Ult qorǵany – ulttyq tarıh

Aldaǵy oqý jylynda JOO-larda tarıhshy emes mamandyqpen oqıtyn bakalavrlar «Qazaqstan tarıhyn» kelte nusqada, ıaǵnı táýelsiz Qazaqstan tarıhyn ǵana oqıtyn bolypty. Resmı qaǵaz almasa da, biraz ıns­tıtýttar men ýnıversıtetter qajetti daıarlyq jumystaryn bastap ketken syńaıly. Mundaı ustanymdaǵylar ýáj esebinde Batys elderine tıesili oqý baǵdarlamalaryn úlgi tutady. Bul, jumsarta aıtqanda, qate túsinik. Bilimniń gýmanıtarlyq komponentine baılanysty bizdiń eldi Batys elderimen teńgerýge bolmaıdy. Damyǵan Batys jáne Shyǵys qoǵamdarynyń (máselen, Anglııa, Germanııa, Fransııa, Iran, Túrkııa, Japonııa, t.b.) ǵasyrlar boıy memlekettilik dástúri, mádenıeti, halqynyń memleketshildik ustanymy birjola qalyptasqan. Olarda memlekettik jáne ulttyq biregeılik máselesi sheshilgen. Biraq, bul elderdiń ózi «bizde memlekettik biregeılik máselesi birjola sheshimin tapqan» degen kóńil-kúıinde qol qýsyryp, qarap otyrǵan joq. Iá, ras, qazaq qoǵamy da táýelsizdik jyldary ǵasyrǵa bergisiz joldan ótti. Qazaqstan álem tanyǵan elge aınaldy. Degenmen, bizge toqmeıilsýge eshqandaı negiz joq. Búkil elde, qoǵamda tarıhı sabaqtastyq negizde otanshyldyq, memleketshildik ustanym berik ornyǵýy úshin memlekettik deńgeıde tynymsyz, maqsatty túrde, salaly jáne keshendi jumystar júrgizilýi tıis. Bul, eshqandaı da asyra silteýsiz, memlekettik qaýipsizdik máselesi. О́ıtkeni, árbir halyq, árbir qoǵam óziniń birtektiligin búlinbegen, saý kúıinde saqtaǵanda ǵana ómir súre alady. Al, ult, halyq retinde bizdiń birtektiligimiz patshalyq jáne sovettik kezeńderde aýyr da maqsatty shabýyldarǵa ushyrady, ulttyń uıý úderisi memlekettik qamqorlyq joq jaǵdaıda júrdi, ulttyń bastaýshy áleýmettik kúshteri qýǵyn-súrgin qurbany boldy. Onyń saldaryn biz áli de biraz ýaqyt sezetin bolamyz. Iаǵnı bizdiń qoǵamymyzda memlekettik jáne ulttyq birtektilik úshin kúres qazirgi ýaqytta da júrip jatyr, áli de júretin bolady. Qýatty memleketke, ultqa aınalý úshin bizge kem degende eki jańa býyn qalyptastyrý qajet. Sonda ǵana basqa eldermen erkin ári teń dárejede sóılese alamyz. Qazaqstan tarıhyna qatysty qalyp­tasqan kúrdeli ahýalǵa alańdaǵan jer-jerlerdegi áriptester tól tarıhymyzdyń bolashaǵyna nemquraıdylyqpen qaraı almaǵandyqtan bizge qońyraý soǵyp, hat-habar jazyp, joǵarydaǵydaı sheshimniń aldyn alýǵa ótinish jasap jatqandaryn aıtý paryz. Otandyq tarıhnama eldiń kópǵasyrlyq shynaıy tarıhyn erkin, zaman suranysyna laıyq dárejede jáne tolymdy mazmunda qorytý múmkindigine endi ǵana qol jetkizip, onyń negizgi nátıjeleri men tujyrymdaryn bilim júıesine jetkizý múmkindigine ıe bolǵan shaqta Otan tarıhyn oqý baǵdarlamasynan alastaý memlekettik qaýipsizdikke tóngen qaýip retinde qabyldanýǵa tıis. О́ıtkeni, Otandy ishki jáne syrtqy kaýipterden saqtaý isi onyń azamattarynyń kásibı daıarlyǵyna, patrıottyq ustanymy men sezimine, azamattyq jaýapkershiligine tikeleı táýeldi. Mundaı rýhanı qundylyqtardy árbir jas maman óz eli men jeriniń ǵylymı turǵydan ári tereń qorytylǵan tarıhyn boıyna sińirý arqyly ǵana ıgere alady. Memleket qurý jáne nyǵaıtý isinde, árıne, álemdik tájirıbeniń eskerilgeni jón, degenmen, bul máseledegi negizgi qaǵıdat memleket halqynyń áleýmettik quramyn jáne olardyń kúndelikti ómirindegi túıtkil máselelerin anyqtaýdan, olardy sheshý joldaryn belgileýden turady. Memlekettik táýelsizdikti saqtaý jáne ony nyǵaıtý isi memleketti basqarý rýhymen ózektes bolýǵa tıis. Al, basqarý rýhy neden bastaý alady? Árıne, sol eldiń tól tarıhynan, ana tilinen, shyndyǵynan. Sondyqtan, bolashaqta eldiń basqarý isine aralasatyn búgingi stýdentke biz óz eliniń tarıhy men shyndyǵyn túsinip, boıyna sińire alatyndaı múmkindik týǵyzýǵa mindettimiz. Sonymen, Otan tarıhy joǵary oqý oryndarynda mindetti túrde oqytylýy tıis jáne ol zaman suranysyna laıyq tolyqqandy pán retinde jańa mazmunda júrgizilsin degende qandaı usynystarǵa taban tirep otyrmyz? Mektep baǵdarlamasynda qarastyrylǵan materıaldar joǵary oqý oryndarynda qaıtalanbaýy tıis degen usynysty tolyq qabyl ala otyryp, biz stýdent jastarǵa Otan tarıhyn alǵashqy qaýymdyq qurylystan bastap, onyń búgingi kúnine deıingi barlyq tarıhı kezeńderi men úderisterin jiktep oqytýdyń qajeti joq dep bilemiz. Bul burynǵy tarıhty formasııalyq ustanym turǵysynan oqytýdyń kórinisi. Mundaı oqytý barysynda el tarıhynda sheshýshi ról atqarǵan eń negizgi jáne ózekti oqıǵalar men úderister, balama ózgerý jáne ósý múmkindikteri nazardan tys qala bermek. Iаǵnı, Otan tarıhyn oqytýda búgin ekpin stýdent jastardyń, jalpy qoǵamnyń dúnıetanymy men talǵamyna súıenish bola alatyn ult tarıhyndaǵy sheshýshi kezeńder men oqıǵalarǵa, ónegeli isterge túsirilgeni jón. Qoǵamnyń rýhanı suranysyna jaýap bere alatyn ondaı oqıǵalar men kezeńder, ónegeli ister bizdiń tarıhymyzda az emes. Endi, jańa jaǵdaıda joǵary oqý oryndarynda oqytylatyn «Qazaqstan tarıhy» pániniń tarıhı kezeńderin jáne oqıǵalar hronologııasyn orta mekteptegideı qaıtalamaý qajet. «Qa­zaqstan tarıhyn» oqytýdyń ádiste^­melerin jańasha ózgertip qana qoı­maı, stýdentterdiń teorııalyq-meto­dologııalyq deńgeıin kóterýge yqpal etetindeı, olardy sapaly maman retinde ǵana emes, sonymen qatar, eń bastysy – saıası-teorııalyq turǵydan sanaly azamat etip qalyptastyratyndaı baǵytqa baǵdarlaý qajet bolyp otyr. Munyń ózi oqytý ádistemesin sapaly túrde teorııalyq-problemalyq turǵyda ózgertýdi talap etedi. Ásirese, bizdiń oıymyzsha, memleket quraýshy ulttyń qalyptasýyn, derbes, táýelsiz memlekettiligin qurý baǵytyndaǵy tarıhı qadamdaryn, onyń basqalardan erekshelenetin ózindik qaıtalanbas mádenı-áleýmettik órkendeý jolyn, ıdeıalyq-rýhanı dúnıetanymdarynyń, túsinikteriniń evolıýsııalyq satylaryn, taǵy da basqa kóptegen Qazaqstan tarıhyna qatysty kúrdeli máselelerin tarıhı sabaqtastyq jáne metodologııalyq turǵydan oqytý máselesi búgingi joǵary oqý oryndarynda asa ózekti bolyp tabylady. Bilim júıesinde Otan tarıhyn oqytý isinde derek kózderine jete kóńil aýdarylǵany durys bolmaq. Osy ýaqytqa deıin derektik bastaý-bulaqtar monografııalyq zertteýlerdiń, oqýlyqtar men oqý quraldarynyń kóleńkesinde qalyp keldi. Stýdent jastarǵa tarıhı oqıǵalar men úderisterdi tarıhı bulaqtar arqyly oqytý olardyń rýhanı mádenıetiniń, azamattyq sanasy men ustanymynyń qalyptasýyna pármendi yqpal jasaıtyn, óz betinshe, táýelsiz tujyrymdar jasaýǵa jol ashatyn ádis, oqý quraly. Basqasha aıtqanda, maqsat jastarǵa daıyn tujyrymdardy berýden bas tartyp, olardy erkin, óz betinshe izdenýge, batyl sheshimderge kelýge baýlý bolyp tabylady. Máselen, Orhon syna jazýlaryndaǵy Kúltegin men Bilge qaǵannyń keıingi urpaqqa qaldyrǵan ósıet-sózin túpnusqalyq mátinder arqyly oqyp, arnaıy praktıkalyq sabaqtar arqyly taldaýdyń mańyzyn asyra baǵalaý múmkin be? Árıne, múmkin emes. Bul tarıhı bulaqtarda bar ishki energııa Eýropa jurtyna antıkalyq grek jáne Rım úlgileri beretin energııadan bir mysqal da kem emes. Bul rette bizdiń pedagogtar men ádiskerler maqsatty jumys júrgizýge tıisti. Sońǵy jyldarǵa deıin, máselen, Júsip Balasaǵunnyń «Qutty biligi» men Mahmut Qashqarıdyń «Túrki sózdigi» sııaqty túrkiler órkenıetin jalpyadamzattyq keńistikke alyp shyqqan uly týyndylar rýhanı aınalymda qaltarysta qalyp keldi. Bul eki eńbek te tóltýma, jergilikti etnos ómirinen bastaý alatyn túrki qoǵamdyq oıynyń sol ýaqytqa deıingi erkin ósip-ónýiniń tabıǵı jemisi, sharýashylyq júrgizý, memleket qurý jáne mádenıet qalyptastyrý tájirıbesiniń jıyntyq kórinisi, sondaı-aq budan bylaıǵy rýhanı ósip-ónýiniń berik negizi boldy. О́kinishke qaraı, bul eskertkishterdiń bilim júıesinde alýǵa tıis oryndaryn biz ázirge anyqtaı almaı kelemiz. Otan tarıhyn osy sııaqty tarıhı bulaqtar arqyly nárlendire oqytý bilim sapasyn irgelendirýge jaǵdaı týǵyzyp, jol ashpaq. Tarıhtyń qozǵalysyna, qoıy­lymyna, bolý-bolmaýyna basty sahnany – jer, altyn arqaýdy – til, aıaly alaqandy – memleket úsh tuǵyrynan kórýi­miz kerek. Úsh tuǵyrdyń bekemdigi men úı­lesimi – tarıhqa berilgen kepil­dik, sabaqtastyq pen jalǵastyqtyń ózegi. Úsh tuǵyrdyń bireýinen aıyrylý halyq­ty tól tarıhynan ajyratady. Til, jer, memleket tarıhtyń sýbstraty bola tura, ózdiginen tarıhty túzbeıdi. О́ıtkeni, sheshim qabyldaý, sheshimdi júzege asyrý, uıymdastyrý, basqarý tárizdi fýnksııalar quzyreti berilmegen. Bulardy tarıh tegershigin aınaldyrýǵa jegetin, tarıhty túzetin úsh qozǵaýshy kúsh bar. Birinshisi – halyq, ekinshisi – tulǵa, úshinshisi – bılik. Týrasyna kelgende, qaı ǵasyrdy almańyz, úsheýiniń maqsatty áreketinsiz shıdiń basy da synbaıdy. Tarıh – bul qoǵamnyń, onyń túrli áleýmettik toptarynyń, jeke áýletteriniń jady. Ulttyń obektıvti ǵylymı tarıhy tek táýelsizdik jyldary ǵana eshqandaı da ıdeologııalyq shekteýsiz qorytyla bastady. Basqasha aıtqanda, basqa elderdiń ult tarıhyn jazý isindegi «altyn ǵasyryna» biz endi ǵana aıaq basqandaı kúıdemiz. Al, bul jumystyń memlekettiń jáne qo­ǵamnyń qoldaýynsyz sátti ári nátıjeli júrýi, árıne, tipten de múmkin emes. Qysqasy, atqarylatyn mindet kóp. Jańa tıptik baǵdarlama, oqýlyq, hrestomatııa ázirlenýi kerek. Ázirge «Qazaqstan tarıhy» úsh kredıt kóleminde oqytylýda. Budan ári azaıtýǵa esh bolmaıdy. О́ıtkeni, 1 mln. jyldyq Otan tarıhynyń taǵylymyn jınaqtaı aıtqannyń ózinde 40-45 aýdıtorııalyq saǵat áreń jetedi. Eń bas­tysy, Qazaq elinde «Qazaqstan tarıhy» jetimdik kórmeıtinine sengimiz keledi. Talas OMARBEKOV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor. Mámbet QOIGELDIEV, Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent múshesi. Hankeldi ÁBJANOV, Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent múshesi.  ALMATY.