Jarasym

Qandaı dáýirde ǵumyr keshse de adamnyń oı-ańsary, ǵumyrlyq maqsaty máńgilik murattarmen baılanysty. Adam balasynyń ómir, qoǵam aldyndaǵy mindeti únemi jadynda júredi. Jalpy, adamnyń aınalysatyn áreketi, qyzyǵýshylyǵy onyń derbes, tabıǵı qasıetterimen úılesip jatady. Sondaı bolmysyna daryǵan daryn men oı, tanym tereńdigi Janat Áskerbekqyzynyń tabıǵatynda – aqyndyǵy men ǵalymdyǵynda jarasym tapqan. Jaratylystyń alýan túrli kórinisin sýretshi boıaýmen bederlep, aqyn sózben aıshyqtap kórkem dúnıeler jasaıdy. Osy óner úlgilerinde naǵyz ómirdiń beınesi alýan túrli qubylystar arqyly tanylyp jatady. «Poezııa – adam seziminiń aınasy. Ol adamzatty poezııaǵa ǵana tán belgisiz jumbaq kúsh pen sezimniń raqatyna bóleıdi, jaqsy kórý, jek kórý, súısiný, qýaný, muńǵa batý – osynyń bári tutastaı alǵanda adam janynyń tabıǵı nári. Poezııa sezinýge tárbıeleıdi, adam júreginiń kez kelgen qara baıyr qubylysqa ún qosa bermeıtin názik qylyna jan bitiredi. Poezııanyń jumbaq ta keremet kúshi, mine, osynda», dep Muqaǵalı Maqataev aıtatyn jaılar da sol jarasymnyń ishinen tabylmaq. Kórkemdik tanym úrdisinde ýaqyt pen keńistik arqyly ól­shenetin sezimdik-kórneki dúnıe, negizinen, ańdaý, baıqaý, ba­ıyp­taý arqyly tutas, biregeı kó­rinis retinde qabyldanady. Aqyn Janat Áskerbekqyzynyń «Ǵarysh bıler ǵumyrymdy» (1999), «Qarakóz bulaq» (2001), «Qańtardaǵy qyzyl gúl» (2001), «Kók túrikter áýeni» (2001) jyr jınaqtarynyń ereksheligi de jaratylys pen adam bolmysy arasyndaǵy úndestik, adam syry, kóneden kele jatqan ulttyq sıpat, kók pen jer arasyndaǵy tirshilik, tylsym dúnıe, sezim-kúı áýenderinen tanylady. Janattyń jyrlaryndaǵy «táni – tas, jany – jas», «mystan-pıǵyl», «jorǵa-sezim», «saǵym-munar», «sáıgúlik-kún», «qyraýly dem», «kúz kermek», «qyzyl ińir-jalǵannyń úzigi», «tirlik-arba», «sáýkeleli saǵynysh» tirkesteri tosyndyǵymen, dáldigimen qaıran qaldyrady. Osyndaı san alýan beıneli tirkester aqyn jyrlaryndaǵy tutas ıdeıany ashyp beredi. «Qaz qanatyndaǵy ǵumyr» (2007) jınaǵyna akademık R.Nurǵalı: «...bul jeke óleńderden turatyn qalypty jınaq emes, mátindik qurylymy erekshe oılastyrylǵan, jeke bólimder bir-birimen tereń baı­lanystaǵy, mazmun men forma birligi tutasa bitken kúrdeli poetıkalyq shyǵarma», – dep baǵa bergen eken. Jalpy, aqynnyń kóńili keń, oıy tereń bolǵan sa­ıyn ózi sezinip, meńgergen dúnıesi kóptiń ıgiligine kóbirek aınalady. Adam bolmysy qanshalyqty kúrdeli, jumbaq bolsa da, aqyn onyń osy kúrdeli tabıǵatyna dendeı ene alady. 2009 jyly «Jazýshy» baspasynan jaryq kórgen «О́leń ólkesi» (qazaq tabıǵat lırıkasynyń antologııasy) jınaqty qurastyrýshy retinde jazǵan alǵysózinde Janat: «A.Blok tujyrymyna súıensek, jaı adamnyń kózi ajyrata almaıtyn qyrlardy shalsa, tabıǵattyń bergi qabatyn ǵana kórmeı, onyń ar jaǵyndaǵy syrdy uǵyp, sezinse, sol adam – sýretker», – deıdi. Bul pikiri Janattyń óz tabıǵatyna úılesedi. О́zi de únemi beımálim, meńzeýli, astarly dúnıeniń syryn izdep júretin Janattyń poezııasy da, ǵylymı izdenisi de osy sıpattan quralǵan. Aınala qorshaǵan jaratylys syrlaryna qanyǵý, onyń tylsym syrlaryna úńilý adam balasyna onyń kórinetin qubylystardy ǵana emes, kózge kórinbeıtin tyl­symdardyń qupııasyna boılaý­dy úıretti. Sonda onyń qyzyqty ári shytyrman, meılinshe kúrdeli ekendigi ashylady. Janattyń bolmysy osyndaı beımálim, eles dúnıelerge jaqyn. Janattyń ereksheligi – tylsym dúnıeniń tereńine aqyn bolyp ta, ǵalym bolyp ta boılaýy. J.Áskerbekqyzynyń «Kór­kemdik óris» (E.Raýshanov poe­zııasynyń negizinde) (2008) ǵylymı zertteýiniń alǵysózinde qalamger Á.Kekilbaev: «...kitap sharshaǵanǵa ál, sýsaǵanǵa nár bitire alar Sóz Qudirettiń keremetteı órimi. О́leń shirkinniń bizdi qalaı arbap, qalaı baýraıtynyn jilikteı shaǵyp saralap, Esenǵalı shaıyrdyń basqalarǵa uqsaıtyn-uqsamaıtyn urymtal da tosyn tustaryn aıyryp, daralap berýdi kózdepti. Bul – endi ilýde bireý ǵana dát ete alatyn táýekel. Buǵan deıin syrttaı suq­tansańyz da, qunttaı qoıý­ǵa júregińiz daýalaı almaǵan tuń­ǵıyqqa tereń boılap, qapysyz qanyqqandaı qaırattanasyz, qanattanasyz. Syn kitaby jyr kitabyndaı baýrap alady», – dep zertteýdiń ereksheligin tap basady. Ádebıettanýdyń bir salmaqty arnasyna aınalǵan mıf – ǵylymdardyń toǵysynda qarastyrylatyn álem. J.Ás­kerbekqyzy ádebıet úshin kór­kemdik te, tanymdyq ta qyzmet atqaryp kele jatqan mıfologızm sıpatyn Oralhan Bókeı prozasy negizinde ǵylymı taldaýǵa ózek etti, kandıdattyq dıssertasııasyn (1999) akademık Seıit Qasqabasovtyń jetekshiligimen sátti qorǵady. Mıfologııanyń damý ke­zeń­­derin qazaq jáne álem mı­fi negizinde makrotaldaýǵa ulas­ty­ryp, ádisnamalyq negizin ornyqtyrǵan ustazy, akademık S.Qasqabasov konsepsııasyna súıene otyryp, Janat mıf dúnıesiniń folklordaǵy, jazba ádebıettegi fýnksııalaryn saralady. Mıftiń qubylmalylyǵy, kórkem ádebıettiń bylaı da kór­kemdik bolmysyn árleı túsetin qasıeti, adamǵa, jalpy tirshilik ıesine tán erekshe, tylsym bolmysty jaqyndatyp, adamdy oıǵa, óziniń shyqqan túpki bastaýlaryna úńilýge shaqyratyn qasıeti kóptegen izdenýshilerdiń ǵylymı zertteý ózegine aınaldy. Mıftiń tereń, san arnaly qasıeti ony ári qaraı zerttep, dáıekteı túsýdi qajet etti. Janattyń «Mıftiń poetıkalyq qyzmeti» (qazirgi qazaq poezııasy arqaýynda) dep atalatyn doktorlyq izdenisi (2010) mıf dúnıesiniń barsha qyr­laryn taldaýǵa quryldy. Mıf­tiń tanymdyq qyzmetinen bastap, onyń árqıly sýretteýler men beıneleýler júıesine, olardyń ishki jikteýlerine boılady. Aldyńǵy zertteýshilerdiń tutas nemese jalpylaı qaras­tyrylǵan máselelerin ǵalym daralaı, jilikteı taldady. Ishki bólinisterdi barynsha aıqyndap, senimdi dáıekteýler jasady. Jekelegen beınelerdiń sıpatyn ashty. «Ishki álem», «aspan shy­raqtary», «taý», «qus», «tý­ǵan jer» uǵymdarynyń mıfo­poe­tıkalyq, mıfologemdik sı­pattaryn egjeı-tegjeıli dá­leldep, derbes jikteýler jasap, tujyrymdamalyq deńgeıge kóterdi. Poetıkalyq oılaý jeli­sindegi kúrdeli tanym men qabyldaýlardy fılosofııalyq, mıfologııalyq sıpatta ashty. Árbir kórkem mátinniń ishki qa­battaryn aqtarýmen qatar, derbes stıldik bolmystaryn ashýda ádepki til qoldanystaryn aı­qyn­dap qana qoımaı, avtorlyq qoldanystardy (avtometaforalar) ajyratty. Sóıtip, álem mıfologııasyndaǵy ǵylymı kon­sepsııalar, onda ornyqqan qısyndar negizinde qazaq mıfologııasyna tyń tujyrymdar ákel­di, keıbir uǵymdardy ǵy­ly­mı aınalysqa engizdi. Janat Áskerbekqyzy óziniń aqyndyq áleminde qalyptasqan kórkemdik-shyǵarmashylyq beınelerdiń, kór­kem sýretterdiń ǵylymı mo­de­lin jasady. Osydan kelip aqyn­dyq shyǵarmashylyq pen ǵylymı bol­mys arasyndaǵy úılesimdilik týdy. Janattyń shyǵarmashylyq oı ushqyrlyǵy men ǵylymdaǵy alǵyrlyǵy onyń orta mektepterge arnalǵan birneshe býyn oqýlyqtary arqyly da dáleldendi. 8-9-10-11 synyptarǵa arnal­ǵan jańa býyn baǵdarlamalary men oqýlyqtaryn, ádistemelik qu­raldardy ázirledi. Onyń bir­qatary búgingi kúni res­pýb­­­lıka mektepterinde qolda­nys­qa engizildi. Janattyń pro­­­fessorlyq-pedagogtyq tá­ji­rıbesi magıstranttar men dok­toranttarǵa júrgizgen dári­sinen de baıqalady. Dýaldy, dıalog dáris túrlerin, jańa avtorlyq pánderdi oqý úderisine engizdi. Reseı (Qazan), Túrkııa (Izmir) mem­leketteri joǵary oqý oryndarynda mazmundy dárister oqyp, oqý úderisterin uıymdastyrý sa­lasynan táji­rıbe bólisip otyrady. Janat Ásker­bekqyzy shy­ǵarmashylyq ıesi retinde de, ǵalym retinde de birneshe býyn izbasarlardy tárbıeledi. Búginde Janat Áskerbekqyzy – aqyn, ǵalym, pedagog, ana. Ol ózi­niń ǵy­lymı, shyǵarmashylyq, pe­dagogtyq ortadaǵy qabilet-qa­ry­myn odan ári baıandy ete bermek. Qarlyǵash BAITANASOVA, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty  Astana