Úndistan jáne Benın

Úndistan – óziniń ǵasyrlar qoınaýynan syr shertken uzaq tarıhynda qyzyqty oqıǵalarmen tańdandyrar shejirelerdi jınaı bilgen ǵalamat el. Ejelgi Úndistanda búgingi adamzat damýynda elestetýge bolmaıtyn nebir zamanaýı ǵylymdardyń negizi qalanǵan. Ol jer kólemi boıynsha álemde jetinshi oryndy, halyq sany boıynsha ekinshi oryndy ıelenedi. Dańqty Táj-Mahal, Amrıtsardaǵy altyn saraı sııaqty sáýlet óneriniń jaýharlary, Mahabodhı Adjantandaǵy sııaqty úńgir ishindegi ǵıbadathanalary Úndistannyń ataǵyn jahanǵa pash etti. Úndistan Respýblıkasy – Ońtústik Azııada Úndistan túbeginde or­nalasqan memleket. Ol óziniń asa baı mádenıetimen jáne ejelgi órkenıetimen álemge áıgili. Úndistannyń batys ja­­­­ǵa­­­­laý­lary arab teńiziniń, shyǵys jaǵalaýlary Bengal shyǵanaǵynyń sýlarymen qorshalǵan. Jer kólemi 3 287 263 shaqyrymdy (Lakkadıv, Andaman jáne Nıkobar araldaryn qosa eseptegende) quraıdy. 2015 jylǵy halyq sanaǵy bo­ıynsha bul eldiń turǵyndarynyń sany 1 282 526 myń adamǵa jetti. Astanasy – Nıý-Delı qalasy. Halqy negizinen ındýızm (80,3 paıyz), musylman (11 paıyz) jáne basqa dinderdi ustanady. Eldegi resmı tilderge hındı jáne aǵylshyn tili, sonymen birge, ártúrli shtattarda 18  til resmı til bolyp sanalady. Úndistan federatıvti respýblıka bolyp esepteledi, quramyna 25 shtat pen 7 odaqtyq aýmaq kiredi. Memleket basshysy – prezıdent, zań shyǵarýshy joǵarǵy organy – prezıdent jáne qos palatadan (halyq palatasy men shtattar keńesi) turatyn parlament. Joǵarǵy atqarýshy organy premer-mınıstr bas­qaratyn mınıstrler keńesi. Bizdiń zamanymyzǵa deıingi 2-myń­jyldyqta Úndistanǵa arııler kelip, alǵashynda Pendjabty, sońynan Gang jazyǵyn mekendeı bastady. Arııler mal, egin ósirýmen aınalysyp, qol ónerdi meńgerdi, saýda-sattyq jasady. B.z.d. 1-myńjyldyqta soltústik Úndistanda birneshe qul ıelenýshi memleket paıda boldy. B.z.d. 327-325 jyldary Úndistanǵa Aleksandr Makedonskıı áskeri basyp kirip, jaýlap aldy. VI-XII ǵasyrlarda Úndistanda birneshe ortaǵasyrlyq memleket qurylyp, ómir súrdi. Olar ózara úzdiksiz soǵys júrgizip otyrdy. HII ǵasyrdyń sońynda Úndistandy Gýrlar memleketiniń bıleýshisi Muhammed jaý­lap aldy. Ol qaıtys bolǵannan keıin Gang jeriniń bıleýshisi táýelsiz memleket qurdy. Astanasy Delı qalasy bolǵan bul memleket Delı sultandyǵy dep ataldy.

Úndistan

Benın

HV ǵasyrdyń sońynda Úndistandy alǵashqy Eýropa otarshylary – portýgaldar jaýlap aldy. Al HVII ǵasyrdyń bas kezinde Úndistanda aǵylshyndyq Ost-Úndistan jáne gollandtyq Birikken Ost-Úndistan kompanııalary quryldy. Sóıtip, Úndistan jeri bútindeı Uly­brıtanııanyń otaryna aınaldy. Otarlyq ezgi úndi halqynyń qarsylyǵyn týǵyzdy. HVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bas­tap eldiń barlyq aımaqtaryn qamtyǵan ult-azattyq kóterilisteri bastaldy. 1947 jyly úzdiksiz qantógis soǵystardan keıin brıtandyq Úndistan eki táýelsiz domınıonǵa – Úndi odaǵy (ındýıs­ter) men Pákistanǵa (musylmandar) bólindi. Táýelsiz Úndistannyń birin­shi premer-mınıstri bolyp Úndi ult­tyq kongresi partııasynyń kósemi Dja­vaharlal Nerý saılandy. 1950 jyly Úndi odaǵy Úndistan-Brıtan dostastyǵy quramyndaǵy Úndistan Respýblıkasy bolyp jarııalandy. 1966 jyly tartyspen ótken saılaýda eldiń kezekti premer-mınıstri bolyp Dj.Nerýdyń qyzy Indıra Gandı saılandy. 1984 jyly úkimet áskerleri Amrıtsardaǵy Altyn hramdy sıkh kúshterinen tazartty. Kóp uzamaı Gandıdi óziniń oq­qaǵary sıkh atyp óltirdi. Premer-mınıstr bolyp Gandıdiń uly Radjıv Gandı taǵaıyndaldy. Ol 1991 jyly saılaý kezinde dushpandary qolynan qaza tapty. 1998 jyly Úndistan 5 jerasty ıadrolyq synaǵyn ótkizip, ıadrolyq derjavalardyń birine aınaldy. Táýelsizdikke ıe bolǵannan keıin Úndistan agrarlyq otar elden ekono­mıkalyq jaǵynan qýatty, óndirisi damyǵan elderdiń qataryna qosyldy. 1961 jyly bastalǵan reforma Úndistan úshin jaqsy nátıjelerge jol ashty. Qysqa merzim ishinde aýyr jáne jeńil ónerkásip jedel damyp, stanok jasaý salasy qarqyn aldy. Ǵylym salasy erekshe damyp, atom jáne ǵarysh tehnıkasy boıynsha ozyq jańalyqtar ashyldy. Aýyl sharýashylyǵy men energetıka ozyq tehnologııalarǵa qol jetkizdi. Ekonomıkadaǵy zor tabystar Úndistanǵa mol sheteldik ınvestısııalar tartýǵa múmkindik berdi. 1991-2001 jyly el ekonomıkasyna tikeleı salynǵan sheteldik ınvestısııalardyń kólemi 23,6 mlrd. AQSh dollaryn qurady. Onyń basym bóligi ekonomıkalyq damý dárejesin aıqyndaıtyn joǵary tehnologııalyq salalardy damytýǵa jumsaldy. Qazaqstan men Úndistan Respýblıkasy arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynas 1992 jyldyń 23 aqpanynda ornatyldy. 1992 jyly mamyr aıynda Almatyda Úndistan Respýblıkasynyń, al 1993 jyly qarashada Delıde Qa­zaqstan Respýblıkasynyń elshiligi ashyldy. 1992 jyly aqpanda Elbasy Nursultan Nazarbaev Úndistanǵa birinshi resmı saparyn jasady. Sodan beri eki el arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq jáne yntymaqtastyq baılanystar qar­qyndy damý jolyna tústi. 2002 jyly aqpanda Úndistan astanasy – Nıý-Delı qalasynda Abaı kóshesi saltanatty túrde ashylsa, sol jyldyń maýsym aıynda Almaty qalasyndaǵy iri kóshelerdiń biri Mahatma Gandıdiń esimine ıe boldy. Benın Respýblıkasy – Batys Afrıkadaǵy memleket. Ol soltústiginde Býrkına-Faso jáne Nıgerııamen, shyǵy­synda – Nıgerııamen, batysynda – Togomen shekaralasady. Astanasy – Porto-Novo qalasy, alaıda el úkimeti eń iri qala Kotonda ornalasqan. Benınde eń sońǵy halyq sanaǵy 2013 jyly júrgizilgen bolatyn. Osy sanaq boıynsha halyq sany 9 983 884 adamdy qurady. Etnıkalyq quramy jaǵynan munda 60 halyqtyń ókilderi turady. Olardyń qataryna fon, dagomeı, barba, somba, ıorýba, býsa jáne basqa halyqtardy jatqyzýǵa bolady. Resmı tili fransýz tili bolsa, eldiń oń­tústiginde fon jáne ıorýba tili qol­danylady. Beının halqy negizinen hrıstıan (42,8 paıyz), musylman (24,4 paıyz) výdýıst (17,3 paıyz) jáne basqa dinderdi tutynady. Halyqtyń 34,7 paıy­zy ǵana saýatty. Kóne zamanda Benın Respýblıkasynyń aýmaǵynda búgingi halyq quramyna kiretin taıpalardyń ókilderi mekendegen bolatyn. HV ǵasyrda Benın jaǵa­laýyna alǵash ret portýgaldardyń tabany tıdi. Osydan bastap bul elde uzaq jyldarǵa sozylǵan otarlaý kezeńi bas­taldy. HVI-HVII ǵasyrlarda bul eldiń aýmaǵy fransýz, golland jáne aǵylshyn kópesteriniń qul saýdasyn júrgizetin ortalyqqa aınaldy. HVII ǵasyrda bul jerde Dagomeıa memleketi quryldy. HVIII ǵasyrǵa deıin Dagomeıa memleketi eýropalyq kópesterge quldar satatyn iri memleket bolyp sanaldy. Keıbir derekter boıynsha, bul jerde jylyna 20 myń qul satylatyn bolǵan. Bul quldar saýdasy HIH ǵasyrdyń ortasyna deıin jalǵasty. 1904 jyly búgingi Benın Respýb­lıkasynyń aýmaǵy Fransýz Dagomeıa otar eli boldy. Fransýz otarshyldary el aýmaǵynda temirjol qurylysyn salyp, ónerkásip oshaqtaryn qura bastady. 1958 jyly Dagomeıa avtonomııalyq res­pýblıkasy Fransýz qaýymdastyǵynyń quramyna endi. 1960 jyly 1 tamyzda Dagomeıa Respýblıkasy táýelsizdigin jarııalady. Onyń birinshi prezıdenti bolyp dıktator Maga Kýtýký Iýber taǵa­ıyndaldy. 1963 jyly elde polkovnık K.Soglo bastaǵan áskerı tóńkeris bolyp, S.M.Apıtı prezıdent boldy. Ol «sosıalıstik bolashaqty» tańdady. Alaıda 1965 jyly ekinshi áskerı tóńkeris jasalynyp, ol taqtan taıdyryldy. 1968 jyly E.Zınsý prezıdent bolyp, kapıtalızm jolymen damýǵa bet burdy. 1969 jyly kezekti áskerı tóńkeris jasalynyp, eldiń bıligi burynǵy prezıdentter Maga men Apıtıdiń qolyna kóshti. 1972 jyly maıor Mate Kereký bastaǵan áskerı tóńkeris bolyp, el qaıtadan markstik-lenındik ıdeologııa jolyna tústi. 1974 jyldyń qarashasynan bas­tap eldiń bıligi Kereký basqaratyn Saıası bıýronyń qolyna kóshti. 1975 jyldyń 30 qarashasynda eldiń ataýy Benın Halyqtyq Respýblıkasy bolyp ózgertildi. Alaıda, 1989 jyly Kereký óz erkimen marksıstik-lenındik qa­ǵıdattardan bas tartyp, resmı túrde eldiń ataýyndaǵy «halyqtyq» degen ataý­dy alyp tastady. 1991 jyly elde erkin saılaý ótkizilip, Benın Res­pýblıkasy quryldy. Qazir Benın Respýblıkasy 12 departamentke bólingen. О́z kezeginde bul departamentter 77 kommýnadan quralǵan. Benın ekonomıkasy da­my­­maǵan. Negizinen, munda halyq maqta ósirýmen aınalysady. Benın Respýblıkasynyń aýmaǵynda munaı men gazdyń mol qory bar. Biraq ol áli kúnge deıin ıgerilmegen. Benın elektr energııa­syn Gana Respýblıkasynan ımporttaıdy. Qazir munda ekonomıkany damytý maqsatyndaǵy alǵashqy qadamdar jasalýda. Benın bıligi ekonomıkany, ásirese, týrızmdi damytýǵa shetel ınvestısııasyn tartýǵa betburys jasaýda. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»