О́tken ǵasyrdyń nebir surapylyn bastan keship, «balǵa men tóstiń» arasynda shyńdalyp shyqqan óskeleń, qaısar urpaq ókilderiniń qaı-qaısysynyń bolmasyn ǵıbratty ómir joly keıingiler úshin izi óshpes úlken ónege ǵoı. Taǵdyr synynan súrinbeı ótken sondaı syndarly, abzal azamattyń biri marqum Altaı Ábenuly Qartabaev edi. Altekeń – qasıetti Ulytaý topyraǵynyń týmasy, 1923 jyly qazan aıynda qazirgi Jezdi aýdany, Baıqońyr kentinde dúnıege kelgen.
«Jamannan jaqsy týsa da, jaqsydan jaman týsa da tartpaı qoımas negizge» demekshi, boıyndaǵy dara sıpat, kisilik izgiliktiń bári de arqaýy úzilmeı urpaqtan-urpaqqa jalǵasqan asyl tekten tamyr tartyp jatqany kámil. Atasy Qartabaı Eldenuly dúıim eldi aýzyna qaratqan, Arqa óńirine aty áıgili, aıyr kómeı bı bolǵan. Aldyna kelgen daýdy eki aýyz sózben sheshetin týrashyl sheshendigimen, jetim-jesir, joq-jitikke qaıyrymy mol jomarttyǵymen aty shyqqan adam eken. О́z ákesi Áben de jigerli, kózi ashyq, elge syıly azamat edi. «Balapan – basyna, turymtaı – tusyna» tozǵyndaǵan zamanda qınalǵan aǵaıynǵa qaraılasyp, qadarı-halinshe járdemin aıamaǵan. Aq pen qyzyldyń arpalysqa túsip, qazaq dalasyn alataıdaı búliktirgen dúrbeleń shaqta dúnıege kelgen sábı Altaıdyń esinde talaı zobalańnyń surqııa sýreti qalypty. «Kolhozdasamyz» degen alashapqyn uly aıqaı typ-tynysh aýyldy daýyldaı shaıqap ótti. Qora toly qoıynan, úıir-úıir jylqysynan aıyrylyp shýlaǵan eldiń zarynan shyrt uıqyda jatyp shoshyp oıanatyn. Sál eseıip, etek japqanda, asharshylyq náýbetine tap boldy. Shubyrǵan bosqyndar isip-keýip qar ústinde ólip jatatyn. Ashtyq pen azaptan kókiregine dert baılanǵan ázız anasy da kóp ótpeı sol beıbaqtardyń jolyn qushty. At jalyn tartyp minip, jarqyn úmitpen armanǵa talpynǵanda jaınaǵan jas ómirin surapyl soǵystyń ot-jalyny sharpydy.
Soǵys bastalǵanda Altaı áli on segizge de tolmaǵan jasóspirim bozbala edi. Qarsaqpaıdaǵy esep-sanaq tehnıkýmynda oqyp júrgen. Ol kezdegi sovettik ıdeologııanyń pármen-qýaty ǵalamat. Kózi ashyq jastardyń kóbi Otan dese janyn berýge ázir, shetinen patrıot, shetinen romantık bolatyn. El shetine jaý tıse, er jigit qarap jata ma. Altaı da óziniń myńdaǵan qurdastary sekildi maıdanǵa suranyp, áskerı komıssarıattyń tabaldyryǵyn tozdyrdy. «On segizge tolǵan joqsyń» dep ondaǵylar áýelgide betin qaıtarsa da, qoımaı júrip sol jyly kúzde áskerge ilindi. Birden maıdanǵa jóneltpeı, bilimi bar saýatty jastardy iriktep, kishi komandırlik kýrstan ótkizedi. Altaı Qartabaev Rjevtegi áskerı ýchılıshege jiberilip, qysqa merzimde oqý-jattyǵýdan ótedi. 1942 jyldyń shildesinde Birinshi Ýkraına maıdany, 723-atqyshtar polkiniń quramynda 395– SD pýlemet vzvodynyń komandıri bolyp shaıqasqa kiredi. Jas leıtenant soǵys óneriniń qyr-syryn tez meńgerip, urys jaǵdaıyn dóp basa biletin tapqyrlyǵymen, ójet minezi, tabandy, batyldyǵymen kózge túsip, aınalasyndaǵylardyń yqylasyna bólendi. Nebir qysyl-taıań sátterde jaýyngerlerge dem berip, jeke basynyń erligimen úlgi kórsete bildi. Stalıngrad úshin bolǵan qııan-keski shaıqastardyń bel ortasynda júrip, talaı márte ajalmen betpe-bet keldi. Stalıngrad túbindegi shaıqas pen Ýkraına jerin azat etý joryǵyndaǵy kórsetken erligi úshin «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattaldy. Tolarsaqtan qan keship júrip Chehoslovakııa, Iýgoslavııa elderin jaýdan tazartýǵa qatysady. Berlınge shúıilgen sheshýshi shabýyl barysynda da leıtenant Qartabaevtyń vzvody aıryqsha tegeýrin tanytady. Sóıtip, Reıhstag tóbesinde jelbiregen Jeńis týyn alǵashqylardyń biri bolyp kóredi.
Opasyz jaýdy óz apanynda tunshyqtyrǵannan keıin de Otan shekarasyn qorǵap, áskerı qyzmetin ári qaraı jalǵastyrady. Tek 1948 jyly ǵana ásker qatarynan bosap, «Qyzyl Juldyz», Ekinshi dárejeli Otan soǵysy ordenderimen qosa on bir medal keýdesinde jarqyraǵan maıdanger jas aǵa leıtenant týǵan jerge oralady.
Qan maıdanda ysylǵan qaıratty jas jaýynger bel sheship, bilek sybanyp eńbek maıdanyna kirisip ketti.
Beıbit eńbekpen ótkizgen búkil ómiri Jambyl óńirimen tyǵyz baılanysty boldy. Áýelgide ár jyldary oblystyq komsomol uıymy men oblystyq kásipodaq komıtetine basshylyq jasady. Keıin 1966 jyldan bastap jıyrma jyl boıy Jambyl qalalyq partııa komıteti uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshisi qyzmetin atqardy. Jastaıynan ómirdiń ashy-tushy dámin tatyp, qatal partııalyq tártiptiń synynan ótken, qan maıdanda shyńdalǵan abzal azamat osy jyldar ishinde abyroıly eńbegimen el aldynda zor bedelge ıe boldy. Bul jyldary, Qazaqstannyń barlyq ólkeleri sııaqty, Jambyl óńiri, onyń ishinde oblys ortalyǵy – Jambyl qalasy da qaryshty qadammen ósip-órkendegeni aıan. Alyp hımııa oshaqtary boı kóterip Odaqqa tanylǵan Jambyl qalasy iri óndiris alańyna aınaldy. Osyndaı jaýapty kezeńde kadrlardy durys iriktep, qarym-qabiletine qaraı ornalastyrýda Altaı Ábenuly syndy tájirıbeli mamannyń kómegi zor boldy. 1985 jyly respýblıkalyq derbes zeınetke shyqqannan keıin de eńbek jolyn jalǵastyryp, «Jambylsýqurylys» tresinde kadr ınspektory bolyp ómiriniń sońǵy kúnderine deıin qyzmet atqardy. Jastaıynan kórgen beınet pen soǵysta alǵan jaraqat ýaqyt óte syr berip, aqyry, 1992 jyly baqıǵa ozdy.
Altaı Ábenulynyń uzaq jylǵy jemisti eńbegi úshin joǵary úkimettik marapattary men qurmetti ataqtaryn sanamalap jazsaq, tutas bir tizim. Biraq eldiń yqylasyna bólenip, jaqsy atyń jaqyn-jýyqtyń jadynda júrse, odan úlken abyroı bar ma? Talaı jyl úzeńgiles bolyp, qatar qyzmet atqarysqan, qazirgi oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Tileýqabyl Tórebekov qarııa: «Altaı az sóılep, kóp tyńdaıtyn azamat edi. Osy baısaldy minezi ony ortasyna syıly etti. Dostyqqa adal bolatyn. О́mirden kórgen-túıgeni mol, óz isine berilgen adal qyzmetker edi. Jumysyna tastaı, óte saýatty maman retinde tanyldy», dep eske alady. Sekseninshi jyldary Jambyl qalalyq partııa komıtetiniń úshinshi hatshysy bolǵan L.I. Nekrıakova ol kisimen qyzmettes bolǵan jyldardy «ómirimniń eń bir eleýli kezeńi» deı kele: «Altaı Ábenulynyń beınesi arada talaı jyl ótse de áli kóz aldymda. Júris-turysynan áskerı tártipten ótken adam ekeni kórinip turatyn. О́te taza, talǵammen kıinetin. Bólimdegi qyzmetkerlerden de sony talap etetin. Júregi jumsaq edi. Men ol kisiniń qaramaǵynda istep, úlken tálim-tárbıe alyp, keıin jaýapty qyzmetter atqarǵan talaı azamattardy bilemin» deıdi.
Jeńistiń 70 jyldyǵyna oraı qos maıdannyń ardageri Altaı Ábenulynyń ómir jolyn urpaqqa ónege etip qaldyrý maqsatynda Taraz shaharyndaǵy ózi turǵan úıdiń qabyrǵasyna memorıaldyq taqta ornatyldy. Bul da abzal azamatqa degen el súıispenshiliginiń bir belgisi bolsa kerek.
Altaı aqsaqal bar ǵumyryn adal eńbekke arnaǵan týrashyl, qaısar, minezge baı, baısaldy, meıirimdi azamat, parasatty, isker basshy ǵana emes, qoldyń salasyndaı ul-qyzdaryn júreginiń jylýyna orap ósirgen aıaýly áke de bola bildi. Bes perzent súıip, solardyń árqaısyn jastaıynan tazalyq pen tártipke, eńbeksúıgishtikke baýlyp, boılaryna izgilik dánin egýge tyrysty. «Kózin ashyp kórgeni, aýzyn ashyp súıgeni», tulaboıy tuńǵyshy Názıma uzaq jyl ustazdyq etti. Uly Beıbit – Aqtóbe qalasynda kásipker. Qyzy Ásıma Taraz qalasyndaǵy balabaqshada 40 jylǵa taıaý meńgerýshi bop qyzmet atqaryp keledi. Uldyń kishisi – Bitim men sútkenjesi Rásıma da ómirden óz oryndaryn tapqan baqytty jandar.
Altekeńniń kindiginen órgen urpaqty qazir bir qaýym el dese de bolǵandaı. Nemeresiniń úlkeni – Ermek Qazaqstan Respýblıkasy Ishki ister mınıstrliginde jaýapty qyzmet atqarsa, Aıan Anglııada bilim alyp, elimizdiń Konstıtýsııalyq keńesinde jumys istep júr. Áljan men Arman da bilikti maman – zańger. Shóberesi Álimhan – qazaq-túrik lıseıiniń shákirti, Arslan – sporttan elge tanymal azamat...О́sip-óngen bir áýlet osyndaı-aq bolar deımiz Jaratýshy Allanyń alǵaýsyz meıirim-shafaǵatyna shúkirshilik etip.
Ásıma, babasy Qartabaı bıden qasıet daryp, sóz qonǵan, talabyn ushtasa, táp-táýir aqyn bolyp ketkendeı eken. Bir óleńinde ákege degen saǵynysh-muńyn, perzenttik súıispenshiligin bylaı tolǵapty:
Peıili keń, pák júrek, dara týǵan,
Baqyty úshin halqynyń jaratylǵan.
Jan-jaǵyna meıirim, shýaq shashyp,
Asqaqtaıdy, jan áke, dana tulǵań!
Erligiń jastaıyńnan málim jurtqa.
Jaralǵan jaısań minez, sabyrlyqtan.
Qan maıdanda qarý ap Otan úshin,
Muz jastanyp, ot keship, jalyn jutqan.
Eńbegiń árqashanda eren edi.
Úlgi eter isteriń kóp ónegeli.
Bes birdeı perzentińdi mápelediń,
Keńeıter keleshekte keregeni.
Aqyly asqaraly, nar tulǵaly,
Oıy dara, kóńili aq, jarqyn jany.
О́r Altaıdaı eńseli Er Altaıdy
Qazaǵy umytpaıdy artyndaǵy!..
Artynda jylap joqtaıtyn urpaǵy barda, óldi deýge bola ma ondaı jandy!
«Adamnyń ózi myń jasamaıdy, urpaǵymen myń jasaıdy» degendi dana halqymyz osyndaı mysaldardy meńzep aıtqan bolý kerek.
Sovetbek MAǴZUMOV,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi,
Qazaqstan Respýblıkasynyń
Mádenıet qaıratkeri
Taraz
