lenınızm klassıkteriniń shyǵarmalaryn aýdarý sekto­ry­nyń meńgerýshisi. Shaqyrdy. Bardym. «Redak-sııa­laýyń jaqsy eken» dedi. Qalamaqy tabý úshin jarty baspa tabaq aýdarý kerek. Taǵy da «jaq­sy eken» dedi. QazTAG-qa dırektordyń or­ynbasary bolyp ketken. Bir jyldan keıin taǵy shaqyrdy. 13 jyl birge istedik. Aýdarmanyń da, basqa ju­mystyń da qyr-syryn, múlt ketken jerimdi Ju­mekeń túzeıdi. Túzegeniniń mánisin de túsindiredi. O kisi «bir erkin demalaıynshy» degen tusta bir qyrsyq kılige ketetini bar. 50 jyldyǵynyń aldynda soǵan men sebepker bol­dym. 60 jyl­dyǵynyń aldynda nendeı jaǵdaı bolǵanyn jurt biledi – Kolbınniń qaharyna ushyrady. Meniń bir qyrsyq minezim bar: ózimdiki durys dep bilsem, tistesip turyp alam. Sondaıda, tom­sy­raıystyq ta. Biraq bir-eki kúnnen keıin bári tar­qaı­dy. Ol aǵamnyń keńdigi. Kúni keshege deıin qyzyq-shyjyǵymyz bir boldy. Syılas­tyq ta, syrlastyq ta, muńdastyq ta. Ne kerek, myna jalǵan degenin istedi. «Aldyńnan ja­ryl­qasyn, aǵa!» degennen basqa ne isteı alamyn, men beıbaq. Nurmahan ORAZBEK. Lapyldap janǵan damylsyz Qazaq eline kópten tanymal ǵalym, qoǵam qaıratkeri Jumaǵalı Ysmaǵulovtyń jasy alpysqa tolǵanda «Janynda bar myń jalyn» degen taqyrypta esse jazyp, 1998 jylǵy 17 sáýirde «Almaty aqshamy» gazetinde bastyrǵan edim. Onda Jumekeńniń jastyq shaǵyndaǵy arman-muratyn, tabıǵı pishinin beıneleý úshin Karl Markstiń órimtal kezinde qaǵazǵa túsirgen: Janymda bar myń jalyn, Lapyldap janǵan damylsyz. О́lýge búgin daıynmyn, О́mirim bolsa daýylsyz – degen óleń jol­daryn mysalǵa keltirgen edim. Búgin elimiz 83 jasqa qaraǵan shaǵyna deıin lapyldaǵan sol ja­lynnyń sóngeni týraly qasiretti habardy alyp otyr. Orny tolmaıtyn qaıǵy desek te, dátke qýat, jylylyǵy da bar ǵoı. Sóngen jalynnyń uzaq jyldar boıy joǵalmas, keıingiler ot tutatarlyq shoǵy qaldy. Olar – marqumnyń qazaq jýrnalıstıkasyna, ádebıettaný ǵyly­my­na qosqan mol úlesi. Abaıtaný, ǵabıttaný má­selesimen shuǵyldanǵandar Jumaǵalı eńbek­te­rine júginbeı óte almaıdy. Topyraǵyń torqa, ımanyń joldas bolsyn, aıaýly baýyrym! Sapabek ÁSIPULY.