Qarjylyq baqylaý keshendi sharalarǵa negizdeledi

Qazaqstannyń qazirgi zamanǵy memlekettik qarjylyq baqylaý júıesi jetilý men qalyptasý kezeńderinen ótti. 1996 jyly qurylǵan Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi Esep komıteti  elimizdegi syrtqy memlekettik qarjylyq baqylaýdyń mańyzdy ınstıtýttarynyń birine aınaldy.  Esep komıteti tek respýblıkalyq bıýdjet pen Ulttyq qor qarajattarynyń jumsalýyna ǵana emes, sondaı-aq, memleket aktıvterin basqarý tıimdiligin arttyrý, respýblıkalyq bıýdjetke túsetin túsimderdiń tolyqtyǵy men ýaqtylylyǵyn qamtamasyz etý jáne qarjy tártibin nyǵaıtý bóliginde de syrtqy memlekettik qarjylyq baqylaýdy júzege asyrady. Jospar boıynsha halyqaralyq stan­darttardyń talaptaryna sáıkes keletin baqylaýdyń (aý­dıt­tiń) jańa standarttary men ádisterin endirý boıynsha jumys­tar júrgizedi. Memlekettiń strategııalyq baǵdarlamalarynyń basym baǵyttaryn iske asyrýdyń tıimdiligine taqyryptyq baqylaý júrgizýge, sonyń ishinde bilim berý men ǵylym salasyna erekshe nazar aýdarady. Máselen, Esep komıtetinde joǵary bilim men ǵylym sala­syn­daǵy memlekettik aktıvterdi basqarýdyń, joǵary jáne jo­ǵary oqý ornynan keıingi bilim berýdi qarjylandyrýǵa bó­lin­gen respýblıkalyq bıýdjet qarajatyn paıdalanýdyń tıim­diligin aıqyndaý boıynsha baqylaý is-sharasyn júrgizgenin mysal ete alamyz. Baqylaý nátıjeleriniń taldaýy boıynsha atalǵan sala­daǵy sheshimdi talap etetin birqatar ózekti máselelerdiń baryna kóz jetkizdik. Ǵylym salasyndaǵy baqy­laýdyń mańyzdy máselesi  –  ǵylymı qyzmettiń tıimdiligin baǵalaý men júıelik taldaý. Alaıda, bul baǵyt ǵylymı saladaǵy vedomstvolyq baqylaýdyń negizgileriniń birine aınalǵan joq, bunyń ózi bıýdjet qarajattaryn paıdalanýdyń tıimdiligine teris áser etetin bolady. Máselen, zertteý nátıjelerin odan ári qoldanýdyń tıimdi tetigi bolmaýyna baılanysty, son­daı-aq, ǵylym salasynyń materıaldyq-tehnıkalyq baza­synyń nasharlyǵynan nysanaly ǵylymı-tehnıkalyq baǵ­darlamalar ónerkásip óndirisine arnalǵan tájirıbelik úlgiler, modelder men qurylǵylar túrindegi túpkilikti ónim alý­ǵa baǵdarlanbaǵan, ǵylymı-zert­teýlerdiń nátıjeleri talap etil­meı otyr. 2015 jyly Bilim jáne ǵylym mınıstrligine júrgizilgen baqylaý is-sharasynyń qorytyndysy ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet sala­syndaǵy 86 zertteýdiń nátı­jesi engizilmegenin, olardy júr­gizýge respýblıkalyq bıýdjetten 10,2 mlrd. teńge jumsalǵanyn aıqyndap berdi. Granttyq qarjylandyrýǵa arnalǵan jobalardy maquldaý rásiminde múddeler qaqtyǵysy oryn alǵan. Máselen, 41 jobanyń basshylarynyń ózderi olardy qarjylandyrý týraly sheshim qabyldaǵan Ǵylymı keńestiń músheleri bolyp tabylǵan. Qazirgi tańda joǵary bilim salasyn jetkilikti dárejede qar­jylandyrý bıýdjet qarajatynyń nysanaly jáne tıimdi paıdalanylýyn qamtamasyz etý problemasyn sheshýdiń jalǵyz krıterııi bolyp tabylmaıtynyn atap ótý kerek. Máselen, Esep komıtetimen júr­gizilgen joǵary bilim berý salasynda memleket aktıvterin bas­qarýdyń, joǵary jáne jo­ǵary bilimnen keıingi bilim be­rýdi qarjylandyrýǵa bólingen respýblıkalyq bıýdjet qarajatyn paıdalanýdyń tıimdiligin baqy­laýdyń qorytyndysy boıynsha memlekettik bilim berý tapsyrysy sheńberinde joǵary oqý oryndarynyń túlekterin jumysqa ornalastyrýdy qamtamasyz etý normalary zańnamalyq deń­geıinde jasalmaǵandyqtan, 2014 jyly 8 949 túlek jumysqa orna­lastyrylmaǵan. Olardyń oqýlaryna 4,0 mlrd.  teńge respýb­lıkalyq bıýdjet qarajaty jum­salǵan. Atalǵan fakti bıýdjet qarajatyn paıdalanýdyń nátı­jeliligi jáne tıimdiligi, alǵa qoıylǵan nátıjelerge qol jet­kizý prınsıpteriniń tolyq saq­talmaǵanyn kórsetedi. Joǵary bilimi bar mamandardy daıarlaýǵa arnalǵan qarajat bólý kezinde joǵary oqý oryndarynyń naqty qajettilikteri eskerilmegeni anyqtaldy. Nátıjesinde 2014-2015 jyldary Bilim jáne ǵylym mınıstrligi is júzinde kórse­til­megen qyzmetterge 1,4 mlrd. teńge tólegen. Júrgizilgen baqylaýdyń qory­tyndysy boıynsha jalpy somasy 55,5 mlrd. teńgege bıýdjet jáne ózge de zań buzýshylyqtar anyqtaldy, respýblıkalyq bıýdjet qarajaty men memleket aktıvteriniń tıimsiz paıdalanýy – 11,6 mlrd. teńgeni qurady. Bıýdjettik shyǵystardyń tıimdiligi men nátıjeliligin arttyrý maqsatynda atalǵan baqylaý is-sharasynyń qorytyndysy boıyn­sha Bilim jáne ǵylym mınıs­tr­ligine anyqtalǵan buzýshylyqtar men kem­shilikterdi joıý, bıýdjet jáne ózge de zańnamanyń saqtalýyn qamtamasyz etpegen jáne qarjy tártibin buzý­shylyqtarǵa jol bergen mem­lekettik organnyń laýazymdy tulǵalarynyń jaýaptylyǵyn qaraý jóninde, sondaı-aq, osy saladaǵy normatıvtik-quqyqtyq bazany jetildirý boıynsha tapsyrmalar berildi. Esep komıtetiniń nusqamasy boıynsha qabyldanǵan sharalary birqatar anyqtalǵan buzý­shylyqtar men kemshilikterdi joıýǵa múmkindik berdi. Nátı­jesinde respýblıkalyq bıýdjet kirisine 1,5 mlrd. teńge ótelip, merdigermen arada jasalǵan shart mindetteri boıynsha oryndalǵan jumystar men qyzmetterdiń 1,3 mlrd. teńgesi qalpyna kel­tirildi. Sonymen qosa, Bilim já­­ne ǵylym mınıstrligimen bir­qatar vedomstvolyq nor­ma­­tıvtik-quqyqtyq aktiler qa­byldandy. Máselen, aıaq­tal­ǵan ǵylymı jobalar men baǵ­darlamalardyń nátı­jeliligin baǵalaý ádistemesi ázirlendi, qyz­mettik avtokólikter boıyn­sha ákimshilik shyǵystardyń lı­mıti bekitildi, respýblıkalyq bıýd­jetter qarajaty esebinen el ishindegi jáne sheteldik qyz­mettik issaparlarǵa arnalǵan shy­ǵystardyń normasy bekitildi. Osylaısha, Esep komıteti júrgizetin baqylaý is-sharalary tek bıýdjet qarajatynyń maqsatsyz jáne tıimsiz qoldanylýyna alyp keletin bıýdjet jáne ózge de zańnama buzýshylyqtardy anyq­taýǵa ǵana emes, sonymen birge, qarjylyq buzýshylyqtar men olqylyqtardy faktorlyq taldaý­da keshendi jumystar júrgizýge jáne olardy joıýǵa, usynystar men usynymdardy daıyndaýǵa múmkindik beredi. Sovhozbek QULMAǴANBETOV, Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń múshesi. ASTANA.