Beıbitshilikke bastaıtyn baǵdarlama

Álem almaǵaıyp zamanǵa tap bolǵan qazirgi tańda qaýip-qaterdiń kúsheıip, qyrqı-qabaq qatynastyń beleń alyp turǵany ashy da bolsa shyndyq. AQSh astanasy – Vashıngton qalasynda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte qatysýshylar osy jaǵdaıdy odan ári ýshyqtyrmaı, bar máseleni beıbit jaǵdaıda sheshýdiń joldaryn qarastyrdy. Atalǵan jıyn sheńberinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «Álem. XXI ǵasyr» manıfesin jarııalap, qarýsyzdaný máselesin kóterdi. Manıfest álemdik qoǵamdastyq tarapynan qyzý qoldaý taýyp, buqaralyq aqparat quraldarynda birqatar pikir men únqosýlar jarııalanýda. Osy rette, elimizdegi zııaly qaýym ókilderi men sala mamandary da Elbasynyń beıbitshilikke úndegen bastamasy jaıynda óz kózqarastaryn bildirýde. Biz «Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ıadrolyq ortalyǵynyń» bas dırektory  Erlan BATYRBEKOVPEN habarlasyp, atalǵan taqyrypqa qatysty áńgimelesken edik. – Erlan Ǵadletuly, Elbasynyń IV Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte jarııalaǵan «Álem. XXI ǵasyr» manıfesi týraly óz kóz­qara­syńyzdy bildirseńiz. Bul manı­fest álemdegi qazirgi ahýalǵa qanshalyqty áser etedi dep oılaısyz? – Qazaqstan – jer betinde turaqtylyq pen qaýipsizdikti saqtap qalýdy qoldaı­tyn álemniń ozyq elderiniń biri. Sol sebepti, táýelsizdiktiń alǵashqy kúninen bastap bizdiń el ıadrolyq qarýdy taratý men qoldanýdyń jahandyq aldyn alýda naqty saıasatty ustanyp keledi. Munyń barlyǵy Prezıdentimizdiń jáne Qazaqstan halqynyń eńbeginiń arqasy. Elbasy buǵan deıingi sammıtter men basqa da halyqaralyq alańdarda birneshe ret sóz sóılep, álemdik qoǵam­das­tyqty beıbitshilik pen kelisim saıa­satyna kóshýge, ıadrolyq qarýdan bas tartýǵa shaqyrýdan tanǵan joq. Bul jalań urandar emes, ıadrolyq klýb el­derin birtindep qarýsyzdandyrý jónindegi jan-jaqty oılastyrylǵan naqty is-qımyl jospary bolatyn. Prezıdentimizdiń Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sońǵy sammıtte sóılegen sózi men onyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesiniń álemdik baspasózderde jappaı jarııalanýy Qazaqstannyń beıbitshilik súıgish saıasatyn kezekti ret rastap otyr. Sondyqtan Elbasynyń adamzatty beıbitshilikke bastaıtyn is-qımyldyń 5 baǵyty naqty ári aıqyn jazylǵan úndeýine álem kóshbasshylary men barsha dúnıejúzilik qoǵamdastyqtyń qulaq asatynyna senimdimin. – Sizdińshe, atalǵan sammıt álemdik qoǵamdastyq úshin qanshalyqty tıimdi boldy? – Uıymdastyrýshylardyń aldary­na qoıǵan barlyq mindetteriniń oryn­dal­ǵanyna senimdimin. Álemniń 50-den astam elinen kelgen memleket jáne úkimet basshylary, halyqaralyq uıymdardyń jetekshileri ıadrolyq qaýipsizdikti nyǵaıtý, radıoaktıvti materıaldardy saqtaý, olardy kádege jaratý jáne basqa da máselelerdi talqylady. Sammıt otyrys­tary barysynda jahandyq ıadro­lyq qaýipsizdik máseleleri boıynsha plenar­lyq baıandamalar tyńdaldy, panel­dik pikirtalastar uıymdastyryldy, son­daı-aq, jumys toptary da baıandama jasady. Ulttyq ıadrolyq ortalyq qazaq­stan­­dyq delegasııa quramynda sammıt aıasynda uıymdastyrylǵan kórmege qatysty. Qazaqstandyq stend buryn­ǵy Semeı synaq polıgonynyń problema­laryn sheshý úlgisinde álemde ıadrolyq qarýdy taratpaý rejimin qoldaý saıasaty­na arnaldy. Bizdiń ekspozısııalar jıy­n­ǵa qatysýshylardyń nazaryn ózine erekshe aýdardy desem, artyq aıt­qan­dyq emes. Kórmege kelýshiler Qazaq­stan­nyń ıadrolyq qarýdy taratpaý reji­min qoldaýdaǵy qomaqty úlesin atap ótti. Bul elimizdiń polıgonnyń ıadro­lyq ınfraqurylymyn, ıadrolyq synaq­tardyń saldaryn joıý, ıadrolyq qyzmet obektilerine qatynaýdy boldyrmaý jáne lastanǵan aýmaqtardy qalpyna keltirý boıynsha atqarǵan aýqymdy jumystarynan baıqalady. Elimizdiń Ulttyq ıadrolyq ortalyǵy júrgizetin zertteý reaktorlaryn kon­ver­sııalaý jumystary, sondaı-aq, atom energetıkasynyń qaýipsizdigin qol­daý­daǵy eksperımenttik zertteýler de qyzyǵýshylyq týǵyzdy. Vashıngtondaǵy sammıt barysynda mundaı sharanyń osy pishimde sońǵy ret ótkizilip otyrǵandyǵy habarlandy. Alaıda, qatysýshy elder is-qımyldaryn baılanys tobynyń pishiminde úılestirýdi jalǵastyratyn bolady. – Jalpy, Jer betindegi beıbitshilik pen turaqtylyqta Qazaqstannyń róli qandaı? Iаdrolyq qarýdan bas tartý arqyly Qazaqstan qandaı túıtkil­der­diń oń baǵytta órbýine túrtki boldy? – Bizdiń memlekettiń syrtqy jáne ishki saıasatynyń negizgi basymdyqtarynyń biri árqashan ıadrolyq qarýdan azat álem qurý bolǵan jáne bolyp qala bermek. Sol sebepti de Qazaqstandy ıadrolyq qarýsyzdaný, ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne ıadrolyq qaýipsizdik salasyndaǵy kóshbasshylardyń biri desek, oǵan eshkim kúmán keltirmeıdi. Osy rette, elimizdiń atalǵan ba­ǵyt­­taǵy kóptegen bastamalarynyń keı­bireýin ǵana eske alyp óteıin. Eń aldymen, 2006 jyly Semeıde Qazaqstan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstan jáne Túrikmenstan memleketteri arasynda tıisti qujatqa qol qoıylǵan kezde Qazaqstannyń Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurýǵa qomaqty úles qosqandyǵyn atap ótken jón. Sondaı-aq, Qazaqstan TMD elderi arasynda alǵashqylardyń biri bolyp Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa qosyldy. 2009 jyly Nursultan Nazarbaev BUU minbesinen 29 tamyzdy Dúnıejúzilik ıadrolyq qarýdan bas tartý kúni dep jarııalaýdy usyndy. Sonymen qatar, Memleket basshysy­nyń mańyzdy jańa bastamasynyń biri – jahandyq ıadrolyq qarýsyzdandyrýǵa qol jetkizý saıasatyn jalǵastyrǵan ATOM jobasy. Joba ıadrolyq qarýdy synaýǵa tyıym salýǵa jáne ony barlyq álemde jappaı joıýǵa jahandyq qoldaý kórsetýge baǵyttalǵan. Sonyń aıasynda jer betindegi kez kelgen adam álemdegi barsha kóshbasshylar men úkimetterge arnalǵan ıadrolyq synaqtardan birjola bas tartý týraly úndeý tastalǵan petısııaǵa qol qoıa alady. Degenmen, Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdy taratpaý saıasatynyń negizin qalaǵan alǵashqy qadamy – álemde qýaty boıynsha tórtinshi oryndaǵy ıadrolyq qarý-jaraqtan bas tartyp, burynǵy KSRO aýmaǵyndaǵy eń iri Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabýy edi. Elbasynyń mundaı sheshiminiń Qazaqstan úshin de, jalpy alǵanda, barsha álem úshin de mańyzdylyǵyn baǵalamaý múmkin emes. Sol kezde polıgon aýdany 18 300 sharshy shaqyrymdy qurady. Bul Izraıl jáne Slovenııa sııaqty memleketterdiń aýmaqtarymen birdeı. Polıgon tarıhy 1949 jylǵy 29 tamyzda álemdik aýqymdy oqıǵa retinde baǵalanǵan alǵashqy atom bombasyn synaýdan bastaldy. Sodan beri ol jerde 456 ıadrolyq synaq júrgizildi. Onyń ishinde jer ústinde – 30, atmosferada – 86 jáne jer astynda 340 jarylys jasaldy. Mine, osyndaı asa qýatty ıadrolyq synaq polıgonyn jabýmen qatar, bizdiń memleketimiz ol jerde shoǵyrlanǵan barlyq joıqyn qarýdan erikti túrde bas tartý týraly sheshim qabyldady. Bul – álem tarıhyndaǵy alǵashqy jáne teńdessiz oqıǵa. Atalǵan polıgon jabylǵan soń jas memleketimiz sheshýi tıis birqatar másele týyndady. Sondyqtan burynǵy synaq alańyn qaýipsiz kúıge keltirý boıynsha ǵylymı-tehnıkalyq jáne ınjenerlik jumystar keshenin júr­gizý úshin 1992 jyly Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Ulttyq ıadrolyq orta­ly­ǵy quryldy. Búginde bul ortalyq halyqaralyq uıym­darmen birlesip, ózine júktelgen mindetti – Qazaqstannyń atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný salasyndaǵy saıasatyn iske asyrýdy ǵylymı-tehnıka­lyq qamtamasyz etýdi 24 jyl boıy oıdaǵydaı atqaryp kele­di. Búgingi tańdaǵy jetistikterimiz retin­de beıbitshilik isine úles qosý, elimiz­diń álemdik bedelin arttyrý ekenin maq­tanyshpen aıtamyz. Áńgimelesken Elaman QOŃYR, «Egemen Qazaqstan».