Adam. Álem. Atom

«Qazaqtutynýodaǵy» Qaraǵandy ekonomıkalyq ýnıversıtetiniń ekonomıkalyq jáne quqyqtyq zertteýler ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, zań ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Bolat SYZDYQPEN  aradaǵy áńgime negizinen Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıt týraly bolǵanymen, Adam, Álem jáne Atom atty uly uǵymdar arasyndaǵy shym-shytyryq baılanystyń aýylyna da at shaldyrylǵan edi. – Álem tarazy­synyń bir basynda adam, ekinshi basynda atom tur. Adam jeńse, atom álemge beıbit qyz­met atqarmaq. Atom­nyń dúleı kúshi jeńse, álemge ajal zári sebilmek, – dep bastady áńgi­mesin ǵalym. – Iаdro­lyq synaq polı­gondarynyń eń bir qýattysy da, qasirettisi de Keńester Odaǵy basshy­lyǵynyń sheshimimen Qazaqstanda ornalasty. Qazaqtyń erki eskerilgen de, suralǵan da joq. Uly Abaıdy dúnıege ákelgen Semeı-Shyńǵystaý óńirin­de áýeli jer betinde, sodan soń jer astynda jáne áýede 50 jyl boıy jıi-jıi synaqtar jasalyp, jan-jaǵyna radıasııalyq zár sha­shyp turdy. Tek Qa­zaq­standa mıl­lıon­nan astam adam ra­dıa­s­ııaǵa ushy­rady... Qazaqstan ıadrolyq synaqtar alańyna túbegeıli aınalyp, ıadrolyq qater kózi bolyp turǵan shaqta uly zertteýshi Aq­jan ál-Mashanı ál-Farabıdiń 1100 jyldyǵyn álemdik aýqymda Almatyda atap ótkizýge qol jetkizdi. Sol kezde Qazaqstan bu­dan da basqa álemdik aýqymdaǵy mańyzdy sharalar ótkize bildi. Solarǵa muryndyq bolǵan tuǵyr­ly tulǵalar álemge tanymal. Keńestik qursaýda tunshyqqan Qazaq eliniń bul áreketteri onyń óziniń shynaıy kelbetin, onyń ulandarynyń oı-áleminiń tereńdigin, qazaqy oı men árekettiń áleýetin Jahanǵa tanytýǵa degen tabıǵı talpynystar edi. Bul talpynystar tarıh enshisinde qalǵan joq, keleshekte óziniń jalǵasyn tapty. – Elbasynyń Semeı ıadro­lyq polıgonyn jabý týraly sheshimi men kúni keshe ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte sóılegen sóziniń arasyndaǵy ult múddesi tur­ǵysynan alǵandaǵy sabaq­tas­tyq jaıynda oı qozǵasańyz... – HH ǵasyrdyń sońǵy shıre­ginde alyp ımperııalardyń únsiz de úzilissiz údegen úreıli jarysy sheginen shyǵa órshidi. Álemdik qaýipsizdiktiń názik júıesi shytynady. Osy kezde álemdik aýqym­daǵy tyǵyryqtan shyǵýdyń sony jolyn usynǵan taǵy da qazaq ulany boldy. Qazaq eliniń basshysy Nursultan Nazarbaev Abaıdyń ulylyq ulaǵatyna saıma-saı keletin shymyr sheshim qabyl­dady. Bir Jarlyqtyń pármenimen atom syna­ǵyn toqtatty. Zarlaǵan qazaqtyń kóz jasyn, kóshege shyqqan sherýdiń tolqýyn ǵana emes, atomdyq ydyraýdyń adamdy azdyrýǵa alyp keletin yryqtan tys dúleı tasqynyn birden bógedi. Semeı polıgonyn japty. Nevada men Lobnordaǵy polıgondar sodan soń jabyldy. Jaratqannyń tylsym pár­meni adam­zat jolyn synaqtarmen shegendegen. Endigi synaqtar ja­rylystar jolyndaǵy atom­­dyq emes, jasampazdyq jolynda­ǵy adamdyq synaqtar, rýha­nı je­tilý, kemeldený synaqtary bolsa ıgi! Iаdrolyq qaýipsizdik jónin­degi álemdik sammıtte Elbasy Nursultan Nazarbaev usynǵan joba­lar­dyń negizinde adamzattyń adamdyq kelbetin saqtaý fılo­sofııasy jatsa, kelesheginde atom­­dy beıbit qoldaný muraty tur já­ne bul naqty qadamdarmen bekigen. Álemniń keıbir elderi ıadro­lyq qoqan-loqy jasaýdan áli de bas tartpaı otyrǵanyn, álemdik dárejedegi saıasatkerler­diń ara­synda ıadrolyq qaýipsizdik tetik­teri jóninde biraýyz­dylyq joq ekenin, álemdik aýqymnyń ózinde adamdyq peıilden góri pendelik pıǵyl basym túsip jat­qanyn, bul samıtte de biraz másele túıtkildi bolyp, ke­ıin­ge shegerilgenin eskersek, qa­zaq­standyq usynystardyń qun­dylyǵy, olardyń kons­trýk­tıvtik máni arta túsedi. – Memleket basshysynyń sammıtte AQSh prezıdentine polıgon qurbany Káripbek Kúıikovtiń kartınasyn tartý etkeninen qandaı oı túıdińiz? – Qazaq eli Prezıdentiniń tarapynan sammıtte aıtylǵan sóz ben atqarylǵan ister qatarynda boıyna uly ısharany syıdyrǵan taǵy bir áreket el nazaryna tústi. Elbasy Káripbek Kúıikovtiń «Jarylys» kar­tı­nasyn AQSh prezıdenti Barak Obamaǵa syı­lady. Atom jarylystary sal­dary­nan eki qoly joq bolyp týǵan Káripbektiń qylqalamdy aýzy­men tisteı otyryp salǵan kar­tına­synda dala tósindegi jary­lys, adam jáne olardyń ara­syn bóle áýege kóterilgen qos ala­qan beınelengen. Kartınanyń negizgi júgin arqalap turǵan atom jarylysy da emes, adamnyń ózi emes, Alladan pana suraı jal­baryna kókke kóterile ja­ıyl­ǵan osy alaqandar. Alaqan­ǵa zárý sýretshi alaqanǵa álemdik aýqym bere bilgen. «Álem taǵ­dyry adamnyń alaqanynda», deıdi sýret. Álem qaýipsizdigin alaqannan shyǵaryp almaıyq deıdi Prezıdent. «Álemdi ár adamnyń Alaqany aıalasyn!» – deımiz biz de. Áńgimelesken Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan» QARAǴANDY