Elbasy manıfesi: BEIBIT О́MIRGE ÚNDEÝ

Qundy qujat

Vashıngtondaǵy is-shara Qa­zaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń ıadrolyq qarý­syz álem qurý, ǵalam­dyq ıadro­lyq qaýipti qys­qartý sa­lasynda halyqaralyq qaýym­­dastyqtyń kúsh-jigerin úıles­tirý mańyzdylyǵy týraly bas­tama­lary­nyń ózektiligin taǵy da aı­qyndady. Nursultan Nazarbaev táýel­sizdiktiń alǵashqy jyldarynda-aq el ishindegi ıadrolyq jappaı qyryp-joıý qarýynan bas tartyp, dúnıejúzine ózin beıbitsúıgish, dıalogqa ashyq, kóregen saıasatker retinde tanyta bildi. Sodan beri búkil halyqaralyq qaýymdastyq onyń ǵalamdyq qaýipsizdik úshin jasaǵan batyl qadamyn úlgi tutyp, kótergen bastamalaryna qol­daý bildirip keledi. Vashıngtondaǵy Iаdro­lyq qaýipsizdik jó­nin­degi sammıtte Nursultan Nazarbaevtyń kótergen bastamalaryn halyqaralyq jáne qazaqstandyq sarapshylar da qoldap otyr. Álemdi ıadrolyq qarýdan azat etý jolynda eńbek etken Qazaqstan Prezıdentiniń orny erekshe ekenin aıta otyryp, Elbasymyzdyń ıadro­lyq synaqty tyıym salýǵa arnalǵan jalpy kelisimge jeke basy kóp kúsh jumsaǵanyn eske sala ketý qajet. Atap aıtsaq, jalpyǵa ortaq ıadrolyq synaqtarǵa tyıym salý týraly kelisimniń kúshine enýin qamtamasyz etý maqsatynda Elbasynyń bas­tamasymen ol 2012 jyly iske qosyl­dy. Qazirgi ýaqytta Kelisimge 183 memleket qol qoıyp, 161 memleket ony ratıfıkasııadan ótkizgen. Meniń oıymsha, ıadrolyq qarýdan bas tartý bastamasy óte mańyzdy. Prezıdent N.Nazarbaevtyń Tómen baıytylǵan ýran bankin Qazaqstanda qurý ıdeıasy oryndy. Sebebi, Qazaqstan – álemdegi iri ýran óndirýshi, eksporttaýshy el ǵana emes, turaqtylyq saqtalǵan memleket. Sondyqtan keleshekte Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtti ótkizýge Qazaqstan ábden laıyq. Qazaqstandaǵy Tómen baıytylǵan ýran banki álemdegi daýly máselelerdi sheshýge, máse­len, Irandaǵy ıadrolyq problemany joıýǵa yqpal ete alady. Ýrannyń qozǵalý barysyn ortalyqtandyrylǵan tásilmen baqylaǵan durys. Bul elderdiń basym bóligine ıadrolyq qarýdy taratpaı-aq, óz atom energııasyn damy­týǵa múmkindik beredi. Qazaqstan álemdegi eń iri ýran óndirýshi memleket bolǵandyqtan, bul máselede tájirıbesi men biliktiligi mol. N.Nazarbaevtyń tyń ıdeıasy tek bir ulttyń, ne aımaqtyń ǵana múddesin kóksemeıdi, búkil adamzat qoǵamy úshin úlken mánge ıe.  Aıgúl DEMEÝOVA, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor, «О́rleý» BAUO» AQ fılıaly «Mańǵystaý oblysy boıynsha pedagogıkalyq qyzmetkerlerdiń biliktiligin arttyrý ınstıtýty» muǵalimderdiń kásibı damýyn psıhologııalyq-pedagogıkalyq qoldaý kafedrasynyń meńgerýshisi. AQTAÝ.

Keleshekti kózdegen kemeldik

Sońǵy ýaqyttarda adamzat álemi ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń jetistikterimen bıikten kóringenimen, urpaq bolashaǵyna qaıshy keletin jaǵdaılar da oryn ala bastady. Iаdrolyq qarý adamzat balasynyń ortaq adamshylyq minezine jat, onyń ómir súrip otyrǵan keńistigine aýyr zardap ákelgen birden-bir dúnıe bolǵany jasyryn emes. Adamzat balasynyń ózimshildigi, osy órshil minezdiń ekonomıkasy men ǵylymy damyǵan memleketterdiń saıası ustanymyna aınalýy tarıh aldynda jibergen úlken qateligi bolyp sanalady. Sebebi, adamzattyń tabıǵı damý joly, halyqtardyń ulttyq dástúri men mádenıeti beıbitshilikti qalaıdy. Ǵylym men tehnıkaǵa, aqparattyq tehnologııa resýrstaryna arqa súıegen ózimshildik minez, túptep kelgende, urpaq aldynda óz qateligin moıyndatady. Sonyń biri búgingi ýaqyt. Bilim men ǵylym dese, ishken asyn jerge qoıatyn ata-babamyz ıadro­lyq synaqtyń zardabyn kóz­­­ben kórdi, basynan ótkizdi. Qazaq jerinde qansha synaq bolsa, ult­­­tyń ómirine odan da kóp qaýip tóndi. Dúnıege kelgen sábı­den eńkeıgen kárige deıin adam­nyń qolymen jasalǵan qarý zar­dabynyń umytylýy esh múmkin emes. Jasalynǵan túrli synaqtar, qarý-jaraq túrleri, odan týyndaı­tyn ekologııalyq ahýal túrli aýrý­lardyń órshýine yqpal etti, áli de bunyń salqyny men saldary joıyldy dep aıtý qıyn. Iаdrolyq qarýdyń kiltin usta­ǵan memleketter bul máseleni es­kerýi qajet. Kezinde qazaq zııa­lysy Maǵjan Jumabaev: «Ult múshesi árbir adam baqytty bolsa, ult baqytty, árbir ult baqytty bolsa, adamzat dúnıesi baqytty», dep tegin aıtpaǵan. Qazirgi memle­ketimiz úshin árbir adamnyń baqyt­ty ómir súrýi mańyzdy bolyp otyr. Árıne, ata-babamyzdyń kezin­de de adamnyń densaýlyǵy, tabıǵattyń tazalyǵy, adamnyń qaı jaǵynan bolsa da jetilýi eskerilip otyrǵan. Egerde eskerilmese, qazaq halqy osynaý ulan-ǵaıyr ata­me­­ken­di ıelenip, keıingi urpaq­qa ta­bystamaǵan bolar edi. Aqyl men bilek kúshin úılestirip attyń ústi­ne qonǵan qazaq jastary­nyń eń basty qundylyǵy densaý­lyq, para­sattylyq boldy. Buny aı­typ otyrǵan sebebimiz, Mem­le­ket basshysy N.Nazarbaev táýel­siz­­dik alǵan jyldary ult­tyń qaýip­­sizdigin eskerdi, aldy­men mem­­le­ket­tiń aýmaǵyn zań­das­ty­ryp, ıadrolyq qarýdan bas tart­tyq. Qazaqstannyń bul saıasaty búginde alpaýyt memleketter úshin tájirıbege aınalýda. Memleket qoldan jasaǵan nemese ózge bir memleket jasap bergen qarýyna emes, óziniń bolmysyna, tarıhyna, danalyǵyna, bilimine súıenýi kerek. Eger de ıadrolyq qarý­dan bas tartpasaq memleketke syrttan senimsizdik, halyq ara­synda úreı, ishteı renish oryn alady. Eń basty baılyq – halyqtyń beıbit ómiri, memlekettiń beıbit jolmen damýy. Qazaqstannyń táýel­sizdik jyldaryndaǵy basty jetistikteriniń biri osy. Qazirgi tańda álem elderine or­taq adamzattyq problemalardyń bir erek­sheligi, buny memleketter birik­pese sheshe almaıdy. Mem­leket­ter arasyndaǵy oryn alyp jat­qan shıelenister, túrli sanksııa­lar kelisim arqyly beıbit jol­men sheshýdi talap etedi. Álem­degi memleketter men memleket bas­shy­lary aldynda beıbit ómir­diń jolyn túsindirý mańyzdy mindet­terdiń biri. Memleket – ulttyń, halyqtyń ortaq úıi. Qazirgi jahandaný zamanynda memlekettiń esik-terezesin jaýyp qoıyp, oqshaý ómir súrý múmkin emes. Memlekettiń qaı baǵyttaǵy saıasaty bolmasyn onyń damý strategııasyna negizdelýi qajet. Bul Memleket basshysy N.Nazarbaev álem memleketteri al­dyna qoıyp otyrǵan soǵysty boldyrmaý, ıadrolyq qarýdy toq­tatý, adamzattyq beıbitshilik pen kelisimdi nyǵaıtý isimen ty­ǵyz baı­lanysty. Elbasynyń «Adam­dar­dyń ótken ǵasyrdaǵy jasaǵany sekildi, HHI ǵasyrda da beıbitshilik úshin baıyptylyqpen jáne taban­dy­­lyqpen kúresý kerek. Biz bala­larymyz ben nemerelerimizdiń bo­la­shaǵy týraly oılaýǵa tıispiz. О́t­ken ǵasyrlardyń qasiretti qate­lik­terin qaıtalaýǵa jol ber­meı, álemdi soǵys qaterinen túpki­lik­ti aryltý úshin búkil álem úki­met­teriniń, saıasatkerleriniń, ǵalym­dary­nyń, bıznesmenderiniń, óner qaıratkerleriniń jáne mıllıon­daǵan adamdardyń kúsh-jigerin jumyldyrý qajet. Is-áreketsiz otyrý nemese bitimgershilik qyzmetpen aınalysqan keıip kórsetý álemdik apatpen barabar», – dep aıtqan usynystary adamzattyń, bolashaq urpaqtyń múddesi turǵysynda alpaýyt memleketterdiń aldyna qoıylyp otyrǵan ózekti másele. Elbasy N.Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesi dúnıe júzindegi barsha halyqtardyń ba­qy­­tyna baǵyttalǵan bastama der edim. Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń álem jurtshylyǵy al­dyn­da aıtqan aqıqatty oılary­nan osy shyndyqty uǵynamyz.Muny beıbitshilik súıgish ár azamat tereń sezinýi tıis. Al memleketter basshylarynyń buǵan qoldaý kórsetýi kerek. Keleshegin oılaǵan qaı halyqtyń da osy manıfesten túıer túıini, shyǵarar sheshimi kemel bolýy tıis. Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zı­­d­en­ti Nursultan Nazarbaev­tyń manıfesi arqyly biz­­­diń eldiń beıbit bastamasy ta­ǵy da álemdik deńgeıde aıtylǵan adamzattyq asyl oı retinde baǵalanýda. Elba­sy­nyń irgeli bastamasy jahanǵa beıbit bastamalarymen tanylǵan Qazaqstannyń mártebesin buryn­ǵy­dan da asqaqtata túskeni sózsiz. Úmbethan SÁRSEMBIN, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń áleýmettik-saıası pánder kafedrasynyń meńgerýshisi. AQTО́BE.

Jańa bastama – ózekti jáne ýaqtyly

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Amerıka Qurama Shtattarynyń astanasy – Vashıngton qalasynda uıymdastyrylǵan Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sońǵy, qorytyndy sammıtte jarııa etilgen «Álem. HHI ǵasyr» manı­fesimen úlken qyzyǵýshylyq tanyta otyryp tanysyp shyqtym. Elbasynyń jańa bastamasynyń der kezinde kóterilip otyrǵanyn jáne asa ózektiligimen erek­she­le­neti­nin úlken qanaǵat sezimimen atap ótsem deımin. Manıfeste sońǵy 25-30 jyl bederin­de bolǵan asa mańyz­dy oqıǵalar men sheshimder tereń taldaý jasala otyryp maz­mun­dalyp, ótken kezeńge onyń adamz­at ómirine, búkil jer beti hal­qynyń qaýipsizdigine tıgiz­gen yqpalyna obektıvti baǵa berilgen. Memleket basshysy tarapynan atqaryl­ǵan zor jumystardyń nátı­jesinde Qazaqstan jahandyq álemniń qaýipsizdigin qamtamasyz etý isine teńdessiz úles qosyp keledi desek, bul jaıt­­tyń búkil qazaqstandyqtardyń maq­tanysh sezimin týǵyzatyny aqıqat. Jáne de bul esh asyra aıtqandyq emes. Elbasy uly derjavalar ara­­synda ózine laıyqty oryn alyp otyr. Osy oraıda, álemdik qoǵam­dastyqtyń moıyndaýy men rıza­shy­lyǵyna bólengenin de asa ádi­lettilik dep sanaımyn. El Prezıdenti atalǵan mańyz­dy baǵdarlamalyq qujatyn­da ǵylymı jańalyqtardyń negizin­de jasalǵan jańa tehnologııalar­dyń keń aýqym­dylyǵyn erekshe atap kórsetedi. Osy ǵylymı je­tis­­tikterdi pa­ra­satty turǵydan paı­dalaný qazir­diń ózinde adamzat ómirine teńdessiz oń nátıjeler alyp keldi. Árıne, olardy jaqyn bolashaqta ári qaraı da engize berý adamzat damýynyń jańa, mańyzdy fazasynyń negizi bola­tynyna esh kúmán joq. Qazirgi kezde halyqaralyq qoǵam­­dastyq tarapy­nan óziniń baǵdarlamalyq qujatynda tarı­hı sheshim qabyldaý, sóıtip, mem­­leketterdiń ıadrosyz álem negizinde beıbit qatar ómir súrýi úshin jaǵdaı týǵyzýǵa alǵyshart jasaýǵa umtylǵan jer júzindegi jetek­shi kóshbasshylardyń biri retinde Nursultan Ábishulyna ádiletti baǵa berip otyr. Bizdiń Memleket basshy­myz soǵys vırýsynyń halyqara­lyq jaǵdaıdy ýshyqtyrýyn jalǵas­tyryp, ǵylymı tehnıka­nyń asa jańa jetistikterin adam­zat­tyń ózine qarsy qoldanýǵa múm­kin­dik týǵyzyp otyrǵanyn úlken alań­daýshylyqpen atap kórsetedi. Qazaqstan Prezıdentiniń manı­­fesi úlken qundylyqqa jáne ma­ńyz­ǵa ıe. О́ıtkeni, onda barlyq mem­leketterdiń beıbitshilik pen qaýip­sizdikke teńdeı jaýap­ker­shi­ligi qaǵıdattary negizinde beıbit ún­qa­tysý boıynsha is-qı­myl­dar­dyń tutastaı bir kesheni alǵa tartylady. Nursultan Nazarbaevtyń ólim sebetin qarý túrlerin ǵarysh keńistigin­de, Álemdik muhıttyń túbi men beıtarap sýlarynda, Arktıkada ornalastyrýǵa tyıym salý boıynsha jahandyq sheshim qabyldaý qajettigi jónindegi usynysy qazirgi tańda asa kókeı­kesti bolyp tabylady. El Prezıdentiniń arnaıy ha­lyq­­aralyq quqyq negizinde Álem Arealdarynyń keń aýqymyn qurý jónindegi usynysyn júze­ge asyrý da úlken mańyzǵa ıe. Bul usy­nystyń astarynda áskerı blok­tardyń jumysyna qar­sy sharalar qabyldaýmen qatar, olardy birte-birte joıý múmkindigi jatyr. Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manı­­fesin júzege asyrýǵa saıasatkerlermen, qarjy top­­tarynyń jáne iskerlik qurylymdardyń ókilderi­men qatar, búkil álemniń oqy­mys­tylary da belsendi qa­ty­­sý­lary tıis. Qazaqstan ǵalym­dary­nyń kúsh-ji­­gerin, bizdiń kóz­qa­rasy­myzsha, ıadrolyq otyn­dy elektr jáne jylý ener­gııa­­laryn óndiretin qaýipsiz já­ne yqsham qurylǵylar jasaý úshin qoldanýǵa, ıaǵnı ja­ńa teh­no­lo­­gııalar jasaýǵa baǵyt­taýǵa basym­­dyq beril­geni jón. Qazaq­stan ǵalymdary osy úderiste ózi­­ne laıyqty oryn ala­ty­nyna kúmán joq, óıtkeni, osy mańyzdy baǵdarlamalyq qujattyń – «Álem. HHI ǵasyr» manıfesiniń basty leıtmotıvi adamzatty ólim se­be­tin soǵys qaterinen arasha­laýǵa baǵyttalyp otyr emes pe?! Qalyq ABDÝLLAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq njenerlik akademııasy energetıka jáne energotıimdi tehnologııalar bólimshesiniń tóraǵasy.

 Bul – tutastyq algorıtmi

Elbasynyń «Álem. HHI ǵasyr» atty manı­fesin adamzatty keıingi urpaǵyna eń qundy mura – atomdyq jarylystan azat jer sharyn qaldyrýǵa shaqyrǵan úndeý boldy desek, artyq aıtpaımyz. Ra­syn­da, búkil ǵalam aldynda jarııalan­ǵan manıfestiń máni zor. Prezıdent N.Á.Nazarbaev álemdik qoǵam­das­t­yq is-qımylynyń tutastyq algorıtmin usyndy. Iаdrolyq jáne basqa da jappaı qyryp-joıatyn qarýdan bas tartý úshin dáıektilikpen alǵa qaraı qadam basý qajettigin aıtyp, bul baǵytta qazirdiń ózinde mańyzdy sharalar qabyldanyp jatqanyn jetkizdi. Memleket basshysy aıtqandaı, ıadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalys qoǵamǵa qozǵaý saldy. 2015 jyldyń 7 jeltoqsanynda Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasy Qazaqstannyń bastamasy boıynsha Iаdrolyq qarýdan azat álemdi qurý týraly jalpyǵa ortaq deklarasııa qabyldaǵany – osynyń dáleli. Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zı­denti N.Á.Nazarbaev búkil pla­ne­tamyzdaǵy adamzat balasyna qaýip tóndirip, olardy qyryp-joıatyn joıqyn qarý – ıadrolyq synaqtardy toqtatý jónindegi tarıhı sheshim qabyl­daǵaly da shırek ǵasyr ýaqyt ótti. Iаdrolyq qarýsyz álem – adamzattyń búgi­ni men keleshektegi izgi murattarynyń eń bas­tysy. Jer sharyn jaıpap, ondaǵy tir­shi­likti joıýǵa jol ber­meý bizdiń basty min­detimizge aınalýy tıis. Qazirgi kezdegi álem­de oryn alyp jatqan irili-usaqty aımaqtyq qaqtyǵystar, ishinara bolyp jatqan soǵystar, terrorlyq áreketterdiń barlyǵy bolashaǵymyzdy jarqyn etpesi anyq. Sondyqtan, ıadrolyq qarýdan bas tartýǵa umtylý – álemdik órke­nıettiń negizgi qundylyǵy dep túsinýimiz kerek. Jalpyulttyq «Máńgilik El» ıdeıasyn basty murat etken halqymyz, ásirese, búgingi jastar, erteńgi jańa urpaq bul úrdistiń máni men maǵynasyn tereń uǵynýy qajet. Iаǵnı, jas­tar­dyń boıyndaǵy beıbit ómir súrýge degen qulshynysty oıatyp, oǵan umtyldyrýdyń mańyzy zor. Iаdrolyq qarýdan bas tartý ar­qy­ly Qazaqstan beıbitshilik pen yn­tymaqtastyq, senim men ózara túsinistiktiń jańa zamanaýı úlgisin álemge pash etti. N.Á.Nazarbaevtyń «Iаdrolyq qarý­dan bas tartý – HHI ǵasyrdyń basty maqsaty» degen bastamasyn, Qazaqstan ázirlegen Iаdrolyq qarý­dan azat álem qurý týraly jal­py­ǵa ortaq deklarasııasynyń BUU Bas Assambleıasynyń otyrysynda qabyldanýy – osynyń aıǵaǵy. Eki alpaýyt memleket – keshegi KSRO men AQSh arasyndaǵy ıadrolyq qaýip Keńes Odaǵynyń tarap ketýine baılanysty seıil­genimen, búginde ıadrolyq derjavaǵa aınalýǵa umtylatyn memleketter de bar. Búgingi tańda jer júzinde 19 000 ıadrolyq oqtumsyqqa ıe toǵyz memlekette ıadrolyq qarýdy synaýǵa moratorıı jarııalaýlaryna qaramastan, ishinara ıadrolyq synaq júrgizý oryn alýda. Iаǵnı, «Nevada-Semeı» halyqaralyq antııadrolyq qozǵalysy álemdik deńgeıde atqaratyn jumystaryn áli de kúsheıte túsýi qajet. Ulttar men memleketter jeke-jeke, bólek ómir súrgenimen, jer, sý men aýa ortaq. Sondyqtan da osy ortaq qundylyqtarymyzdy saqtaýymyz qajet. Qazaqstanda 14-30 jas aralyǵyndaǵy jastardyń sany 5 mıllıonǵa jýyq. Bul – úlken kúsh. Búgingi jas urpaq jahandyq problemalardyń ishinde ıadrolyq qarýdan keletin alapat apatty bir sát te qaperden shyǵarmaýy tıis. Asqar ABDÝALY, tarıh ǵylymdarynyń doktory. TARAZ.

Parasat daýysy basym estilýi tıis

Prezıdent Nursul­tan Nazarbaev óziniń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesinde búkil adam­zattyń bolashaǵyna degen qamqor kóńilin aıqyn kórsetken. Ol, birinshi kezekte, óziniń kókeıkestiligimen, te­reń­digimen jáne qısyn­­dylyǵymen tań­ǵal­dy­rady. Nursultan Ábishuly ǵylym jańa býyndaǵy tehno­logııalar jasaı otyryp, teńdessiz jańa­lyqtar ashýda, osy­laısha adamzat balasyn Tórtinshi óner­kásiptik tóńkeriske ákele jatyr, deıdi. О́kinishke qaraı, jahandyq keńistikte ústemdik etýge degen umtylys, áskerı bloktardyń ómir súrýi jahandyq qaýipsizdikti joǵa­rylatýdyń ornyna, oǵan qater tóndirýde. Sebebi, kez kelgen kúsh oǵan qarsy kúsh týyndatatyny belgili. Bir eldiń áskerı bloktyń kómegimen ekinshi bir elge qatysty ózara qarym-qatynasta teńdessiz basymdyq alýǵa tyrysýy – erek­she qaýipti úderis. Sol ekinshi el, ásirese, ózińniń jaqyn kórshi eliń bolsa, jaǵdaı áldeneshe ese kúrdelene túsetini aıtpasa da túsinikti. Elbasy óziniń baǵdarlamalyq qujatynda sondaı elder áskerı, ekonomıkalyq jáne saıası basymdyq múm­kin­­dikterine ıe bola otyryp, ózderi múshesi bolyp tabylatyn áskerı blokty jaýap­syzdyqpen paıda­lana­dy degendi meńzeıdi. Qazaqstan Prezı­dentiniń BUU janynan jappaı qyryp-joıa­tyn qarý jasaý jáne ony jetildirý úshin paı­­dalanylýy yqtımal ǵy­ly­mı jańalyqtardy tirkeıtin Esep reestrin qurý kerek degen usy­nysy asa qısyndy jáne ýaqtyly. Osy Reestr negizinde ǵylymı jańa­­lyq­tardy jappaı qyryp-joıatyn qarýlardyń jańa túr­lerin jasaý úshin paı­dalanýǵa tyıym salatyn halyq­aralyq qujat boıynsha ony oryn­daıtyn halyq­aralyq mindetteme qabyldaý usy­nylady. Bul ıdeıany buǵan deıin eshkim qozǵamaǵan edi, endi muny alǵash ret Nursultan Nazarbaev aıtyp otyr. Memleket basshysy qosarlanǵan standarttar saıasatynyń saldary ólim sebetin qarýlar – ıadrolyq, hımııalyq, bakterıologııalyq qarý túrleri álemge keńinen taralyp, olardyń adamzattyń qazirgi kezdegi eń qaterli jaýy – halyqaralyq terrorızmniń qolyna túsýine alyp kelýi yqtımal ekenin eskertedi. Soǵys vırýsynyń keńinen taralýynyń bir sebebi, jetekshi derjavalardyń áskerı-ónerká­siptik kesheniniń kúsheıtilýi bolyp otyr. О́ıtkeni, bul keshen órkenıettiń paıdasyna jumys isteıtin ekonomıkaǵa qaraǵanda, salystyrmaly túrde úlken paıda ákeletin bıznes sekildi. Nursultan Ábishuly Qazaqstan­nyń ǵana emes, sondaı-aq, dúnıejúzi halqynyń ańsaryn bildiretin balamasyz máseleni tótesinen qoıdy. Al ony oń sheshý soǵys yqtı­maldyǵyn joqqa shyǵarady, bul, óz kezeginde, adamzattyń beıbitshilik pen kelisim arnasynda damýyna múmkindik beredi. Kózdi ashyp-jumǵansha kez kelgen álemdik soǵysqa alyp kelýi yqtımal daý-janjaldardyń ta­myryna balta shabý adamzat­tyń tynyshtyqta ómir súrip, damýy­n­a jaǵdaı týǵyzatyny belgili. Manıfeste mazmundalǵan álemniń 3 bas­ty soǵyssyz jahandyq stra­tegııa qaǵıdattary men álemdik qoǵamdastyqtyń 5 is-qımyl algo­rıtmder baǵyty bizdiń Kósh­bas­shy­myzdyń bolashaq urpaqtyń taǵ­dyryna degen shynaıy alańdaý­shylyǵynan týyndap otyr. Al Elbasynyń osy baǵyttardaǵy bel­sendi is-qımyl ustanymy kóńil­derge senimdilik uıalatyp, onyń úndeýi qulaqtarǵa ýaqtyly jetedi degen úmittemiz. Marat BITIMBAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ınjenerlik akademııasy taý-ken bólimshesiniń tóraǵasy.

Jalpyǵa ortaq sheshimge kelýge shaqyrdy

Elbasy Amerıka Qurama Shtattarynda óziniń álemdik qoǵamdastyqqa degen manıfesin jarııalady. Bul manıfeste qazirgi álemdegi qalyptasqan jáne bolyp jatqan saıası jaǵdaı men saıası úrdisterge tereń saraptama jasap, óziniń kózqarasyn álemdik deńgeıdegi tájirıbeli saıası qaıratker retinde pash etti. HHI ǵasyrda álem ǵylymı-tehnıkalyq damýdyń arqasynda memlekettermen qarym-qatynasty órkenıetti túrde damytý negizinde adamzattyń ómir súrý deńgeıi jańa beleske, jańa bıikterge jete me degen úmit bolatyn. Biraq, ókinishke qaraı, búgingi tańda álemde qalyptasqan jaǵdaı adamzattyń úmitin joqqa shyǵarýda. Eýropanyń shyǵysynda, lerinen ketýge májbúr bolýda. HH ǵasyrdaǵydaı bir-birimen «qyrǵı-qabaq» soǵystyń jolyna túsip jatyr. Osylarǵa geoekonomıkalyq jaǵdaıdy, álemdik ekonomıkalyq daǵdarysty jáne uly derjavalardyń bir-birine jarııalaǵan sanksııalyq soǵysty qossaq, adamzattyń HHI ǵasyrda damýyna jáne ósip-órkendeýine edáýir qaýip tónip otyrǵanyn baıqaımyz. Bul jaǵdaıda Elbasy óziniń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesinde mynadaı tezısterdi jarııalady. Jalpy, álem deńgeıinde, jahandaný jaǵdaıynda bolatyn soǵys adamzattyń keleshegin bulyńǵyr etedi. Prezıdent osyny álemniń kóshbasshylaryna, jalpy adamzatqa eskertip otyr. Birinshiden, bul bolashaq soǵysta eshkim jeńiske jetpeıdi, ol – aksıoma. Ekinshiden, bolashaq úlken soǵystarda ıadrolyq qarý, hımııalyq jáne bıologııalyq, onyń ústine jańadan ǵylymı jetistikterdiń negizinde jasalyp jatqan qarý-jaraqtyń qoldanylatyny sózsiz. Úshinshiden, ondaı qarý-jaraq qoldanǵan soǵystan keıin adamzattyń jáne jalpy planetamyzda tirshiliktiń bolýy ekitalaı. Sondyqtan álemdegi saıası lıderlerge Elbasy usynys jasady. Bolashaq urpaqtardyń taǵdyryna baılanysty balalarymyz ben nemerelerimizdiń ómirin saqtaý úshin osy máseleler tóńireginde bas qosyp, mámilege kelip, bir ortaq sheshimge kelýge shaqyrdy. 2016 jyly Birikken Ulttar Uıymy memleketter basshylarynyń konferensııasyn ótkizip, bárine ortaq ádilettilik qaǵıdattarǵa súıený arqyly HHI ǵasyrdaǵy beıbit álem baǵdarlamasyn qabyldaý jáne onyń qalyptasqan negizgi qaǵıdattaryn bekitip jáne sol qaǵıdattardy negizge ala otyryp, qazirgi álemde bolyp jatqan qantógisterdi birtindep azaıtý, toqtatý jáne múldem qantógisterge aparmaıtyndaı jaǵdaıǵa keltirýdi usyndy. Bul manıfest Elbasymyzdyń álemdegi eń tájirıbeli jáne eń bedeldi tulǵa ekendigin taǵy da kórsetti. Kamal BURHANOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor.

Kelesi sammıttiń bizdiń elimizde ótkenin qalaımyn

AQSh-tyń Vashıngton qalasynda ótken IV Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıt delegattary aldynda sóılegen Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń  ıadrolyq nysandar men materıaldar qaýipsizdiginiń deńgeıi eń joǵary jıyrma memlekettiń qatarynda ekendigine erekshe nazar aýdardy. Shynynda da, Qazaq­standa ulttyq deńgeıde naqty ıadrolyq qaýipsizdik boıynsha birqatar keshendi sharalar júzege asyrylǵan. Iаdrolyq materıaldardy eksporttyq baqylaý júıe­siniń jetildirilgeni óz aldyna, ıadrolyq jáne ra­dıoak­tıvtik materıal­dardy ıdentı­fı­­kasııalaý orta­ly­ǵyn qurý jóninde jumys­tar da qaýyrt júrgizilýde. Osynyń bárin tizbeleı kelip, Mem­leket basshysy: «Almatydaǵy Iаdro­lyq fızıka ınstıtýtynyń zertteý reaktorlary tómen baıytylǵan otynǵa kóshirildi. El aýmaǵyndaǵy Ulttyq ıadrolyq ortalyqtaǵy osyndaı jobany júzege asyrý jedeldetiledi. Iаdrolyq nysandardyń bári MAGATE-niń jan-jaqty baqylaýynda tur», – dep málimdedi. Sammıtte Elbasy Nursultan Nazarbaev osydan 25 jyl buryn Semeı ıadrolyq polıgony jabylǵan soń Nevada men Qytaı Halyq Respýblıkasynda synaqtardyń toqta­tyl­ǵanyna nazar aýdardy. Iаǵnı, biz budan Qazaqstan halqy men onyń Kósh­bas­shysynyń álemdi tajal qarýynan tazar­tý syndy uly da saýap­ty iske qandaı zor úles qo­syp kele jat­qanyn ýaqyt ótken saıyn tereńdeı sezine túsemiz. «Biz burynǵy polıgon aýmaǵyn­daǵy halyqty saýyqtyrý jáne jer men sýdy zararsyzdandyrý jónin­degi jú­ı­e­li halyqaralyq kómek aıasyn ke­ńeıtý máselesin qoıdyq, óıtkeni, Qazaq­­stan osy qasiretpen jalǵyz ózi bet­pe-bet kelip otyr. Men elderdiń kósh­basshylaryn, ásirese, Ortalyq Azııa ıadrosyz aı­ma­ǵynyń kepili sanala­tyn bes der­javanyń basshylaryn, son­daı-aq, ıadrolyq joıylýdyń sýısıd­tik qaterin boldyrmaý jónindegi álem­­­dik maqsatty quptaıtyn memleket­­ter­diń mártebeli delegasııalaryn Polı­gonnyń jabylýynyń 25 jyl­­dy­ǵyna arnalǵan eske alý shara­sy­na shaqyramyn, – dedi Qazaqstan Prezıdenti. Jahandyq jıynda sóılegen sóziniń sońynda Qazaqstan Prezıdenti sammıt ótkizý jónindegi Barak Obamanyń bastamasy jalǵasyn tabýǵa tıis ekenin atap ótti. «Qazaqstannyń osyndaı is-shara ótkizýge moraldyq quqyǵy bar dep oılaımyn. Bul polıgonyn jaýyp, álemdegi tórtinshi ıadrolyq qarý arse­nalynan bas tartqan elge degen rızashylyqtyń belgisi bolar edi», – dedi Memleket basshysy. О́z basym Elbasynyń bul usyny­syn qýana quptaımyn. Munyń ózi álemdik qaýymdastyq aldynda Qazaq­stanymyzdyń abyroı-bedeliniń, beıbit­shilik súıgish ımıdjiniń qansha­lyqty óskenin baıqatady dep senimmen aıta alamyn. Bekzat ALTYNBEKOV, saıasattanýshy, Jezqazǵan qalalyq máslıhatynyń depýtaty. Qaraǵandy oblysy.

Qazaqstan – ıadrolyq qarýsyz álem ortalyǵy

Amerıka Qurama Shtattarynda Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń jarııa­laǵan manıfesin tolyq qoldaımyn jáne ondaı qımyl oryndy da jóndi dep esepteımin. Bizdiń Pre­zı­dentimizdiń osyndaı bastama kóterýge jóni de, quqy da bar dep oılaımyn. Onyń tarıhı negizderi jáne túsindiretin jerleri bar. Keńestik kezeńde bizdiń respýblıkamyz ıadrolyq qarýdyń asa qýatty bazasy boldy. Qazaqstan álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenaldy ıelendi. Biz ıadrolyq qýaty jaǵynan tek Reseı, AQSh jáne Qytaıǵa ǵana jol berdik. Ony álem bilip otyrdy. Qazaq jerinde 1949 jyly ashylǵan qanquıly Semeı ıadrolyq polıgony ornalasty. Ol úsh oblystyń – Semeı, Pavlodar, Qaraǵandy oblystarynyń toǵysqan jerin­de qonystanǵan júzdegen myń adam­nyń densaýlyǵy men ómirine qan­shama qasiret ákelip, orasan zor zııan keltirdi. Bul polıgonda jer astynda, jer betinde jáne aýada 500-ge jýyq ıadrolyq synaq jasaldy. Ma­mandardyń aıtýy boıynsha, atom jarylystarynyń jalpy qýat­ty­lyǵy 1945 jyly Hırosımaǵa tas­talǵan bombanyń qýatynan 2,5 myń ese asyp ketti. Álemdegi ıadro­lyq qarýlar synaǵynyń 24%-y bizdiń polıgonnyń enshisine tıdi! Bizge belgili málimetter bo­ıyn­sha, Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin, áskerı kezekshiliginde ıadrolyq oqtumsyqtary bar 100-den astam zymyran qalǵandyqtan, bizdiń respýblıka­­myz avtomatty túr­de ıadro­lyq derja­va­­ǵa aı­nal­dy. Res­pýb­­lıka­nyń aero­­dromdarynda zy­myrandarmen bir­ge 40 strategııalyq bom­balaýshy avıasııa or­nalasty. Biz­diń ter­­rıtorııamyz­­da 1040 qurlyq­ara­lyq bal­lıstıkalyq zy­my­­ran­­dar­ǵa arnalǵan ıadrolyq oqtumsyq jáne áýede ornalasatyn qanatty zy­myrandarǵa arnalǵan 370 oq­tumsyq boldy. Onyń, jas jáne táýel­siz respýblıka úshin eleýli qaýip tóndirgeni sózsiz. Sonymen birge, olardy ustap turý úshin orasan zor qarjylaı jáne adam resýrstary qajet edi. Iаdrolyq derjavalar tarapynan da qaýip ulǵaıa tústi. Osy bir shetin máseleni: ıadrolyq qarýdy saqtap qalý kerek pe, álde joıý kerek pe degen máseleni sheshý úshin túbegeıli ári shuǵyl sharalar qajet boldy. Qazaqstan ekinshi joldy tańdady. О́ıtkeni, Elbasynyń pikirinshe, «ıadrolyq janjaldyń nátıjesi tek qana dushpandy qurtyp jiberý emes. Eń bastysy, is júzinde sol memleket jeriniń ózi ómir súrý úshin múmkin emes jerge aınalady». Eldiń tizgini ózimizdiń qolymyzǵa tıgennen keıin, óziniń táýelsizdigin jarııalaǵan sátten bastap Qazaqstan dúnıejúziniń barlyq elderimen beıbit ári meıirban qarym-qaty­nasta bolý saıa­sa­tyn ustandy. Osy týraly bizdiń Prezıdent «Ǵasyr­lar toǵysynda» atty kitabynda bylaı dep jazdy: «Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyz aımaq atanýyn sóz etsek, biz aıtqanymyzda tur­dyq. Qazaqstan – dú­nıejúzinde ıadrolyq synaq alańyn japqan birden-bir memleket». Son­dyqtan da Pre­zı­denttiń Jarlyq­tary­nyń eń al­ǵash­qy­larynyń biri ıadrolyq qarý­dan bas tartý boldy. Bul bizdiń elimiz­diń beıbitshilik súıgish saıasaty­nyń kórinisi boldy jáne álemdik qo­ǵamdastyq tarapynan oń baǵasyn aldy. Bizdiń Prezıdentimiz ıadrolyq klýbtyń músheleri, eń aldymen AQSh, Qytaı jáne Reseıdiń aldyna: esesine bizdiń ulttyq qaýipsizdigimizge, shekaramyzdyń qol suǵylmaıtyndyǵyna jáne terrıtorııalyq tutastyǵymyzdy qamtamasyz etýge kepildik bolýy kerek degen qatań talap qoıdy. Bul talap oryndaldy. 1996 jyly Qazaqstan ıadrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shartqa múshe boldy. Al 2000 jyly Semeı ıadrolyq polıgonyndaǵy sońǵy uńǵyma joıyldy. 2006 jyly Semeıde taǵy bir mańyzdy oqıǵa boldy: Ortalyq Azııanyń 5 respýblıkasynyń syrtqy ister mınıstrleri Iаdrolyq qarýdan azat aımaq qurý týraly shartqa qol qoıdy. Qazaqstan budan bylaı da taratpaý jáne ıadrolyq qarýsyzdaný salasyndaǵy saıasatyn júrgize beredi. Qazaqstan basshylyǵynyń bastamasy boıynsha 2009 jyldyń 2 jeltoqsanynda BUU Bas Assam­bleıasy 29 tamyzdy Iаdrolyq synaq­tarǵa qarsy halyqaralyq is-qı­myl kúni dep jarııalaý týraly tarıhı qarar qabyldady. Dál osy kúni 1991 jyly bizdiń respýb­lı­ka­myz birjaqty túrde Semeı polı­gonyndaǵy synaqtardy toqtat­qan bolatyn. Álemdik der­ja­va­lar­dyń kóshbasshylary Qazaq­stan Prezıdentiniń antııadro­lyq qadam­daryna oń baǵasyn berdi. Iаdrolyq qarýdan bas tart­qan­dyǵynyń arqasynda Qazaq­stan ózin beıbitshilik súıgish el retinde málimdedi. Álemdik qoǵamdas­tyq­tyń kóz aldynda elimizdiń aby­roıy asqaqtady. Bizdiń Prezıdenti­mizdiń reıtıngi ǵalamdyq deń­geıge kóterildi. Terrıtorııalyq tutastyq pen shekaramyzdyń myz­ǵymastyǵyna tónetin qaýip seıildi desek bolady. Endi bizge basqa memleketterdiń ıadrolyq zy­my­randary baǵyttalmaıdy degen senimdemiz. Qazaqstan kúrdeli de qymbatqa túsetin ınfraqurylymy bar ıadrolyq qarýdy ustaýǵa ketetin orasan zor qarjylyq resýrstardy únemdep, tutasymen beıbit áleýmettik-ekonomıkalyq máse­leler­di sheshýge bet burdy. Osy bir qıyn-qystaý kúnder týrasynda Elbasy: «Bizdiń ıadrolyq qarýsyz memleket atanǵanymyzdy synaıtyndardy men esh túsine almaımyn. Iаdrolyq qarý ustaý úshin orasan zor qarajat pen joǵary dárejeli maman kerek. Bizde onyń ekeýi de joq. Ony bylaı qoıǵanda, ıadrolyq qarýǵa ıe bolý degen sóz qaı kezde qopary­lyp keteri belgisiz qater oshaǵy­nyń ústinde otyrý jáne basqa bireý­diń dál saǵan qaraı nysanalap qoı­ǵan ıadrolyq jebesiniń suǵynda otyrý degen sóz. Sondyqtan da, keıbir adamdar óz jerimizdegi ıadrolyq qarýdy eshkimge bermeımiz dep daýryǵa bastaǵanda, men qaradaı kúızelip bittim. Ondaı dańǵoılar ábden ýlanyp bitken Semeı jerin kórmeıdi, qaradaı qyrshynynan qıylyp, qaradaı múgedektikke ushy­rap jatqan jazyqsyz jandar­dyń taýqymetin túsinbeıdi», – dep jazdy. Álemdik derjavalardyń kósh­bas­shylary Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyzdaný bastamalaryna óte joǵary baǵa berdi. Mysalǵa, kezinde Barak Obama Prezıdent N.Nazarbaevqa kelesideı minezdeme berdi: «Prezıdent Nazarbaev taratpaý jáne ıadrolyq qaýipsizdik máselelerinde álemdegi úlgi tutarlyq Kóshbasshylardyń biri bolyp tabylady. Qazaqstan – ıadrolyq qarýdan bas tartyp, qaýipsizdik pen ekonomıkalyq gúldenýge qalaı qol jetkizýge bolatyndyǵyn kórsetken eldiń tamasha úlgisi». Al Elbasynyń AQSh-ta jarııa­laǵan manıfesi – elimizdiń osy salıqaly saıasatynyń jalǵasy. Prezı­dent álemdi taǵy da ózine qaratyp, ıadrolyq qarýdyń qaýpin azaıtýǵa álemdi shaqyrdy, naqty usynystaryn jasap qomaqty úlesin qosty, jahandyq qaýipsizdik kepili – kúsh biriktirý ekenin anyq jetkizdi. Zııabek QABYLDINOV, «Halyqtar kelisimi» qoǵamdyq qorynyń dırektory. ASTANA.

Balamasy joq bastama

Álem tynyshsyzdyqty bas­tan keshýde. Dúnıejúziniń ár-ár jerinde soǵys órti órship, beıbit adamdar ólýde, qan tógilýde. Dinı ekstremızm men terrorızmniń kórinisteri beleń alýda. Men Aýǵan soǵysynyń azabyn shekken azamat retinde osylardyń qaı-qaı­sysyna da qarsymyn. Qarýmen ádilettilik ornamaıtynyn sol soǵys­tyń ózi kórsetti emes pe? Biz soǵysty kórgen ákelerdiń urpaǵymyz, ózimiz de soǵys qansha­lyqty qaıǵy ákeletinin bir kisideı bilemiz desek, artyq aıtqandyq bolmas. Sol soǵysta qanshama jas qyrshynynan qıyldy, qanshama ana balasyn joǵaltty. Qan-qasap qyrǵyn­nyń aýyrtpalyǵyn aıtýǵa aýyz barmaıdy. Biz qazirgi jumysymyzda osyndaı qaıǵynyń aldyn alýǵa bolatynyn aıtyp, beıbit ómirdiń mánin túsindirip kelemiz. Solaı bolýy da kerek. Áıtpese, álemde beıbitshiliktiń berekesi ketedi, turaqtylyqtyń tuǵyry qozǵalady. Bizdiń eldiń Tuńǵysh Prezıdenti N.Nazarbaevtyń bas­tamasy qaı memlekettiń de basshysyna ónege bolarlyq. Adamzattyń beıbit ómir súrý qaǵıdasyn basshylyqqa alǵan elimizdiń álemdik bedeli arta túsýde. Beıbitshiliktiń órken jaıýy tek ıadrolyq qarýdan bas tartý arqyly ǵana emes, órkenıetti memleketterdiń ózara túsinistigimen keletinin Qazaqstan álemge moıyndatyp otyrǵany shyndyq.  Iаdrolyq synaqtyń taqsyreti bizdiń elimizde áli de bilinýde. Sebebi, synaq jarylystary bolǵan jyldary Qazaqstanda 1,5 mıllıon adam onyń zardabyn shekkeni resmı derekterden belgili. 300 myń sharshy metr bolatyn synaq alańynda jerústi, jerasty jáne áýe keńistiginde 456 jarylys jasaldy. Eýropanyń Germanııa syndy bir memleketi syıyp ketetin aýmaqtaǵy osynshalyqty jarylystyń zardabyn jergilikti halyq tartýdaı-aq tartty. Semeıden basqa Qazaqstannyń aýmaǵynda taǵy da birneshe óńirde ıadrolyq jarylys bolǵany aqıqat. Olardyń ishinde «Kapýstın-Iаr», «Azǵyr», «Embi-5», «Naryn», «Taısoıǵan» sekildi eldi mekenderde júıeli túrde joǵary deńgeıde synaqtar bolyp turǵan. «Kapýstın-Iаr» kesheni men «Azǵyr» polıgonynda 29 ıadrolyq jarylys jasalǵan. Qazir synaq túrindegi 10 jarylystyń altaýy Qarashyǵanaqta, úsheýi Mańǵystaý oblysynda, on biri oblystyń Baıǵanın aýdanynda jasalǵany anyqtalyp otyr. Osyǵan qarap, Qazaqstandaǵy atom apatynyń qaýiptiliginiń qanshalyqty dárejede ekenin ańǵarýǵa ábden bolady. Synaqtar toqtatylǵanymen sol jarylystardyń zardaptary áli de seıilgen joq. Sondyqtan ıadrolyq jarylys bolǵan aımaqtardy zalalsyzdandyrý, synaqtardan zardap shekken adamdardy saýyqtyrý, atomdy beıbit maqsatqa paıdalanýdyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baılanysty sharalar alýda Qazaqstan ózindik ónege kórsetýde. Jalpy, ıadrolyq jarylystarǵa tyıym salyndy. Alaıda, onyń zardaptary áli tolyq joıylǵan joq. Onyń adam densaýlyǵyna degen zııanyn seıiltpeıinshe bul baǵyt­taǵy jumystar da toqtamaq emes. Bul eldiń erteńi, urpaǵymyzdyń bolashaǵy úshin mańyzdy. Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý maqsatyna jumylý adamzattyń asyl mindeti bolýy tıis. Bul baǵytta bizdiń bárimizdiń qorqynyshty qarýlar men ıadrolyq synaqtardy boldyrmaý jolynda ózindik ustanymymyzdy bildirýimiz utymdy bolmaq. Sondyqtan kóshbasshy memleketterdiń basshylary túsinistik tanytýy, kúsh biriktirýi qajet. Elbasy N.Nazarbaevtyń AQSh-ta ótken ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte álem úshin ózekti máselege dúnıejúziniń nazaryn aýdarýy tegin emes. Osylaı bolǵanda ǵana, álem tynyshtyqtyń altyn besiginde terbeledi. Bul dúnıejúziniń ár túkpirindegi ár azamattyń qaperinde bolýy tıis dep oılaımyn. Ǵumar GALEEV, Aýǵan soǵysynyń ardageri, «Oqshaý soǵys qımyldaryna qatysýshylardyń jaýyngerlik baýyrlastyǵy»  oblystyq qorynyń quryltaıshysy. Aqtóbe oblysy.

Árıne, elimiz úshin maqtanamyz

Elbasynyń AQSh-ta ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıttiń birinshi sessııasyna qatysqanyn, sol jıynda sóılegen sózin – bárin de «Egemennen» oqyp-bildim. Bizdiń elimiz 50-den astam memleket qatarynda sammıtke qatysypty. Álem nazaryn tigip otyrǵan bedeldi, mártebeli jıynnan elimizdiń oıyp turyp oryn alǵanyna ózin qazaqstandyqpyn degen árbir azamat qýanary sózsiz. AQSh-ta ótken sammıt delegattary aldyn­da sóılegen sózinde Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev elimizdiń ıadrolyq nysandar men materıaldar qaýipsizdiginiń deńgeıi eń joǵary memleketterdiń alǵashqy jıyrmalyǵynda turǵandyǵyna qatysýshylardyń nazaryn aýdartypty. Osy kúnderi elimizde ıadrolyq qaýipsizdik bo­ıynsha birqatar keshendi sharalar júzege asyrylyp jatqanyn, ıadrolyq materıaldardy eksporttyq baqy­laý júıesiniń jetildirilgenin atap kórsetken. Sóı­tip, Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıtte Qazaq­stannyń beıbitshilikti jaqtaǵan únin búkil álem estidi. Elimiz qaýipsizdik, ıntegrasııalaný úderisinde, din, ult, elder arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý baǵytynda halyqaralyq qoǵamdastyqqa da bedeli aıqyn. Osy sammıt barysynda ıadrolyq qarý-jaraqtardan arylǵan beıbit ómir súrip jatqan el ekendigimiz pash etildi. Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi 2010 jyldan beri 2 jyl saıyn ótkizilip kele jatqan sammıtke turaqty qatysýshy. Bizdiń elimiz de álemdegi qaýip­sizdiktiń berik tuǵyryn, turaqty modelin ornatýǵa úles qosyp keledi. Elbasynyń Vashıngtonǵa osy jolǵy sapary elimizdiń álemdegi antııadrolyq qozǵalystaǵy jetekshiligin taǵy bir márte kórsetti. Biz elimizdiń bıik mártebesi úshin qýanamyz. Mysaly, buryn-sońdy bolmaǵan Tómen baıytylǵan ýran bankiniń elimiz aýmaǵynda qurylýy da erekshe bastama. Beıbit atom energııasy adamzatqa qyzmet etedi degen sóz. Al AQSh sııaqty alyp el Qazaqstannyń táýelsizdigin alǵash tanyǵan elderdiń biri ekeni belgili. Egemen elimiz Elbasy saıasatynyń arqasynda árqashanda halyqaralyq qatynastarda baısaldy, sabyrly, abyroıly, syıly, bedeline nuqsan keltirmeıtin kóregendi saıasat ustanady. О́zge elder Qazaqstandy álemdegi ıadrolyq qaýipsizdiktiń belsendi jaqtaýshysy dep tanıdy. Sáýle OSMANOVA, oblystyq tilderdi damytý basqarmasynyń basshysy. Pavlodar oblysy.

Ustanymnan aınymaımyz

Táýelsizdiktiń al­ǵash­qy kúnderinen-aq, biz erkin demokratııalyq qoǵamdy damytýdyń jedel baǵy