nemese kompozıtordy qaıtpas saparǵa shyǵaryp salǵan án
Bıylǵy jyldyń basynda «Habar» Agenttigi» AQ tapsyrmasymen «Kórkem fılm» kınostýdııasy qazaqtyń qaıtalanbas kompozıtory Nurǵısa Tilendıevtiń talanty men mýzykalyq týyndylaryna arnalǵan «Qustar áni» 5 serııaly fılmin kórermenge tartý etken-di.
Ultymyzdyń mýzykalyq mádenıetine kompozıtor, dırıjer, oryndaýshy retinde óshpes iz qaldyrǵan sýretker 500-den astam án jazsa da, nege sazgerdiń búkil shyǵarmashylyq ǵumyryna arnalǵan kartına osy ánniń atymen ataldy? Bul – kezdeısoqtyq emes. Kompozıtor qaıtpas saparǵa attanar sátinde: «Meni «Qustar qaıtyp barady» ánimen shyǵaryp salyńdar» dep amanat etken eken. Nege? Bul da – kezdeısoqtyq emes.
Jaz ómirin, máz ómirin qysqartyp,
Bara jatyr, bara jatyr qus qaıtyp.
Zymyraıdy meniń bala kezimdeı,
Bir jalt etip óte shyqqan, óte shyqqan sezimdeı.
Qustar, qustar syzyltyp án salady,
Sol ánimen terbetedi dalany.
Al, adamdar kúlip bastap ómirin,
Keterinde jylaı da almaı,
jylaı da almaı qalady.
Bizdiń jaqqa baýyr basyp ketken be,
Tamasha ánmen kelip edi kóktemde.
О́sken jerge syımaı ketip barady,
Týǵan jerin qımaı ketip, qımaı ketip barady.
Ǵalamat qylqalam sheberiniń qolynan shyqqan sýret sııaqty kóz aldyńda kólbeńdeıtin osy bir ánde búkil tirshilik bitkenniń taǵdyry jatqan joq pa? Adamnyń muńy, qaıǵysy men qýanyshy aralas basy bútin notalardan min tappassyń. Tolaıym talant týdyrǵan bul án qalaı ómirge kelgen?
Tabıǵat ta túleıdi. Kóktemniń kútip turǵan jazy bar bolsa, adamdar da óz ómiriniń kúzinen qashyp qutyla almas. Qustar da qaqaǵan qystyń alda ekenin qanattarynyń muńdy sýylymen meńzep, alys-alys jyly jaqtarǵa qaraı uzaq sapar shegedi. Jyl qustarynyń qystaýdan keıin óz uıalaryn qalaı tabatyndyǵynyń syr-sebebin áli eshkim ashyp aıta almaıdy. Al óz uıasyna qaıtpaı qalatyndary qanshama? Adamnyń sol qustardan aıyrmashylyǵy bar ma? Táńirdiń de, tabıǵattyń da aldynda tirshilik bitken dármensiz.
«Nurǵısanyń tula boıy tolǵan dybys qoı, onyń denesinen bir japyraq etti úzip alyp, laqtyryp tastasań, ol ekesh oǵan deıin búlkildep, óleń aıtyp jatady», dep Qanabek Baıseıitov aıtatynyndaı, uly kompozıtor osynaý qubylysty «Qustar qaıtyp barady» ánine syıǵyzdy.
Sonymen, 1965 jyly uly sazger Nurǵısa Tilendıev Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kınostýdııasynda mýzykalyq baǵdarlamalardyń bas redaktory qyzmetin atqarǵan eken. Ol kezde eńbek sińirgen óner qaıratkeri degen ataǵy bar.
Birde jumystan shyǵyp, kóńilsiz kúıde úıine qaraı tartady. Sirá, jumysta bir dúnıege kóńili tolmasa kerek. Almatydaǵy 28 panfılovshylar saıabaǵyna aıańdaı kelip, oryndyqqa otyryp, aınalasyna qaraı bastaıdy. Kenet kózine ushyp júrip, aǵashqa kelip qonǵan tyrna túsedi. Jańa qonǵan tyrnaǵa aǵashta otyrǵan ózge qustar, onyń ishinde qarǵalar tynyshtyq bermeıdi. Qaıta-qaıta kelip, shoqyp, mazasyn alady.
Qustardyń bul áreketin kórgen sazger: «Adam men qustyń ómiri qandaı uqsas», degen oıǵa keledi. «Jer betinde adam balasy bir-birine sustana qarap, qyzyl sózge jol berip, bir-birin kóre almaı, qýdalap jatady. Bul áreket qustardyń da ómirinde bar eken-aý. Tyrnany qarǵalar otyrǵyzbaı qoıdy. Men bolsam, kózge jas alyp, úıge qaraı bettedim» – dep úıge kelgen boıda saıabaqtaǵy jaǵdaıdy jary Darıǵa Tilendikelinine aıtyp beredi. Saıabaqtaǵy oqıǵa sazger júreginde qalyp, kóńiline tıgeni sonshalyqty, ol «Qustar qaıtyp barady» ánin dúnıege ákeledi.
Keıin Tumanbaı Moldaǵalıev baýyryn shaqyryp alyp, ánniń shyǵýyna yqpal etken jaǵdaıdy baıandap, kóńili bosaǵanyn aıtyp beredi. Aqyn inisi aǵasyn muqııat tyńdap, án mátinin jazýǵa bel býady. Osylaı «Qustar qaıtyp barady» áni halyq nazaryna usynylady.
Bul ánniń alǵashqy oryndaýshysy – Qazaqstannyń halyq ártisi Roza Jamanova. Keıin qos daýysta sol kezde ónerge endi ǵana qadam basqan Baqyt Áshimova men Sholpan Toqsanova degen jas ánshiler shyrqady. Osy ánniń arqasynda olardyń esimderi elge keńinen taraldy.
Bar halyq osynaý ǵajaıyp ánniń áldıine bólendi. «Qustar áni», «Bara jatyr qus qaıtyp», «Qustar qaıtyp bara jatyr» degen ataýlarǵa ıe boldy. Sazgerdiń júreginen shyqqan áýendi syryn buzbastan tek sheber oryndaýshy ǵana jetkize alady. «Qustar qaıtyp barady» ánin Maıgúl Qazturǵanova, Ermek Serkebaev, Nurǵalı Núsipjanov sııaqty saz óneriniń maıtalmandary shyrqady. Nurǵısa Tilendıev kózi tirisinde óz konsertteriniń barlyǵyn osy ánmen aıaqtaıdy eken. О́zi shyǵarǵan týyndylardyń ishinen bul ándi janyna jaqyn tartyp, erekshe sanaǵan.
Joǵaryda atap ótkendeı, kompozıtor qaıtpas saparǵa attanar sátinde: «Meni «Qustar qaıtyp barady» ánimen shyǵaryp salyńdar» dep amanat etken eken. Áıgili kompozıtordyń mýzykalyq muralarynyń janrlyq aıasy da qaıran qaldyrady: án, kúı, romans, ývertıýra, poema, kantata, opera, balet te bar.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
