Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń Normatıvtik qaýlysy № 2

2016 jylǵy  31 naýryz,  Astana qalasy Sottardyń bala asyrap alý jónindegi zańnamany  qoldaný praktıkasy týraly Sottardyń bala asyrap alý týraly zańnamany qoldaný praktıkasyn zerdeleı kelip jáne qoldanystaǵy neke-otbasy zańnamasyn birkelki qoldaný maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń jalpy otyrysy qaýly etedi: 1. Qazaqstan Respýblıkasynyń bala asyrap alý týraly ulttyq jáne halyqaralyq deńgeılerdegi zańnamasy (budan ári – bala asyrap alý) Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna negizdeledi jáne «Neke (erli-zaıyptylyq)» jáne otbasy týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń kodeksinen (budan ári - Kodeks), «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy balanyń quqyqtary týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 2002 jylǵy 8 tamyzdaǵy № 345 – II Zańynan, 1989 jylǵy 20 qarashadaǵy Bala quqyqtary týraly Konvensııadan, 1993 jylǵy 29 mamyrdaǵy Balalardy qorǵaý jáne balany sheteldik asyrap alýǵa qatysty yntymaqtastyq týraly Konvensııadan, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Keńesi men Joǵarǵy Sotynyń normatıvtik qaýlylarynan, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Balalardy qorǵaý jáne balany sheteldik asyrap alýǵa qatysty yntymaqtastyq týraly Konvensııadan týyndaıtyn mindettemelerin oryndaýdy qamtamasyz etý jónindegi sharalar týraly» 2010 jylǵy 21 qyrkúıektegi № 966, «Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary bolyp tabylatyn balalardy asyrap alýǵa berý qaǵıdalaryn bekitý týraly» 2012 jylǵy 30 naýryzdaǵy № 380, «Jetim balany jáne (nemese) ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balany asyrap alýǵa baılanysty birjolǵy aqshalaı tólemdi taǵaıyndaý, qaıtarý qaǵıdalaryn jáne onyń mólsherin bekitý týraly» (2015 jylǵy 2 shildedegi ózgeristerimen birge) 2014 jylǵy 10 shildedegi № 787 Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlylarynan, «Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary bolyp tabylatyn balalardy asyrap alýǵa tilek bildirgen sheteldikterdi esepke alý qaǵıdalaryn bekitý týraly» 2014 jylǵy 05 jeltoqsandaǵy № 508, «Bala asyrap alý jónindegi agenttikterdi akkredıtteý qaǵıdalaryn bekitý týraly» 2014 jylǵy 09 jeltoqsandaǵy № 513, «Bala asyrap alýǵa tilek bildirgen adamdardy esepke alý qaǵıdalaryn bekitý týraly» 2015 jylǵy 16 qańtardaǵy № 15, «Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary bolyp tabylatyn balalardy asyrap alýǵa berý týraly ruqsat berý múmkindigi (múmkin emestigi) týraly qorytyndy beretin komıssııa qyzmetiniń qaǵıdalaryn jáne quramyn bekitý týraly» 2015 jylǵy 16 qańtardaǵy № 13, «Jetim balalardy, ata-analarynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan jáne asyrap alýǵa jatatyn balalardy esepke alýdy uıymdastyrý jáne olar týraly aqparatqa qol jetkizý qaǵıdalaryn bekitý týraly» 2015 jylǵy 16 qańtardaǵy № 16 Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstriniń buıryqtarynan, «Adamnyń bala asyrap alýy, ony qorǵanshylyqqa nemese qamqorshylyqqa, patronatqa qabyldap alýy múmkin bolmaıtyn aýrýlardyń tizbesin bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstriniń 2015 jylǵy 28 tamyzdaǵy № 692 buıryǵynan jáne ózge de tıisti normatıvtik quqyqtyq aktilerden turady. 2. Bala asyrap alý týraly aryzdy bala asyrap alýǵa tilek bildirgen azamattar balanyń turǵylyqty (turatyn) jerindegi sotqa sottylyq qaǵıdalary boıynsha beredi. Bala asyrap alý týraly ister kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sottyń qaraýyna jatady (Qazaqstan Respýblıkasy Azamattyq prosestik kodeksiniń 27-babynyń úshinshi bóligi – budan ári – APK). Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynan tys jerde turaqty turatyn Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary, sondaı-aq shetel azamattary, onyń ishinde olar Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda turaqty turǵan jaǵdaılarda da bala asyrap alý týraly aryzdy kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sotqa beredi. Kámeletke tolmaǵan adamnyń zańdy ókiliniń isti sot talqylaýyna daıyndaýdy aıaqtaǵanǵa deıin málimdegen ótinishhaty boıynsha bala asyrap alý týraly aryzdarǵa baılanysty ister, respýblıkalyq mańyzy bar qalanyń jáne astananyń, oblys ortalyqtarynyń sheginde ornalasqan aýdandyq (qalalyq) sottardyń qaraýyna jatatyn isterdi qospaǵanda, qaralýy nemese balanyń turǵylyqty (turatyn) jeri boıynsha aýdandyq (qalalyq) sotqa berilýi múmkin (APK-niń 27-babynyń úshinshi bóligi). 3. Sot bala asyrap alý týraly aryzdy qabyldaı otyryp, onyń nysany men mazmuny boıynsha APK-niń 148-baby qoıatyn jalpy talaptarǵa, sondaı-aq APK-niń 311-babynyń talaptaryna sáıkestigin tekseredi. Osy sanattaǵy isterdiń ereksheligin negizge ala otyryp, sot asyrap alýshylardyń ózderi, olar asyrap alýdy qalaıtyn balalar týraly, balalardyń turǵylyqty (turatyn) jeri, olardyń ata-analary týraly, balalardyń aǵa-inileri men apa-qaryndastarynyń bar-joǵy, asyrap alynǵan balalardyń  týýy týraly aktiler jazbasyndaǵy yqtımal ózgerister týraly ótinishterdi, Kodeks bala asyrap alýshy bolý múmkindigin baılanystyratyn  mán-jaılar týraly, olardy rastaıtyn dáleldemelerdi, sondaı-aq tizbesi APK-niń 312-babynda kórsetilgen qajetti qujattardyń aryzdyń qosymshasynda bar-joǵyn tekserýi qajet. Aryz berýshiniń osy qujattardy alý múmkindigi bolmaǵan jaǵdaıda sot olardy aryz berýshiniń ótinishhaty boıynsha tıisti organdardan suratyp alýǵa tıis. Qazaqstan Respýblıkasynan tysqary jerde turaqty turatyn Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary, balalardy asyrap alýǵa tilek bildirgen sheteldikter, onyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasynda turýǵa arnalǵan yqtııarhaty barlar, bala asyrap alý rásimi bastalarda Qazaqstan Respýblıkasynyń balalardyń quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy ýákiletti organynyń (Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetiniń) jazbasha kelisimin usynýǵa tıis. Aryzǵa bala asyrap alýshynyń (bala asyrap alýshylardyń) ózderi qol qoıýǵa tıis, bala asyrap alýshylardyń múddesi úshin kez kelgen adamnyń aryz berýine jol berilmeıdi. Bala asyrap alýshylardyń sot otyrysyna qatysý mindettiligi APK-niń 57, 58, 60-baptarynyń negizinde ýákiletti ókilderdiń bolýy quqyǵynan aıyrmaıdy, olar senim bildirýshiniń jeke óziniń qatysýynsyz sot talqylaýy satysynan tys qajetti dáleldemelerdi jınaýǵa jáne usynýǵa, sýdıanyń talaby boıynsha qosymsha dáleldemelerdi usynýǵa, jazbasha jáne zattaı dáleldemelerdi suratyp alýǵa kómektesý týraly másele qoıýǵa quqyly. 4. «Salyqtar jáne bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemder týraly (Salyq kodeksi)» Qazaqstan Respýblıkasy kodeksiniń (budan ári – Salyq kodeksi) 535-baby 1-tarmaǵynyń 8) tarmaqshasyna sáıkes, joǵaryda kórsetilgen baptyń 1-tarmaǵynyń 2), 3), 4) jáne 13) tarmaqshalarynda kórsetilgennen basqa erekshe is júrgizý isteri boıynsha aryzdardan (shaǵymdardan) Respýblıkalyq bıýdjet týraly Zańmen belgilengen jáne memlekettik baj tólengen kúni qoldanysta bolǵan aılyq eseptik kórsetkishtiń (budan ári - AEK) 50%-y mólsherinde memlekettik baj alynady. Baıandalǵan jaǵdaılarǵa oraı, bala asyrap alý týraly aryzdar boıynsha ister talap qoıý isin júrgizý tártibimen emes, erekshe is júrgizý tártibimen qaralatyndyqtan, memlekettik baj bala asyrap alýshylardyń  (asyrap alýshy bir adam nemese erli-zaıypty jup) jáne aryzda kórsetilgen asyrap alynatyn balalardyń sanyna qaramastan AEK-tiń 50%-y mólsherinde alynýǵa tıis. 5. Taýyp alynǵan, tastandy (bas tartylǵan) balany asyrap alý kezinde ishki ister organy nemese jergilikti atqarýshy organ toltyrǵan hattamanyń nemese balanyń tabylǵany týraly aktiniń bolýy jetkiliksiz. Osyndaı balany asyrap alý týraly aryzdy qabyldaý kezinde sýdıa aryzǵa balanyń Kodekstiń 196-babyna sáıkes tirkelýin rastaıtyn týýy týraly akt jazbasy kóshirmesiniń jáne onyń týýy týraly kýáliktiń aryzǵa qosa tirkelgen-tirkelmegenin tekserýge tıis. Eger taýyp alynǵan, tastandy (bas tartylǵan) bala asyrap alý týraly aryz berilgen sátte Kodekstiń 196-babynda kózdelgen tártippen tirkelmese jáne isti sotqa deıin daıyndaý satysynda osy kemshilikti joıýdyń múmkin emes ekendigi anyqtalsa, onda sot APK-niń 152-baby birinshi bóliginiń 3) tarmaqshasyna sáıkes, is qozǵaýǵa kedergi keltiretin mán-jaılardy joıý úshin aryzdy keri qaıtarý týraly máseleni sheshýge tıis. 6. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary bolyp tabylatyn balalardy sheteldikterdiń asyrap alýy týraly isterdi qaraı otyryp, eger Qazaqstan Respýblıkasy ratıfıkasııalaǵan halyqaralyq shartta ózgeshe kózdelmese, sheteldik azamattar prosessýaldyq quqyqtardy paıdalanatynyn jáne prosessýaldyq mindetterin Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattarymen jáne zańdy tulǵalarymen birdeı oryndaıtynyn sottardyń nazarda ustaǵandary jón (APK-niń 472-babynyń ekinshi bóligi). Qazaqstan Respýblıkasynyń uıymdaryna nemese sheteldik tulǵalarǵa qatysty shet memleketterdiń zańdary boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynan tys jerlerde jasalǵan, shet memleketterdiń quzyretti organdary belgilegen nysan boıynsha bergen, jasaǵan nemese kýálandyrǵan qujattardy Qazaqstan Respýblıkasynyń sottary, eger Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdarynda jáne (nemese) halyqaralyq shartynda ózgeshe kózdelmese, konsýldyq zańdastyrý nemese apostıl bolǵan jaǵdaıda qabyldaıdy. Sonymen qatar, Qazaqstan Respýblıkasy úshin 2001 jylǵy 30 qańtarda kúshine engen, sheteldiń resmı qujattaryn zańdastyrý talabyn joıatyn Konvensııaǵa (budan ári - Konvensııa) (Gaaga qalasy, 1961 jylǵy 5 qazan) qatysýshy memleketter arasyndaǵy qarym-qatynastarda qujattardy zańdastyrý talap etilmeıdi. Konvensııanyń 3 jáne 5-baptarynyń talaptaryna sáıkes, Konvensııaǵa qatysýshy memleketterde resmı qujattardy dıplomatııalyq nemese konsýldyq zańdastyrýdyń ornyna, laýazymdy adamdardyń qoldarynyń, qujattaǵy mórler men mórtańbalardyń tólnusqalylyǵyn rastaý úshin osy qujat jasalǵan memlekettegi quzyretti organ apostıl qoıady. Sot osy Konvensııanyń 4-babynda kózdelgen apostıl qoıý tártibiniń saqtalýyna nazar aýdarýy qajet, naqtyly aıtqanda: apostıl qujattyń ózine nemese qujatpen birge bekitiletin jeke paraqqa qoıylady, ol atalǵan Konvensııaǵa qosa berilgen úlgige sáıkes bolýǵa tıis. Eger shetel agenttigi bergen apostıldendirilgen qujatty sotqa usyný kezinde onyń shekteýli qoldanylý merzimi ótip ketken bolsa, onda mundaı qujatty jaramsyz dáleldeme dep taný týraly máseleni sheshý qajet. 7. APK-niń 314-baby boıynsha balany asyrap alý týraly ister balany asyrap alýshylardyń (asyrap alýshynyń) ózderiniń, qorǵanshylyq nemese qamqorshylyq jónindegi fýnksııany júzege asyratyn organ ókilderiniń, sondaı-aq prokýrordyń mindetti túrde qatysýymen qaralýǵa tıis. Eger sot otyrysyna asyrap alýshylardyń, qorǵanshylyq nemese qamqorshylyq jónindegi fýnksııany júzege asyratyn organ ókilderiniń, sondaı-aq prokýrordyń qatysýy zań boıynsha mindetti bolyp tabylsa, onda asyrap alynatyn balanyń ata-analaryn (ata-anasyn) nemese ózge de zańdy ókilderin, onyń týystary men basqa da múddeli adamdardy, sondaı-aq on jasqa tolǵan balanyń ózin sot qajetti jaǵdaılarda iske qatysýǵa tarta alatynyn nazarda ustaǵan jón. Eger sot on jasqa tolǵan asyrap alynatyn baladan onyń qaralyp otyrǵan másele boıynsha pikirin anyqtaý úshin sot otyrysynda saýal qoıýdyń oryndylyǵy týraly tujyrymǵa kelse, onda sot balanyń sotqa qatysyp otyrýy oǵan jaısyz áser etpeýi úshin, qorǵanshylyq nemese qamqorshylyq jónindegi fýnksııany júzege asyratyn organnyń pikirin aldyn ala anyqtap alǵany jón. Psıhologtyń qatysýymen sot otyrysynda saýal qoıý kezinde bala pikiriniń ata-analarynyń biriniń nemese basqa da múddeli adamdardyń oǵan yqpal etýiniń saldary bolyp tabylatyn-tabylmaıtynyn, osy pikirdi bildirý kezinde onyń óziniń jeke múddelerin uǵynatynyn jáne onyń pikirdi qalaı negizdeıtinin anyqtaý qajet. Eger on jasqa tolǵan bala densaýlyq jaǵdaıyna baılanysty (mysaly, bala kezinen múgedek jáne júrip-turýy shekteýli bolsa), sot balanyń múddelerin eskere otyryp, onyń asyrap alýǵa qatysty pikirin óziniń turatyn jeri boıynsha anyqtaı alady. 8. Balanyń ata-analary bar bolǵan jaǵdaıda olardyń kelisimi bala asyrap alýdyń mindetti sharty bolyp tabylady. Ata-analardyń balany asyrap alýǵa kelisimi notarıaldyq kýálandyrylǵan nemese ata-analarynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan bala turǵan jerdegi mekeme basshysy ne bala asyrap alynǵan jerdegi nemese ata-analar turatyn jerdegi qorǵanshylyq nemese qamqorshylyq jónindegi fýnksııalardy júzege asyratyn organ rastaǵan aryzda kórsetilýge tıis, sondaı-aq bala asyrap alý isin júrgizý kezinde sotta tikeleı bildirilýi múmkin. Ata-ananyń bala asyrap alýǵa sotta bergen kelisimi hattamada (qysqasha hattamada) kórsetilýge jáne ol oǵan ózi qol qoıýǵa, sondaı-aq sheshimde kórsetilýge tıis. Isterdiń osy sanaty jabyq sot otyrysynda qaralatynyn nazarǵa ala otyryp, sot aryzdanýshylardyń ótinishhaty boıynsha prosestiń aýdıo-beınejazbasyn júrgizbeýge quqyly, mundaı jaǵdaıda sot otyrysynyń tolyq hattamasy ázirlenedi. Ata-analardyń quqyqtarynyń basymdyǵyn negizge ala otyryp, olardyń kez kelgeni ózderiniń bala asyrap alýǵa buryn bergen kelisimdi ony osyǵan májbúr etken sebepterge qaramastan sheshim shyǵarǵanǵa deıin kúshin joıa alatynyn eskergen jón (Kodekstiń 93-baby). Bul jaǵdaıda sot bala asyrap alý týraly talapty qanaǵattandyrýdan bas tartý týraly sheshim shyǵarady. Zańnyń ata-analardyń bala asyrap alýǵa kelisiminiń qajettiligi týraly talaby Kodekstiń 94-babynda kózdelgennen basqa jaǵdaılarda, ata-analary (ata-anasy) bar jáne qorǵanshylyqta (qamqorshylyqta), otbasylardyń qamqorlyǵynda, tárbıe, emdeý, emdeý-profılaktıka mekemelerinde, halyqty áleýmettik qorǵaý mekemelerinde jáne basqa da osyndaı mekemelerde turǵan balalarǵa da qoldanylady. Kámelettik jasqa jetpegen, on alty jasqa tolmaǵan ata-analardyń balalaryn asyrap alǵan kezde de zańdy ókilderdiń kelisimi qajet. Kámeletke tolmaǵan ata-analardyń zańdy ókilderi bolmaǵan kezde nemese kámeletke tolmaǵan ata-ana balany týǵan kezde medısınalyq uıymda qaldyryp ketse jáne úsh aıdan astam ýaqyt boıy balanyń taǵdyry eshkimdi tolǵandyrmasa, qorǵanshylyq nemese qamqorshylyq jónindegi fýnksııalardy júzege asyratyn organnyń kelisimi qajet. Kodekstiń 77-babynyń 7-tarmaǵyna sáıkes, ata-analary ata-ana quqyqtarynan aıyrylǵan jaǵdaıda bala asyrap alýǵa ata-analardy ata-ana quqyqtarynan aıyrý týraly sottyń sheshimi zańdy kúshine engen kúnnen bastap alty aı ótken soń jol beriledi. Ata-analarynyń bireýi ata-ana quqyqtarynan aıyrylǵan balany asyrap alýǵa ekinshi ata-anasynyń kelisimimen jol beriledi. Qorǵanshynyń (qamqorshynyń) nemese joǵaryda kórsetilgen mekemeler basshylarynyń balany asyrap alýǵa kelisim berýden bas tartýynyń, ata-analardyń asyrap alýdan bas tartýynan ereksheligi, eger muny balanyń múddeleri talap etse, sottyń asyrap alý týraly máseleni ońynan sheshýine kedergi bolmaıdy (Kodekstiń 93-babynyń 1, 4-6-tarmaqtary). Kodekstiń 94-baby nekede (erli-zaıyptylyqta) turmaıtyn ananyń baladan bas tartý týraly belgilengen tártippen resimdelgen jazbasha aryzy medısınalyq uıymda bolǵan kezde sottyń ata-analardyń asyrap alýǵa kelisimin rastaıtyn basqa qujattardy suratý quqyǵyn shekteıdi. Kórsetilgen jaǵdaıda sot ananyń notarıaldyq palataǵa, qorǵanshylyq nemese qamqorshylyq jónindegi fýnksııalardy júzege asyratyn organǵa, medısınalyq mekemeniń basshysyna suraý salýdy jiberý jolymen balany asyrap alýǵa kelisimin keri qaıtaryp alǵan-almaǵanyn baladan bas tartýdy jáne asyrap alýǵa kelisýdi kimniń resimdegenine baılanysty isti sotta qaraý barysynda teksergeni jón. 9. Eger balany erli-zaıyptylardyń ekeýi asyrap almasa, erli-zaıyptylardyń bireýi balany asyrap alǵan kezde bala asyrap alýǵa ekinshi jubaıdyń jazbasha kelisimi talap etiledi (Kodekstiń 96-baby). Asyrap alý týraly aryzdy qarap jatqan sot erli-zaıyptylardyń otbasylyq qarym-qatynastardy toqtatqanyn, bir jyldan astam ýaqyt boıy birge turmaıtynyn jáne aryzdanýshynyń jubaıynyń turǵylyqty jeri belgisiz ekenin anyqtaǵan jaǵdaılar buǵan jatpaıdy. Atalǵan mán-jaılar APK-niń 63-babynda kózdelgen dáleldemelermen (erli-zaıyptylar arasyndaǵy otbasylyq qarym-qatynastardyń toqtaǵany týraly kýániń aıǵaqtary, izdeý salýdyń nátıjeleri týraly meken-jaı qyzmetteriniń, ishki ister organdarynyń anyqtamalary jáne t.b.), sondaı-aq osy jubaıdy habarsyz ketken dep taný týraly zańdy kúshine engen sot sheshimimen anyqtalýy múmkin. Jubaılardyń biri balany asyrap alǵan kezde sot asyrap alýshynyń otbasynda qalyptasqan jaǵdaıdy, basqa jubaıdyń asyrap alýdan bas tartý sebebin, osy jubaıdyń zań boıynsha asyrap alýshy bolý quqyǵyn boldyrmaıtyn mán-jaılardyń bar-joǵyn, anyqtalǵan mán-jaılar jıyntyǵynyń asyrap alynatyn balanyń múddelerine sáıkes keletinin-kelmeıtinin anyqtaǵany jón. 10. Sot asyrap alý týraly aryzda asyrap alynatyn balanyń aǵa-inileri men apa-sińlileriniń bar ekeni týraly kórsetilgen-kórsetilmegenine qaramastan, asyrap alynatyn balanyń aǵa-inileri men apa-sińlileriniń bar-joǵyn jáne olardyń is qaralyp jatqan sátte asyrap alýǵa jatatynyn-jatpaıtynyn isti sot talqylaýyna daıyndaý sátinde anyqtaǵany jón. Asyrap alý balalardyń múddelerine saı kelgennen basqa jaǵdaılarda (mysaly, balalar ózderiniń týys ekenin bilmese, birge turmasa jáne tárbıelenbese, densaýlyq jaǵdaıyna baılanysty birge tura almasa jáne tárbıelene almasa) ár túrli adamdardyń aǵaly-inili men apaly-sińlili balalardy asyrap alýyna jol berilmeıdi. 11. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty bolyp tabylatyn balany Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynan tys jerde turaqty turatyn Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń, sheteldik azamattardyń asyrap alýy týraly isti qaraý kezinde sottar mynalardy: 1) eger osy balalardy Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda turaqty turatyn Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń tárbıesine (zańmen kózdelgen asyrap alý, qorǵanshylyq, qamqorshylyq, patronattyq tárbıe, nemese ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy ornalastyrýdyń ózge de nysandary), nemese týystarynyń turǵan jerine jáne azamattyǵyna qaramastan balalardyń osy týystarynyń asyrap alýyna berý múmkin bolmaǵan jaǵdaılarda ǵana balalardy asyrap alýǵa jol beriletinin nazarda ustaǵandary jón (Kodekstiń 84-babynyń 4-tarmaǵy). Kórsetilgen mán-jaılardy anyqtaý úshin sottar qorǵanshylyq pen qamqorshylyq jónindegi fýnksııany júzege asyratyn organnan balany Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary otbasynyń tárbıesine nemese balanyń týystarynyń azamattyǵyna jáne turǵan jerine qaramastan osy týystardyń asyrap alýyna berýdiń múmkin emestigin rastaıtyn qujattardy, asyrap alynǵan balany bastapqy, óńirlik jáne ortalyqtandyrylǵan tirkeý týraly derekterdi, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń balalardyń quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy ýákiletti organynan asyrap alynǵan balanyń ortalyqtandyrylǵan esepke qoıylǵany týraly derekterdi suratýy qajet. Atalǵan qujattardy zertteý kezinde balanyń qaı ýaqyttan bastap esepte turǵanyn, ortalyqtandyrylǵan esepke qoıýdyń úsh aılyq merziminiń ótken-ótpegenin, balanyń Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattaryna nemese balanyń týystaryna tárbıeleýge nemese asyrap alýǵa usynylǵan-usynylmaǵanyn, eger usynylsa, olardyń otbasyna qabyldap alýdan qandaı sebeptermen bas tartqanyn tekserip, osy balany asyrap alýdan bas tartqan týystardan jáne adamdardan olardyń bala týraly málimettermen tanysý jáne asyrap alýdan ne otbasynyń tárbıesine qabyldaýdan bas tartý týraly aryzǵa qol qoıǵan-qoımaǵandary týraly jaýap alǵan jón; 2) Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty bolyp tabylatyn balany asyrap alýǵa úmitker jáne asyrap alý boıynsha akkredıttelgen agenttikter arqyly belgilengen tártippen tirkelgen adamdar ózderi azamaty bolyp tabylatyn ne turaqty turǵylyqty jeri bar memlekettiń quzyretti organynyń olardyń turmys jaǵdaılary jáne asyrap alýshy bolý múmkindigi týraly qorytyndysyn, quzyretti organnyń asyrap alynǵan balanyń Qazaqstan Respýblıkasynan qabyldaıtyn memleketke kirýine ruqsatyn sotqa usynýǵa tıis. Sot osy azamattardyń turmys jaǵdaıy jáne asyrap alýshylar bolý múmkindigi týraly asyrap alý jónindegi shetel uıymdary (asyrap alý jónindegi agenttikter) ázirlegen qorytyndyny zerttegen kezde osy uıymdarǵa tıisti memlekettiń quzyretti organnyń atynan osyndaı qorytyndyny ázirleý ókilettigi berilgen-berilmegenin tekserýleri qajet. 12. Adamnyń asyrap alýshy bolý quqyǵyn rastaıtyn qujattardy tekserý kezinde sottalǵandyǵynyń bolý nemese bolmaý faktisin balany asyrap alýdy qalaıtyn adam turatyn eldiń tek quzyretti organy rastaýǵa tıis ekenin nazarda ustaǵan jón. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty bolyp tabylatyn balany Qazaqstan Respýblıkasynda turýyna yqtııarhaty bar shetel azamattary asyrap alǵan jaǵdaıda, sot osy azamattardyń Qazaqstan Respýblıkasynda turǵan kezeńi úshin sottalǵandyǵynyń bar nemese joq ekeni týraly olar azamattary bolyp tabylatyn eldiń jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń quzyretti organdary ázirlegen qujattardy suratyp aldyrýǵa mindetti. Aryz berýshilerde Qazaqstan Respýblıkasynyń Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstriniń 2015 jylǵy 28 tamyzdaǵy № 692 buıryǵymen bekitilgen aýrýlar tizbesinde kórsetilgen aýrýlardyń bar-joǵyn, olar bolǵan jaǵdaıda adam balany asyraı almaıtynyn, ony qorǵanshylyqqa nemese qamqorshylyqqa, patronatqa ala almaıtynyn teksere otyryp, aryz berýshiler turatyn elde berilgen medısınalyq qorytyndyny zertteýleri qajet. Qorytyndylardyń jaramdylyǵyna jáne dáleldeme retinde jetkiliktiligine kúmán týǵan jaǵdaıda, sot asyrap alýshylarǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń medısınalyq mekemelerinde medısınalyq tekserýden ótýdi usynýǵa quqyly. Jetim balalarǵa jáne ata-analarynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa arnalǵan uıymdarda tárbıelenip jatqan bala asyrap alynǵan jaǵdaıda, sot asyrap alýǵa úmitkerlerdiń balalardy asyrap alýǵa tilek bildirgen adamdardyń esebinde turǵanyna kózin jetkizýi qajet. 13. Balalardyń quqyqtary men múddelerin qorǵaý salasynda Qazaqstan Respýblıkasymen teń halyqaralyq mindettemeleri bar eldiń azamattaryna ǵana sheteldikterdiń bala asyrap alýyna ruqsat etiledi. Kórsetilgen mán-jaılardy anyqtaý maqsatynda, bala asyrap alýshy eldiń Qazaqstan Respýblıkasy bekitken balalardyń quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy birqatar Konvensııalardy bekitý jáne taný faktisin, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasy men asyrap alýshy el arasynda jasalǵan quqyqtyq kómek kórsetý týraly ekijaqtyly kelisimniń bar-joǵyn tekserý qajet. 14. Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda turaqty turatyn, balalardy asyrap alýdy qalaıtyn Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary balany jeke ózderi tańdap alýǵa jáne olarmen keminde eki apta tikeleı qarym-qatynasta bolýǵa mindetti. Qazaqstan Respýblıkasynan tysqary jerde turaqty turatyn Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary men bala asyrap alýǵa úmitker sheteldikter balamen keminde tórt apta tikeleı qarym-qatynasta bolýǵa tıis. Kórsetilgen adamdar osy merzimdi asyrap alý týraly aryzdy sotqa bergenge deıin saqtaýǵa tıis. Zań asyrap alýshylardy asyrap alynatyn balalarmen belgilengen merzimderde jeke ózderi tanysýyn mindetteıtindikten, sot otyrysy barysynda sot aryz berýshilerdiń asyrap alynatyn balamen aralasý mán-jaıyn zerttep, olardyń arasynda qarym-qatynastyń ornyǵýyna kóz jetkizýge tıis bolǵandyqtan, osy merzimder ótkenge deıin berilgen asyrap alý týraly aryz APK-niń 152-baby birinshi bóliginiń 1) tarmaqshasyna saı, aryz berýshige keri qaıtarylady. 15. Sot asyrap alýdyń zańmen qorǵalatyn qupııasyn qamtamasyz etý maqsatynda APK-niń 19-babynyń ekinshi bóligine, 314-babyna sáıkes osy sanattaǵy barlyq isterdi sot sheshimin jarııalaýdy qosa alǵanda jabyq sot otyrysynda qaraıdy. Asyrap alý týraly isterdi jabyq sot otyrysynda qaraý zańmen kózdelgenin nazarǵa ala otyryp, sýdıa isti daıyndaý satysynda osyndaı sheshim qabyldaýǵa jáne bul týraly isti sot talqylaýyna taǵaıyndaý týraly uıǵarymda kórsetýge tıis. Sot isti sot otyrysynda qaraýǵa qatysyp otyrǵan adamdarǵa olarǵa aryzdy qaraý barysynda belgili bolǵan málimetterdi jarııalamaý týraly jáne asyrap alýdyń qupııasyn jarııa etkeni úshin olardy qylmystyq jaýaptylyqqa tartýdyń múmkin ekendigin eskertýge tıis, bul týraly sot otyrysynyń hatttamasynda ne qysqasha hattamada jazbasha jáne sot otyrysynyń aýdıojazbasynda kórsetilýge tıis. 16. Sottar asyrap alýdyń múmkindigi týraly máseleni sheshý kezinde árbir naqtyly jaǵdaıda asyrap alýshynyń adamgershilik jáne jeke basynyń qasıetterin (aryz berýshiniń jumystaǵy, turmystaǵy tártibin sıpattaıtyn mán-jaılar, qasaqana qylmys jasaǵany úshin joıylmaǵan nemese alynbaǵan sottylyǵynyń asyrap alý sátinde bolýy), onyń densaýlyq jaǵdaıyn, jasyn, otbasynda qalyptasqan ózara qarym-qatynasty, osy adamdar men balanyń arasynda týyndaǵan qarym-qatynasty, sondaı-aq bolashaq asyrap alýshylardyń materıaldyq jáne turǵyn úı jaǵdaılaryn tekserýge jáne eskerýge tıis. 17. Kodekstiń 100-babynyń 1 jáne 2-tarmaqtarynyń talaptaryna saı, asyrap alynǵan balalar jáne olardyń urpaǵy - bala asyrap alýshylar men olardyń týystaryna qatysy boıynsha, al bala asyrap alýshylar men olardyń týystary asyrap alynǵan bala men onyń urpaǵyna qatysy boıynsha jeke múliktik emes jáne múliktik quqyqtary men mindetterinde shyqqan tegi boıynsha týystaryna tolyǵymen teńestiriledi. Asyrap alǵan bala joǵaryda kórsetilgen quqyqtardan aıyrylady jáne óziniń týǵan ata-analaryna qatysty mindetterden bosatylady. Atalǵan quqyqtyq saldarlar asyrap alýshylardyń osy balanyń týýy týraly akt jazbasynda ata-analary retinde jazylǵanyna qaramastan týyndaıdy. Asyrap alǵan balanyń ata-analarynyń biri qaıtys bolǵan kezde jáne osy ata-ana tarapynan jaqyn týystar qaıtys bolǵan ata-ananyń týystarynyń asyrap alǵan balaǵa qatysty quqyqtar men mindetterdi balanyń múddeleri úshin saqtaýyn suraý jaǵdaıy buǵan jatpaıdy. Balany bir adam asyrap alǵan kezde, eger bala asyrap alýshy er adam bolsa - anasynyń tilegi boıynsha nemese, eger bala asyrap alýshy áıel bolsa - ákesiniń tilegi boıynsha jeke múliktik emes jáne múliktik quqyqtar men mindetterdi de sot saqtaýy múmkin (Kodekstiń 100-babynyń 3-tarmaǵy). Asyrap alǵan balanyń ata-analardyń bireýimen nemese qaıtys bolǵan ata-anasynyń týystarymen qarym-qatynastarynyń saqtalýy jóninde bala asyrap alý týraly sot sheshiminde kórsetiledi. 18. Asyrap alýshylardyń (asyrap alýshynyń) aryzy qanaǵattandyrylǵan asyrap alý týraly sheshimniń qarar bóliginde aryz berýshilerdiń (aryz berýshiniń) balany asyrap alý týraly ótinishiniń qanaǵattandyrylǵany týraly, balany naqtyly adamdardyń (adamnyń) asyrap alǵanyn taný týraly, sondaı-aq týýy týraly aktige tıisti ózgerister engizýdiń qajettiligi týraly, onyń ishinde asyrap alýshylardy (asyrap alýshyny) týý týraly jazbalar kitabynda ata-ana retinde jazý týraly, balanyń tegin, atyn, ákesiniń atyn, týǵan kúni men jerin ózgertý týraly, eger aryzda osyndaı ótinish jáne 10 jasqa tolǵan balanyń kelisimi bolsa, sondaı-aq asyrap alǵan balanyń ata-analarynyń biriniń nemese onyń qaıtys bolǵan ata-anasynyń ózindik múliktik emes jáne múliktik quqyqtarynyń saqtalýy týraly, eger osy máselelerdi sot aryz berýshiniń ne múddeli adamdardyń ótinishi boıynsha ońynan sheshse, kórsetý qajet. Asyrap alǵan balanyń tegi men ákesiniń aty ózgergen kezde derekter asyrap alýshylardyń (asyrap alýshynyń) tegi boıynsha kórsetiledi, asyrap alǵan balanyń tegi men ákesiniń atyn qazaq halqynyń dástúrleri boıynsha odan keıin ózgertýdi ýákiletti memlekettik organ belgilengen tártippen júrgizedi. Bala asyrap alý kezinde balanyń ultyn ózgertý sottyń quzyretine kirmeıdi jáne Kodekstiń 65-babyna sáıkes anyqtalady, al sot balanyń turǵylyqty jerin tek Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda ǵana ózgertýi múmkin (Kodekstiń 98-babynyń 1-tarmaǵy). «Sáıkestendirý nómirleriniń ulttyq tizilimderi týraly» 2007 jylǵy 12 qańtardaǵy № 223-III Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 10-babynyń 2-tarmaǵyna saı, asyrap alǵan bala týraly málimetter, onyń derbes derekteri ózgergen kezde jeke sáıkestendirý nómiri bala asyrap alý týraly sot sheshimi kúshine engennen keıin Jeke sáıkestendirý nómirleriniń ulttyq tiziliminen shartty túrde alyp tastalatynyn nazarda ustaǵan jón. 19. Balanyń múddelerin tikeleı qozǵaıtyn erekshe mán-jaılar bolǵan kezde, sot APK-niń 244-babyna sáıkes, sot sheshimin dereý oryndaýdyń qajettiligi týraly tujyrymǵa kelý sebebin baıandap, aryz berýshiniń ótinishi boıynsha sheshimdi dereý oryndaýǵa jiberýge quqyly (mysaly, asyrap alǵan balany emdeý kýrsyn júrgizý nemese ota jasaý úshin dereý aýrýhanaǵa jatqyzý talap etilse jáne kesheýildetý balanyń ómiri men densaýlyǵyna qaýip tóndirse). 20. Kodekste asyrap alýdyń kúshin joıýdyń da, asyrap alýdy jaramsyz dep tanýdyń da negizderi kórsetilgen. Kodekstiń 108-babyna sáıkes, balanyń ata-analarynyń, bala asyrap alýshynyń jubaıynyń, bala asyrap alýshylardyń, 14 jasqa tolǵan asyrap alǵan balanyń, qorǵanshylyq nemese qamqorshylyq jónindegi fýnksııalardy júzege asyratyn organnyń, sondaı-aq prokýrordyń balanyń múddesi úshin bala asyrap alýdyń kúshin joıýdy talap etýge quqyǵy bar. Bala asyrap alýdyń kúshin joıý týraly talap Kodekstiń 106-babynyń 1-tarmaǵynda kózdelgen negizder bolǵan kezde qoıylady. Asyrap alýshylarda ata-analyq quqyqtar men mindetter balalar olardan týǵanda emes, asyrap alýdyń nátıjesinde týyndaıtyndyqtan, talap qoıýdyń nysanasy ata-analyq quqyqtardan aıyrý týraly emes, bala asyrap alýdyń kúshin joıý týraly bolýǵa tıis ekendigine sottardyń nazaryn aýdarý qajet. Kodekstiń 106-babynyń 1-tarmaǵynda kózdelgen jaǵdaılarda asyrap alýdyń kúshin joıýǵa balanyń kelisimin anyqtaý talap etilmeıdi. Sot Kodekstiń 106-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes, balanyń múddelerin negizge alyp jáne onyń pikirin eskerip, asyrap alýshynyń tártibinde kiná bolmaǵan kezde de balany asyrap alýdyń kúshin joıýǵa quqyly. Mundaı mán-jaılarǵa, atap aıtqanda, bala asyrap alýshy men asyrap alǵan balanyń arasynda olardyń jeke qasıetterine baılanysty ózara qarym-qatynastarynyń qalyptaspaýyn; asyrap alǵannan keıin balanyń densaýlyq jaǵdaıynda tárbıeleý prosesin aıtarlyqtaı qıyndatatyn ne buǵan múmkindik bermeıtin aqyl-estiń kemdiginiń nemese tuqym qýalaǵan aýytqýshylyqtyń anyqtalýyn, atalǵan kemshilikterdiń bar ekendigi týraly asyrap alýshynyń asyrap alý kezinde eskertilmeýin; bala qatty baýyr basyp qalǵan ata-analarynyń áreketke qabilettiliginiń qalpyna kelýin, balanyń ata-analaryn umyta almaýyn, munyń ózi onyń kóńil-kúı jaǵdaıyna keri áser etýin jáne t.b. jatqyzýǵa bolady. Bala asyrap alýdyń kúshin joıý týraly aryzdy sot bala asyrap alýshylardyń, qorǵanshylyq nemese qamqorshylyq jónindegi fýnksııalardy júzege asyratyn organnyń, sondaı-aq prokýrordyń mindetti túrde qatysýymen talap qoıý isin júrgizý tártibimen qaraıdy (Kodekstiń 107-babynyń 2-tarmaǵy). 21. Kodekstiń 103-babyna sáıkes, bala asyrap alý: 1) bala asyrap alý týraly sot sheshimi jalǵan qujattar negizinde qabyldanǵan; 2) Kodekstiń 93-babynda atalǵan adamdardyń kelisiminsiz bala asyrap alǵan; 3) nekede turǵan (erli-zaıypty bolǵan) adam basqa jubaıynyń jazbasha kelisiminsiz bala asyrap alǵan; 4) Kodekstiń 91-babynyń 2-tarmaǵynda kózdelgen erejeler buzylǵan jaǵdaılarda jaramsyz dep tanylady. Bala asyrap alýdy jaramsyz dep taný týraly talapty asyrap alǵan balanyń ata-analary, asyrap alýshynyń jubaıy, asyrap alýdan quqyqtary buzylǵan adamdar, prokýror jáne qorǵanshylyq nemese qamqorshylyq jónindegi fýnksııalardy júzege asyratyn organ qoıa alady. 22. Balany asyrap alý týraly sottyń sheshimi zańdy kúshine engen kúnnen bastap úsh jumys kúni ishinde osy sheshimniń úzindi kóshirmesi bala asyrap alý týraly sot sheshimi shyǵarylǵan jer boıynsha tirkeýshi organǵa jáne qorǵanshylyq nemese qamqorshylyq jónindegi fýnksııalardy júzege asyratyn organǵa, al asyrap alýdyń kúshin joıý týraly jáne bala asyrap alýdy jaramsyz dep taný týraly sot sheshiminiń úzindi kóshirmesi bala asyrap alýdy memlekettik tirkeý orny boıynsha tirkeýshi organǵa jáne qorǵanshylyq nemese qamqorshylyq jónindegi fýnksııalardy júzege asyratyn organdarǵa osyndaı merzim ishinde jiberilýge tıis ekenin eskerý qajet (Kodekstiń 88-baby jáne 105-babynyń 4-tarmaǵy). Shetel azamattarynyń bala asyrap alýynyń kúshin joıý ne bala asyrap alýdy jaramsyz dep taný kezinde sot sheshiminiń úzindi kóshirmesi Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty bolyp tabylatyn balany Balalardy qorǵaý jáne sheteldik asyrap alýǵa qatysty yntymaqtastyq týraly 1993 jylǵy 29 mamyrdaǵy Konvensııanyń 21-babynyń 1-tarmaǵy negizinde týǵan eline keri qaıtarý týraly máseleni sheshý úshin Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi komıtetine jiberilýge tıis. 23. Mynalardyń kúshi joıylǵan dep tanylsyn: 1) «Sottardyń bala asyrap alý týraly isterdi qaraý kezinde neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly zańnamany qoldanýynyń keıbir máseleleri týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń 2000 jylǵy 22 jeltoqsandaǵy № 17 normatıvtik qaýlysy; 2) «Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Soty Plenýmynyń «Sottardyń bala asyrap alý týraly isterdi qaraý kezinde neke jáne otbasy týraly zańnamany qoldanýynyń keıbir máseleleri týraly» 2000 jylǵy 22 jeltoqsandaǵy № 17 qaýlysyna ózgeris jáne tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń 2006 jylǵy 25 jeltoqsandaǵy № 10 normatıvtik qaýlysy; 3) «Sottardyń bala asyrap alý týraly isterdi qaraý kezinde neke jáne otbasy týraly zańnamany qoldanýynyń keıbir máseleleri týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń 2000 jylǵy 22 jeltoqsandaǵy № 17 normatıvtik qaýlysyna ózgerister engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń 2008 jylǵy 22 jeltoqsandaǵy № 14 normatıvtik qaýlysy. 24. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 4-babyna sáıkes, osy normatıvtik qaýly qoldanystaǵy quqyq quramyna qosylady, jalpyǵa birdeı mindetti bolyp tabylady jáne alǵash resmı jarııalanǵan kúninen bastap qoldanysqa engiziledi. Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń Tóraǵasy Q.MÁMI. Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń sýdıasy, jalpy otyrys hatshysy Q.ShAÝHAROV.