Qyz erinniń dámi

Shartabaqtaı qyzyl aı qalanyń shetki aımaǵyndaǵy Chernobyl AES-in aımalap súıip turǵandaı... Búıirdegi shoq toǵaıdyń ishinde uıa basqan láılek qus ta anyq kórinedi... Atomshylar shahary mamyr meıramy qar­sańyndaǵy tátti de dýmandy tirshilik qarba­lasynan sharshap-shaldyqqandaı bolyp, biraýyq myzǵyp ketkendeı... – Osy jerde bir láılektiń uıa basyp jatqanyna kóp boldy. Júr, jaqynyraq baryp kórseteıinshi,­ – dep aptyǵa adymdady ýkraın jigiti.  – Láılek kıeli qus qoı, úrkitip alarmyz. Bir úrikse, qaıtýy da qıyn desedi,– dep shashy jebiregen sary qyz eppen ilesip keledi.  – Iá, onyń álemde on jeti túri saqtalypty. KSRO-da tek eki túri ǵana kezdesedi eken. «Qyzyl kitap» menshigindegi qus! – Aıanyshty-aq qoı, súıgenim! – Boıjetken denesi titirkenip, tyjyrynyp, jylarman kúı keshti. – Aıalaıyqshy bul qusty! Meni de sen óz «qyzyl kitabyńa» tirkediń ǵoı... Meni essiz súıetindeı súıshi bul baq qusyn, janym! – Ýáde berem, aınam! Senimen qosyp myna láılekti de súıip ótem! Mine, bylaı! – Qyzyn qushaqtap alyp tik kóterip, erninen qushyrlana tistelep súıdi. – Durys aıttyń jańa. Kıeli qustyń tilegi – el ústindegi tynyshtyq, baq-bereke, beıbit turmys, baıandy ómir shattyǵyn eseleý eken! Qyzdyń tolqyǵany sondaı, kózine jas úıirildi... Kemseńdeı túsip: – Meniń de, kúlli Ana bitkenniń de tilegi osyndaı ǵoı! Túsinshi! Shyn aıtam! Adal mahabbatymnyń atynan ant berip aıtam! E-ee-eı! Kıeli qus! Sen de Anasyń! Baýyryńdaǵy balapandaryńdy aman-esen basyp shyǵaryp, qanattandyra kór! – dedi de jigitiniń qushaǵyna tyǵyldy.  – Bir estigenim bar. Láılek qus álemdi beıbitshilik besigimen terbetedi eken. Terbet­ken saıyn, jumaq syńǵyry estilgendeı bolady eken, – dep jigit te áserlenip, ǵashyǵynyń shashynan sıpalap qoıdy. Qyz onyń ýysynan sytylyp, shyrkóbelek bılep:  – E-eı! О́mir! Saǵan ǵashyqpyn! Ǵashyq­pyn! Estısiń be, ǵashyqpyn! – dep qulpyra quldyrańdaı jóneldi. Kenet alapat dúmpý túngi tylsymnyń qaltqysyn julyp áketkendeı boldy. Burq ete qalǵan qan-qyzyl órt bulty biraýyq sańyraýqulaqtaı zoraıyp turyp aldy da, sálden soń túıe shýdasyndaı jelpildep, mańaıdy qoıý tumanymen basa jóneldi. Láılek qanatyna qorǵasyn quıyp alǵandaı uıasynan áreń kóterilip, basyp jatqan balapandaryn qımaı-qımaı eki-úsh ret aınalyp qalyqtady da, kózden ǵaıyp boldy... * * * Jalynmen aıqas jalǵasýda. Qorbańdaǵan bir órt sóndirýshi sýyrylyp shetke shyǵyp ketti... Tobynan jyrylyp, dedektep barady. – Kim anaý? Sý búrikkishin tastap qashqan?! Ustańdar! – dep buıyrdy komandıri. Qashqyn lezde jetkizildi. Dármen eken. Tártipti, birtoǵa, buıyǵy jigit bolatyn. Min­detine adal, ójettigi de baıqalatyn. Endi komandır aldynda sólmireıip tur. Minez-qulqynda bir ózgeris bar sekildi... Keıde kózin ejireıtip, ózin-ózi ustaı almaı, yrjaq-yrjaq etedi.  – Netken jetesizdik? Kútpegen edim senen!– dep bastyǵy ashýǵa býlyqty. Dármen jaq ashpady. Basy salbyrap ketken. Bir áriptesi ony búıirinen túrtip oıatqandaı boldy. Ol az-muz tilge keldi de: – Ádeıi qashtym! Qashaqpyn! Jaza­laı berińder!– dep saqyldap kúle bastady. – Qa-sha-a-a-q! Qa-n-d-a-a-ı qa-ah-a-r-ly-y es-ti-lee-d-i-i-i! – Shynshyl ediń ǵoı! Ádilin aıtshy! Ne boldy saǵan?! – dep bastyǵy sasqalaqtap, jalyna surady. Dármen kózin jypylyqtatyp, qıpaqtaı aqtaldy: – Súıgen qyzymdy oılap... Belimnen aıy­rylam ba dep qorqyp!.. – Qalsh-qalsh etip, eki ıyǵyn selkildetedi. – Qashaq deńder meni, osy qazir! Qa-sha-a-a-aq-pyn! Áıel alý armanym-m-mm! Áke bo-ol-l-l-ý-ýý arma-nym-mm! Ha-ha! – Esire bastaǵandaı. – Báriń ketiń-de-er, o-osy jer-de-en! Uryq-syz qala-syń-dar! Ur-yq-syz! Be-de-eý bop qa-la-syń-ń-dar-rr! – Onyń túrinen adam shoshyrlyq edi. Jyn urǵannan saý ma degizerlik aıanysh týǵyzady...  * * * Dármen tús kórip, bastyrylyǵyp jatyr... Jaǵasyn qamys kómkergen shaǵyn kólshik. Balyqshy qannen-qapersiz qaltqyǵa úńilýde. Eles-kórinis: balyqshy qarmaǵyna Altyn balyq iligedi. Balyqshy (oqystan qýanyp ketip): – E-e-eı! Adamdar! Altyn balyq!.. Altyn balyq qapty! Nendeı tilek tileıin, aıtyńdarshy?! Daýystar (qosarlanyp): – Baılyq! Baılyq! Iá, ıá, baılyq! (Áldekim narazylyq bildiredi). Baılyq – qoldaǵy muz. Erip ketedi. Odan da baqyt, baqyt kerek! (Taǵy narazylyq). Baqytty ustaı alsań – qut, ustaı almasań jut! Odan da mahabbat durys! Sony tile, sony tile! (Quptaǵan daýys). Iá, ıá, Abaı babam: «Mahabbatsyz – dúnıe dos, haıýanǵa ony qosyńdar!» – degen. Mahabbat bolsa bári bolady. Adamdarǵa mahabbat sura Altyn balyqtan! (Buǵan da kelispeýshilik baıqalady). Balyqshy (úreılenip): – Bir sheshimge tez kelińder! Áıtpese, Altyn balyq ketip qalady. Tez! Tez! Tez!.. Daýystar (jigerli shyǵady): – Taptyq, taptyq! Beıbitshilik! Álem kókeıindegi oı – naq osy! («Ýralasyp» jatady). Beıbitshilik! Beıbitshilikti sura! (О́zgeleri jappaı ilip áketedi). Beıbitshilikti quptaımyz! Sony sura! Sol jalǵyz tilegimiz! Balyqshy (tamaǵyn kenep): – E-e-eı! Altyn balyq! Jumyr jerge baıandy, ǵasyrlar boıy myzǵymaıtyn beıbitshilik syılashy! О́tinemiz! О́tinemiz senen, Altyn balyq! Altyn balyq (ashýly únmen): – Beıbitshi­likti syılaı almaımyn! Daýystar (jappaı daýryǵyp): – Nege? Nege? Nege? Altyn balyq (renishpen, qamyǵyp): – Jer dúnıe atommen ýlanyp jatqanda, Beıbitshilikke ne joryq?! Beıbitshilik, beıbit ómir – atomsyz elge ǵana tán! Daýystar (ekilenip): – Ol úshin ne isteý kerek? Aıtshy, Altyn balyq? Altyn balyq (toqeterin aıtyp): – Ol úshin Jer betinen AES-terdi qurtý kerek! Daýystar (balyqshyǵa jalbyrynyp): – Tileshi, bol, bol, Jer betinen AES-terdi jo­ıyp bershi dep! Balyqshy (salıqaly qalyppen): – E-e-e-eı, Altyn balyq! AES-terdi typ-tıpyl etip qurtshy! Endigári AES-ter salǵyzbashy! Túpki tilegimiz – osy! Oryndashy! Altyn balyq (basyn shaıqap, sýdy sholpyldatyp):– Jo-jo-o-o-joq! Ázirge bul tilekti oryndaı almaımyn! Myna Chernobyl AES-indegi órt meni de sáýle aýrýyna shaldyqtyryp tastady. Jazylmas syrqatpyn! Sol sebepti de sáýle obyryna (rak) shaldyqqan meniń tilegim eshqashan qabyl bolmaıdy! Kóńilderiń úshin manadan beri tilekterińdi tyńdap edim. Endi kesh, endi kesh! Ýaqyt óter! Myna órt ósher! Sap-saý Altyn balyq ta dúnıege keler. Sodan surańdar atomsyz ǵasyr tilegin – Beıbitshilikti! (Sýǵa súńgip ketedi). Dármen: «Altyn balyq! Ketpeshi, ketpeshi, suraýymyzdy bere kórshi!» – dep tóseginen terge malshynyp atyp turdy...  * * * Atom ótindegi qalanyń túkpirinde eki qabatty jataǵan uzyn úı tomaǵa-tuıyq sazaryp qalǵandaı. Syrty qandaı susty bolsa, ishin qaıǵy-qasiret, muń-nala torlaǵan edi. Ashyq terezeden zarly ún estiledi. Dár­men kúńirenip, nazalanyp áldekimge muńyn shaǵady: – Bizdi nege tastap ketip barasyńdar? Evakýasııaǵa nege ilindirmedińder? – Esi aýytqı, lepire sóılep. – Mysaly, men ǵoı... kimmin? Bilmeısińder-aý! Men Otan soǵysynyń batyrymyn-a?! Jasyma qarap, qaıdaǵy saǵan Otan soǵysy deıdi. Ákem qatysqan! Ákemniń qanynda júrgen men de qatyspaı, qaıda qalýshy-em! – Qolyn sermep, julqynyp ketedi. – Men sosyn Aýǵan soǵysynyń qaharmanymyn! Bilmeseń­der, bilip qoıyńdar! – Keýdesin soqqylaı­­­dy. – Osy qazir Chernobyl AES-i soǵysynyń psıhi­min! Psıhtik ekiniń biriniń qolynan kelmeıdi. Demek, Batyrmyn! – Qos qolyn tereze shynysyna súıkeı jaıyp, janushyra yshqynyp. – Has Batyrdy jurtqa tastap barasyńdar, a? Radıasııaǵa tunshyqsyn deısińder, a? Batyr ólmeıdi ǵoı! Máńgilik ólmeý úshin maǵan taǵy bir joıqyn oqıǵa kerek bop turǵany! Qyzyl odaq aman bolsa, talaı tańqalarlyq oqıǵalardy týar áli. Men sonyń kez kelgenine daıynmyn! – Ýhlep, ahlap, baqyryp, shashyn julmalap ókiredi. – Qaıǵyly oqıǵalar! Qaıdasyńdar?! Daıynmyn, qane, kelińder!.. Evakýasııadan ádeıi qaldyryp kettińder meni, á?! Atom jurtynda qaqtalyp ólsin deısińder ǵoı!..  * * * Dármen bárin sezip, kórip-bilip jatyr edi... О́rt sóndirýshi qazaq jigitin jan saqtaý bóliminen jalpy palataǵa ákep saldy. Tula boıy, bet-júzi rezeńke tútikshelermen shandylǵan. Kúsh jınap, áldene bastaǵany baıqalady. Mańaıyna tańyrqaı qarap jatyr. Terezeden quıylǵan kún sáýlesin qolymen saýyp ustaǵysy kep, saýsaqtaryn tarbıtyp qarmanady. Jigit tamaǵyn kenep, qatty daýystap jiberdi: – E-e-eı! Jaryq kúnge ǵashyqpyn! Ǵashyq­­pyn! Ǵashyqpyn! Kóreshegim bar eken-aý, ǵashyqpyn! Uly mahabbat meni qutqardy! Súıiktim Álımaǵa degen mahabbatym ajaldan arashalap qaldy meni! Jarandarym-aý, meniń Álımaǵa ólerdeı ǵashyq ekenimdi bilesińder ǵoı! Qyzǵa ólerdeı ǵashyq bol­sań, ózińdi óltirmeıdi eken! Men biletin shyndyq osy! Ǵashyq bola bilińder, adamdar! Súıe bilip, óle qalsań, sol – baqyt! Iá, baqyt degen sol, sol, sol! О́limnen qaıtqan men bilem ǵoı ony – súıý degenniń ne ekenin! Súıý degen ólimnen de qorqynyshty nárse! Al, nege ólimnen qorqamyz?! Aıtshy, adamzat?! Súıýden de solaı qorqý kerek! Qorqa júrip súıý kerek, qorqa júrip aıalaý kerek mahabbatyńdy... – Kereýetinen ushyp keterdeı bop qos alaqanyn aspanǵa jaıady. – Sosyn ólimnen qoryqpaı typ-tynysh ólý kerek! Súıgeniń úshin óldim dep bil! Mine, jeńil ólim sol! Jumaqqa aparatyn jalǵyz jol – sol! О́ıtkeni, súıe bilgen adam – kirshiksiz taza adam! Súıý – júrek ámiri! Súıgen júrek kirlemeıdi! Kirshiksiz, pák, adal, ımandy júrekter ǵana jumaqta júredi... Senińdershi! Senińdershi maǵan! Sene kór, Álımashym! Álımashym! Palata esigi ashylyp, meıirbıke kirdi. Ol qýana kúlimdep: – Jigitim-aý! Jaraısyń! Aıyǵyp qalypsyń ǵoı! Mine, saǵan hat ákeldim! Kimnen eken? Má, óziń ashyp oqı ǵoı! Jigit qulshyna túsip: – Ákelshi, bershi, kóreıin! Álımashymnan shyǵar. Túsime kirip, meni ólimnen qutqarǵan sol ǵoı, ǵajap tanaýym! Ántek qýsyrylǵan keremet tanaýyńnan súıdim seniń! Ákelshi, tez hatty,– dedi degbirsizdenip. – Bılep jiber, bıle! – dedi meıirbıke hatty berip jatyp, qýaqylana. Jigit hatqa qolyn soza berip, talyqsyp ketti de, lezde tyńaıyp shydamsyzdana jalyndy: – О́ziń oqyp bershi!.. Oqyp bershi! Meıirbıke hatty oqı bastaıdy... Hat tini – amandyq, hal-jaı surasý. Birte-birte Álımash óz jańalyǵyn aıtýǵa tike kirisipti... Bir sát meıirbıke hattan kózin aýdaryp, ile tars juma qoıdy: – Kózime qyl-qybyr túsip ketti me-aý!.. – Oqy! Oqy! Júrek jańalyǵyn kózsiz-aq, júrekpen sezip oqý kerek qoı! – dep ólip-óship barady jigit. – Kózim ashtyrmaı turǵany! Odan ári oqı almaımyn!.. – О́kpemniń qysýy tarqady bilem. Ákelshi, hatty! О́zim, ózim-aq oqımyn!  – Múmkin, keıin oqyrsyń! Ábden tyńaıǵan soń! – degen meıirbıke hatty onyń qolyna amalsyzdan ustata saldy. – Qane, aıtshy, qaı tusyna kelip ediń? – dep tyzalaqtaǵan jigit hatqa taǵatsyzdana úńildi. – Mine, myna tustan... Jigit hatqa janaryn jyljyta túsip, oqystan shoshyna aıǵaılap jiberdi: – Jańalyǵyń osy ma, Álımashym! – О́ksip qoıa berdi. – Jańalyǵyń osy ma? – Eki betin hatpen osqylap kúńirendi. – Kúıeýge tıip aldyń ba? Menen bala bolmaıtynyn bilip tıip aldyń ba? Tanaýyn qors-qors tartyp. – Durys pa, osy istegeniń? Sen de meni essiz súıýshi ediń ǵoı! Á, á, áke baqytyna kenele almaıdy dep meni aıaǵanyń ba, álde! Túsindim! Endi túsindim! Sen Ana bol! Men ákelikten maqurym qaldym ǵoı! – Baqyryp jylap jiberedi. – Sen, sen bala súıshi! О́z balam dep júrermin! Meni Áke atandyrshy, Álımashym! Áke bolǵym keledi! – О́kirip basyn urǵylaıdy. – Qudaıym-aý, áke bola almaı qaldym ba? Múmkin, áke bop ta qalarmyn?! – Bolasyń áke! Bolasyń! – deıdi oǵan meıirbıke úreılene qarap. Jigit osqyrynyp: – Kim áke qylady meni? О́lýden basqa amalym joq! – Jalynyp. – Asyp qoı meni! Býyndyr, qane, meni! Tez! Tez! – Qoı, qoıshy! Asylyq etpeshi! Sabańa tús! Jigit alasuryp: – Kim áke atandyrady meni? Aıtshy deımin! Aıtshy! Áıtpese, ólemin! О́lemin! Meıirbıke jigittiń jaǵynan saýsaǵymen jeńil shapaqtap: – Men! Men áke atandyram seni! Men sábı súıgizem Saǵan! – Egil-tegil bozdaı­dy. – Súıem seni! Bir kórgennen ǵashyq bop qal­ǵam! – Aımalap, súıe bastaıdy. – Sábı súıgizem! Áke bolasyń! Seniń meni súıýiń shart emes! Meniń mahabbatym ekeýmizge de jetip artylady! Artylady! Artylady!.. Súıshi, má-má, ernimnen!..  * * * Dármen ońashada oımen alysyp, arpalysyp jatyr... «Meni qorqaq deıdi! О́rt sóndirýden qashtyń deıdi. Al, ádeıi qashtym! Ne isteısińder! Bilmeısińder, nege qashqanymdy... Aıtpaımyn, aqy berseńder de! Meniń Batyr ekenimdi kóre almaısyńdar, óńsheń qyzǵanshaqtar. Al men Otan soǵysynyń, Aýǵan soǵysynyń, Chernobyl soǵysynyń batyrymyn! Batyr adam órtten qashýshy ma edi, aqymaqtar! Bedeý bop qalam ba dep qashtym emes pe? Batyrdyń urpaq jaıǵysy kelmeıdi deısińder me?.. Men batyrmyn! Biraq sarkofagtan (betonmen qaptalǵan órt oshaǵy) qorqam! Ol túptiń- túbinde shirip, radıasııany aýaǵa jaıa bastaıdy. Sonyń zardabynan men ǵana emes, álemniń kúlli erkekteri, bedeýlenip, urpaqsyz qalady. Sodan qorqam! Áıtpese, men kózsiz batyrmyn! – Daýysy odan beter órshı tústi. – Jeltoqsan jendetteri Almaty alańynda qazaq qyzdaryn jatyrynan rezeńke sobyqpen soqqylap, urpaqsyz qaldyrmaq bolǵanda, men ǵana arýlarǵa arasha túsip, erlik kórsetkem! Batyrmyn men! Bolashaq altyn qursaqtylardy saqtap qalý úshin janaıamaı kúreskem! Meni biraq batyr dep, moıyndaǵylaryń kelmeıdi-a-a-a! Qorqaq sanaısyńdar! Belimnen aıyrylyp qalmas úshin, áke bolmaq úshin atom órtinen ádeıi qashqanym – qorqaqtyq pa? Jo-joq! Batyrlyq! Men Batyrmyn! Ha-ha-ha-a-a!..» * * * Jaz ishi. Qazaq aýyly. Kólikten myrysh tabyt túsirilip jatyr. Súreńsiz júris-júgiris. Qaıǵyly dúrbeleń. Azaly joqtaý qabyrǵany qaıystyrady. Chernobylden jetkizilgen bul múrde Dármendiki edi. Aýyl aǵasy jurtty sabyrǵa shaqyryp: – Ýa, jarandarym! – dedi únin tistene qataıtyp. – Bolǵan iske bolattaı beriktik kerek! Allanyń isi! Dármen marqum qandaı edi-aý! AES órtimen erlikpen kúresipti. Biraq atom derti alyp tyndy. Júıkesi ábden juqarsa kerek!.. Onyń asqynǵan syr­qatyn sońǵy kezde otbasyna joldaǵan sálem hattarynan baıqap qalyp júrdik. – Ol qaltasynan búktelgen qaǵaz alyp, oqı bastady. – «Men elime tiri jetpeıtinimdi sezip, aldyn ala hat jazyp qoıǵan órtshimin. Apatpen alǵashynda aıaýsyz aıqastym. Sosyn oılasam, radıasııanyń asa zor mólsherinen, erkek bitken belinen aıyrylady eken... Men áke bolǵym keledi. Áıda, kep, qashaıyn sosyn, qaýipti órt oshaǵynan. О́z qamymdy solaı kúıttedim. Otpen shaıqasta óz qatarlastarymmen bir sapta otandyq paryzymdy ótedim dep sanaımyn. Meıli, meni, qorqaq, satqyn, qashaq deı bersin. Men báribir Chernobyl batyrymyn! Men qaıtalap aıtýdan jalyqpaımyn, kóp soǵysqa qatysqam. Bárinde de oq borattyq. Myna qurǵyr Chernobyl – radıasııalyq typ-tynysh, sezilmesteı zaýal eken. Uqqanym, qas-qaǵymdaǵy oq – bir ólim! Radıasııa – sozylmaly myń ólim! Sońǵy demim taýsylarda qaýip etip aıtatyn ósıetim bar. Myń ólip, myń tirilgen qazaq eli, esikterińdi qymtap jaýyp júrińder! Qazaq dalasyn atom saǵymy kezip júr! Dalaǵa shyqsańdar respırator nemese maska kıip alyńdar! Áıtpese, jynystaryńa qaramaı, báriń bedeý bop qalasyńdar! Menen urpaq qalmaıtynyna kózim jetti. Aýylymnyń bir sulýyn ólip-óship súıgim kelgen, baqytty etpek bolǵam! Bar armanym adyra qaldy! Sopıyp soqa basym qaldy... Meniń – ómirinde qyz ernin bir ret súıip kórmegen baqytsyz beıbaqtyń qulpytasyna bylaı dep jazyńdarshy, jalynam: «Atom jáne Mahabbat qurbany!..» О́tinem! О́lim men mahabbat qatar júretini nesi eken? Osynyń tylsymyna túsinbeı ótip baram ómirden. Máńgilik sherdi arqalap ótip baram, ata-anam-aý, baýyrlarym-aý! Jalpaq elim! Qosh! Qosh!.. Atomnan saqtanyńdar!..» Egilgen el kúńirenip, teńselip tur. Kózderinen jas parlatyp, bir-birine kóńil bildiredi, basý aıtady... * * * Chernobyl AES-i mańyndaǵy shaǵyn qalashyq. Keshqurym sát. Qoıý ormannyń suıylǵan tusy. Jaılap, aýyrlap ushqan qara láılek qus aǵash basyndaǵy bos uıasyna qalyqtap bet burǵan... Qýanyshty shýyl estiledi. Aspanǵa alaqtap bári: – Áne, áne, qara láılek – baqyt qusy óz uıasyna qonǵaly keledi. Iá, sát! Hosh keldiń, zaryqtyrǵan láılegimiz! Jaıǵasa ǵoı, óz uıańa! Qanatyńmen ilestirip halqyńa baqyt ákel! Taǵatymyz taýsylyp, shydamsyzdana kútip edik, seni sulý qus! Qonshy, qonshy, jaqynnan kóreıik! – Áredikten kúdikten­gen daýystar shyǵady. – Nemene ózi, qanatyńa qorǵasyn quıyp alǵansyń ba? Ushýyń ónbeıdi! Qanatyń yrqyńa kónbeıdi! Ne sumdyq bul?! Aǵash basyndaǵy ystyq uıasyn qımas­tyq­pen bir aınalyp ótken qara láılek, áldene­den sekemdenip úrikkendeı bop, qonbas­tan sonadaı jerge top etip qulap tústi... Qanaty qaıyrylyp, jerge ońbaı ury­lyp mertikti. Jantásilim etti!.. Qaısar ÁLIM. ASTANA.