Maǵjan JUMABAEV: «Bir teńi joq – Bolǵanbaı...»

«О́z ulyn, óz erlerin eskermese, El, tegi, alsyn qaıdan kemeńgerdi». Ilııas Jansúgirov. «Shyraǵym Ahmet, shyraǵym Mır-Iаkýb!.. Erteń-aq, Alla qalasa, kúndi kóre alatyn urpaq keledi. Eńbekterińdi baǵalap, kurmet kórsetip jatsa, onda beınetterińniń aqtalǵany emes pe?!» – degen bolatyn Alash qozǵalysynyń kósemi Álıhan Bókeıhan. Bul áýlıelik degendi qoı! El úshin tartqan azaby men kórgen beıneti zor dara da dana qaıratkerdiń 150 jyldyq meretoıy IýNESKO sheńberinde toılanatyny týraly sheshimdi estigende, ısi qazaqtyń bórkin as­panǵa atpaǵany kemde-kem. Bul – qazaqtyń qýanyshy! Bul – Alash­orda úkimetiniń qurylǵanyna bir ǵasyr tolýy qarsańyndaǵy uly toı! Bul – Alla taǵalanyń qazaqqa bergen úlken syıy! Erterekte bir basylymnan «Alash­tyń ash qasqyrlary» degen sóz tirkesin oqyǵanymdy da umy­ta qoıǵan joqpyn. Al shyn ash qasqyrlar – qazaqty qy­nadaı qyrǵan, qoldan jasaǵan ashar­shylyqty uıymdastyrýshylar – bol­shevıkter eken ǵoı. Alash kó­semderi qazaqtyń jańa turpattaǵy ulttyq memleketin qurý úshin jan­talasqa tústi. О́mirlerin qurban etti. Sol abzal jandardyń bel ortasynda júrgen Alash arystarynyń biri – Qorǵaljyn týmasy Haıretdın Bolǵanbaı edi. «Bortań bala, búgin qara – Kári­taı. Bir kemi joq, bir teńi joq – Bol­ǵanbaı» dep tegin jyrlamasa kerek syrshyl aqyn Maǵjan Jumabaev. «Bir teńi joq» dep beker aıtpaǵan bolar? «Bir teńi joq» dese – degendeı. 1934 jyly Ismaıl Gasprınskıı týraly maqalasy Ystambulda jaryq kórdi. Al ol – túrki álemi rýhanı kósemderiniń biri, ári biregeıi edi. Túrki halyqtarynyń azattyǵy jolyndaǵy kúresker, ulty bashqurt Zákı Ýálıdı Toǵan Haıretdın Bolǵanbaı esimin erekshe iltıpatpen ataı­dy. «Búgingi túrik eli Túrkis­tannyń jaqyn tarıhy» atty Ys­tambulda jaryq kórgen eńbeginde Haıretdın Bolǵanbaıdy eki jerde atap ótken», – dep jazady tany­mal alashtanýshy-ǵalym Dıhan Qam­zabekuly. Qorǵaljynan shyqqan Alash qaıratkeriniń ult aldyndaǵy eńbegi ulan-asyr. 1917-1918 jyldary Mus­tafa Shoqaımen, Sultanbek Qo­jan­ulymen birlesip Tashkentte «Bir­lik týy» gazetin shyǵarysqan. Osy basylymnyń biraz sanyna redaktor da bolǵan. 1920 jyly jeltoqsan aıynda Ahmet, Álıhan, Smaǵul, Júsip­bektermen birge «Qazaqstan» mem­lekettik baspasynyń sarashylar alqasyna engen. Baıqap qarasańyz, Haıretdın aǵa Alash serkeleriniń qatarynda júr. Bul – bilim aýqymynyń keńdigi men tereńdigin kórsetip turǵan joq pa? Rasynda da, Maǵjan aqynnyń «Bir kemi joq» dep jyrlaýy – kóp nárseni ańǵartady. «Áý basta, «Jańadan ashylǵan Qorǵaljyn aýdany qaı jerde ornalasýy kerek?» degen másele kún tár­tibine qoıylǵan kezde, qasyna as­tanadan kelgen ókilderdi ertip jú­rip, qazirgi aýdan jerin belgilegen – bizdiń Haıretdın aǵamyz edi», dep jazady Qabyltaı Nurmaǵambetov aqsaqal estelik maqalasynda. Sonda aýyl aqsaqaldary Nurmaǵambet pen Myrzabek turyp: «Haıretdın qaraǵym-aý, bul jerde aýdan ornalassa, malymyzdyń órisi tarylady ǵoı, bul ne qylǵanyń?.. – dep oǵan ókpe aıt­qan eken. Jany ashymaıtynyn da aıtsa kerek. Al Haıretdın aǵamyz: «Áı, baýyrlarym-aı, senderge nege janym ashymasyn, ashıdy ǵoı. Men jańa aýdannyń orny úshin júgirip, shyr-pyrym shyqqanda, senderdi oılap qam jep júrmin ǵoı. Myna zaman qubylmaly bolyp tur. Erteńgi kún alda ne tur? Ashtyq, qıynshylyq bola qalsa, túgel qyrylmaısyńdar ma? Al eger aýdan irgemizde bolsa, dúken, káperátip degen uıymdastyrylady. Alda-jalda soǵan qo­lyńdaǵy nárselerińdi ótkizesiń de tamaq, kıim-keshek alasyńdar ǵoı. Sóıtip, kúneltpeısińder me? Aýdandyq jerde mektep ashylady, onda jas urpaq oqyp hat tanıdy, bilim alady, ári qatynasqa jaqsy...». Alash arysynyń mazasyn ketirip otyrǵany – el qamy. Túrki álemine belgili qaırat­kerdi, Qa­zaq­standa oqý-aǵartý iste­rin uıym­dastyrýdyń bastaýynda bolǵan, bol­shevıkterdiń surqııa saıasatyna ashyq qarsy turǵan, qýǵyn-súrginniń aýyr azabyn kórgen, otbasymen qıyr shıyrlaǵan, osy jolda qyrshynynan qıylǵan qaıran azamatty qazir sol Qorǵaljyny qadirleı alyp otyr ma? «...Bir kemi joq, bir teńi joq». О́leń men baǵanyń qadiri bar zamanda aıtylǵan bul sóz bárimizdi oılandyrýy kerek. Kádimgi Sheraǵań, Sherhan Murtaza Parlamenttegi aıbyndy kúnderinde bir top qoǵam qaıratkerlerimen Haıretdın Bolǵanbaı esimin máńgi este qaldyrý sharalarynyń biri retinde Qorǵaljyn aýdanynyń ortalyǵyndaǵy №1 orta mektepke osy kentke alǵash qazyq qaqqan qaıratker esimin berý týraly depýtattyq saýal joldapty. Deı turǵanmen, qazir osyǵan qozǵaý salyp jatqan jandar joqqa uqsaıdy. «Qazaqqa Qoshke qadirsiz, Ombyǵa Qosh­ke qadirli» degen maqalany da oqy­ǵanym bar edi. Bul endi kádimgi Alash arystarynyń biri – aıtýly Qoshke Kemeń­geruly. Osyndaıda: «Qazaqqa Haı­retdın qadirli, Qorǵaljynǵa Haıret­dın qadirsiz-aý», degen oıǵa eriksizden-eriksiz boı urasyń. Kózi qaraqty oqyrman Alash qaırat­keriniń 1918 jyly jazylǵan «Tula boılary qan sasıdy» degen maqalasyn oqyp kórsinshi! Batyrlyqtyń da, órliktiń de (qaharmandyqtyń da der edim), erliktiń de, parasattylyqtyń da úlgisi osynda jatqanyna esh shúbási qalmaıdy. Endi maqalaǵa úńileıik. «31 ǵınýardan 10 feýralǵa sheıingi kúnder Túrkistan halqynyń esinen ómi­rinde shyqpas. Ol kúnderde adam-haıýan óziniń bet aýzyn Túrkistan halqyna ashyq kórsetti. Ol kúnder – Túrkistan tarıhynda sııamen emes, qanmen jazylatyn kúnder. Adam pishindi jyrtqyshtardyń ol kúnderde Qoqan kóshelerinde istegen sum­­dyqtaryn estigende deneń túrshigip, qa­nyń muzdaıdy. Júgeni sypyrylyp, meıirimi ketken, aýzy kópirip, kózi qy­zarǵan adam-haıýan qoqandyq kóshe­lerinde qutyrǵan qasqyrdaı kárini, jas­ty, erkekti, áıeldi talǵamaı qyrǵan kún­der – ol kúnder... Tozańdaı kúnási joq esepsiz musylman halqynyń qany sýdaı shashylyp, jańa ǵana qaıtyp, ósip kele jatqan bostandyq gúliniń adam pishindi jyrtqyshtar tabanynda taptalǵan kúnder – ol kúnder. Iаpyrm-aı, osy syqyldy úlken masqara, zor sumdyq kúnderin de Túrkistan halqy bir umytar ma eken?! – Joq! Myń qabat joq! Neshe búgin súıegine quldyq sińip, tamyryna iriń tolsa da bul kúnderdi umyta qoımas!.. Tym bolmasa, neshe myńdaǵan sábı­lerdiń kúnásiz ystyq qandary men kirsiz, taza arýaqtary umyttyrmas! Tym bolmasa ómirinde bet-aýyzdaryn kúnnen basqa jan kórmegen musylman áıelderiniń sútten appaq namystary bul kúnderdi umyttyrmas!.. ...Sorly Túrkistan! Sen keshe bos­tan­dyq boldy, teńdik kúni týdy dep qashanǵy joǵaltqan erkindigińe talpyndyń ǵoı. Sen Rýsııanyń úlken ózgerisiniń býyna jeligip, baıaǵy aıbyny kúshti Temiriń men aqyly dana Babyrlaryńdy esińe aldyń ǵoı. Joq, bosqa aldanǵansyń! Shetten kelgen býmenen ólgen teńdik tirilmeıdi. Sen ol teńdikti shyn óksip, anyq saǵynǵan bolsań, ózgeris býy ózińnen shyqsyn! Endi myna kóz aldynda sýdaı aqqan kinásiz qandar seniń boıyńa jylý júgirtse, sonda sen jylynasyń. Sonda ǵana sen Temirleriń men Babyrlaryńdy kóresiń. – Ah! Aınala qan sasıdy! Endi men bul qandy kórip, burynǵydaı toń bolyp qala almaımyn. Bul qan meni uıyq­tatpaıdy. Bul qan kóz aldym­da tur­ǵanda qalyń maqtaly dúrııa kór­peni jyly jamylyp jata almaımyn. Tun­shyqtyrady... túsime enedi», – dep asyl aǵa qaıǵyra da, qamyǵa da, ashyna da jazǵan! (meniń qaıran qalatynym, osy ma­qalasynan keıin ol qalaı aman qalǵan?!). Biliminiń tereńdigi, parasat aýqymynyń keńdigi osy bir maqalada shynaıy kórinis tapqan. V.Belınskıı kezinde: «Jalǵyz jelken jaltyldap...» degen bir shýmaq óleńimen Lermontov orys ádebıeti tarıhynyń tórinen oryn alýǵa laıyq», degendeı pikir bildirse, Haıretdın Bolǵanbaı osy shaǵyn ǵana maqalasymen qazaq tarıhynyń tórinen oryn alýǵa laıyq dep aıtar edim. Qorǵaljyndyq aqyn Muqan Saǵym­bekuly: «Qyrandaı jelge qarsy qańtarda ushqan. Josaly týǵan jerin maqtan kórgen, Jyr tolǵap júreginen tebirengen, Salǵyzǵan tuńǵysh ret qyzyl úıler, Kúlim­dep kún astynan kóterilgen», – dep Haıretdın aǵany saǵynyshpen eske alady. «Qyzyl úıler» demekshi, qorǵal­jyndyqtar «Qyzyl akademııa» dep atap ketken burynǵy orta mektep úıiniń qazirgi jaı-kúıi týraly aıtpaı ketýge bolmas. 1960 jyly týǵan aýylym Qara eginniń jetijyldyq mektebin bitirip, atbasyn Aqmolaǵa burdym. Alla taǵala jar bolyp, sátin salyp pedýchılıshege túsip kettim. «Qyzyl akademııada» oqýǵa osylaısha múmkindik bolmaı qaldy. Nege ekenin qaıdam, sol «Qyzyl akademııada» Qorǵaljynnyń qasıeti turǵandaı bolyp kórinedi maǵan. «Qyzyl akademııa» tarıhy – Qorǵaljyn tarıhy! Aǵaıyn! Sol «Qyzyl akademııa» atalǵan burynǵy orta mekteptiń qazirgi jaı-kúıi adam tózgisiz jaǵdaıda. Byltyr baryp kórdim. Sumdyq! Qorǵaljynnyń ortasyndaǵy qoqys qoımasy dersiń?! Bir kezderi Haıretdın atalar armandaǵan mektep edi ǵoı... Qorǵaljyndyq qal­taly azamattar demeýshilik jasap, aýdan ákimdigi muryndyq bolyp, osy qasıetti oryndy jańǵyrtsa, tarıhy baı, qoınaýy qutty, tabıǵaty sulý da ásem Qorǵaljynymnyń murajaıyna aınalyp shyǵa kelmeı me! Onyń qabyrǵasynan qanshama urpaq túlep, úlken ómirge qanat qaqty. Joǵarǵy Keńeske eki márte depýtat bol­ǵan, osy mektepti bitirgen, kezinde on bir jyl týǵan aýdanyn basqarǵan, ómiriniń sońǵy kezeńinde respýblıkalyq Ardagerler keńesi tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin atqarǵan ardaqty Ádilhan aǵa Shabatov esimin eske alsaq ta jetkilikti. Bolashaqta aýdan ortalyǵynda Haıretdın Bolǵanbaıdyń eńseli eskert­kishi boı kóteredi degen senimdemin. Osy eskertkishten bastaý alǵan qorǵal­jyndyq aıtýly azamattardyń keskin-kelbetteri beınelengen tuǵyrlar alleıa­sy boı kórseter. Al endi bir nárse ult zııalylaryn tolǵandyrady: «Alash Orda úkimetiniń 100 jyldyq mereıtoıy qarsańynda aýdan ortalyǵyndaǵy orta mektepke Haıretdın Bolǵanbaı esimi berile me, joq pa?». Bul máseleni elge belgili azamattardyń kótergenine de on jyldan asyp barady. Bizdiń ata rýhy aldyndaǵy adaldy­ǵymyz ben perzenttik paryzymyz – Alashtyń amanatyn sanamyzǵa sińirý, soǵan laıyq eńbek etý, ótkenge kurmet kórsetý. Al qurmettiń kókesi – Alash ıdeıasyn urpaq boıyna darytý. Endeshe, Haıretdındeı birtýar aǵalar esimi umytylmaq emes! Tileýbek YSQAQOV, ardager-ustaz, Qazaqstan Respýblıkasy halyqqa bilim berý isiniń ozyq qyzmetkeri. Aqmola oblysy.