«Túlkibastan ótseń almanyń ıisi burqyrap, jan saraıyńdy ashady-aı», deıdi Memlekettik syılyqtyń laýreaty, ataqty qarakól eltirisiniń álemde sırek kezdesetin altyn-sur surypynyń dúnıege kelýine ólsheýsiz eńbek sińirgen ǵalymdardyń biri, uzaq jyldar Ońtústik-Batys ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń tizginin ustaǵan, búginde Almatydaǵy aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn iri ınstıtýtqa basshylyq jasap otyrǵan Ábdirahman Ombaev.
Ǵalym aǵamyz Shymkentin saǵynyp qalypty. Oblysta ne istelip jatqandyǵyn, oblys ákiminiń jumysyn bes saýsaqtaı bilip otyr.
– Beıbit Bákiruly oblysqa ólsheýsiz ınvestısııa ákelip jatyr. Bul Elbasynyń ákimderge qoıyp otyrǵan basty talaby, eldiń órkendeýine salynyp jatqan mol qarjy. Shıkizattan túsetin tabysqa maldanbaı, óndiris oryndaryn iske qosatyn mol múmkindik. Oblysta onshaqty ındýstrııalyq aımaq bar eken. Kórersiń, eldiń keleshegi sol óndiris oryndary bolady, – deıdi.
Bireý sózińdi sóılep jatsa aýyzyńdy aýyrtýdyń jóni joq. Almatydaǵy aǵaıyn Ońtústiktiń áleýetin taıǵa tańba basqandaı aıtyp jatqan soń oblys ákiminiń óńirdiń damý bolashaǵyna jasaǵan josparyn oı eleginen ótkizdik. Ońtústik – agrarly oblys. Memleket úshin eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin nyǵaıtý, soǵan oraı is-qımyl jasaý birinshi kezektegi mindet bolyp tabylady. Beıbit Atamqulov jyl basynda oblysta osy kúrdeli máseleni sheshýdiń bes baǵytyn usynǵan.
Oblysta aýyl sharýashylyǵy salasynyń áleýeti óte úlken. Sondyqtan, bul salaǵa jańa tehnologııalardy engizip, kelesi besjyldyqta salany damytýǵa erekshe kóńil bólinetin bolady, – deıdi oblys basshysy. Iаǵnı, aýylsharýashylyq salasyn reformalaýdyń negizgi bes baǵyty júzege asyrylatyn bolady.
Birinshi baǵyt – sýarmaly jerlerdiń jaǵdaıyn jaqsartyp, jańadan sýarmaly jerlerdi aınalymǵa qosý. Sý resýrstaryn basqarýdyń memlekettik baǵdarlamasy aıasynda aldaǵy 5 jylda 500 mlrd. teńgeden astam qarjy qarastyrylyp otyrsa, onyń besten bir bóligi osy óńirge bólinbek.
Sonyń nátıjesinde, Maqtaral men Shardara aýdandarynda 512 tik drenaj qalpyna keltiriledi. Oblys boıynsha 7 myń shaqyrymǵa jýyq qashyrtqylar men 3,4 myń shaqyrym kanaldar jóndeýden ótkiziledi. Sondaı-aq, 525 myń gektar sýarmaly jerlerdiń jaǵdaıy jaqsartylyp, jańa 12 myń gektar aınalymǵa qosylady. Bul jumysqa memleket qarjysynan basqa, halyqaralyq qarjy uıymdarynan ınvestısııalar tartylmaq.
Ekinshi baǵyt – fermerlerge tómen paıyzben beriletin nesıelerdiń kólemin arttyrý. Máselen, osy jyly «Maksımým» AIO arqyly bul salaǵa 10 mlrd. teńgege jýyq qarjy bólinýde. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 45 paıyzǵa ósken.
Úshinshi baǵyt – bul zamanaýı tehnıkanyń tapshylyǵy. Shaǵyn fermerlerdiń árbiriniń jeke traktor nemese kombaın alýǵa shamasy jete bermeıdi. Bul problema kooperatıv arqyly sheshilmek. Jańa zań aıasynda búginniń ózinde oblysymyzda 8 kooperatıv qujattaryn tirkeýge tapsyrdy, taǵy 10-y ázirleýde. Aldaǵy 3-4 jylda árbir aýyldyq okrýgte kooperatıv qurylady. Osy kooperatıvterge qarasty mashına-traktor stansalary ashylatyn bolady.
Tórtinshi baǵyt – aýylsharýashylyq salasyna ǵylym jetistikterin kóptep engizý. Búgingi tańda ǵylymı negizsiz aýyl sharýashylyǵy básekege qabiletti bola almaıdy. Ǵylymnyń, jańa tehnologııanyń kómeginsiz bul saladaǵy bıznestiń qaýpi óte joǵary. О́simdik qorǵaý, veterınarııa salalarynda aldyn alý sharalary qabyldanýy qajet. Sol sebepti, fermerlerge der kezinde keńes berý maqsatynda arnaıy ortalyq jumys isteıtin bolady. Árbir aýdanda sol aýdannyń erekshelikterin eskere otyryp kásipkerlik mektepteriniń bazasynda fermerlerge ǵylymı konsýltasııalyq qyzmet kórsetetin ortalyqtar ashylmaq.
Besinshi baǵyt boıynsha árbir aýdannyń áleýeti men klımattyq erekshelikteri zerttelip, 2020 jylǵa deıingi naqty ındıkatorlary bekitildi.
Iаǵnı, ár aýdannyń basym baǵyttary aıqyndaldy. Máselen, taýly aýdandarda ıntensıvti baý sharýashylyǵy qolǵa alynady. Aǵymdaǵy jyly Qazyǵurt aýdanynda 1800 gektarǵa jańǵaq, 300 gektarǵa alma baýlarynyń jobasyn iske asyrý bastaldy. Tólebı men Túlkibas aýdandarynda 1200 gektarǵa alma baýy jobalary jınaqtalyp, qarjylandyrý máselesi sheshilýde. Túlkibas aýdanynda eki jemis-jıdek óńdeý sehy iske qosylyp, ındýstrııalyq aımaqqa taǵy 4 joba ornalastyryldy. Bul aýdandarda baý jáne ony qaıta óńdeý klasteri qurylatyn bolady. Taýly aýdandardyń taǵy bir basym baǵyty – sút óndirý jáne óńdeý salasy. Tólebı aýdanynda qosymsha 20 myń tonna sút qabyldaýǵa «Fýdmaster» zaýytynyń qýattylyǵy jetedi. Túlkibasta sońǵy tehnologııamen jabdyqtalǵan jańa joba iske qosylatyn bolady. Qazyǵurtta sút untaqtaryn óndiretin joba maquldanyp otyr. Qaıta óńdeý qýattylyǵy jetkilikti bolǵandyqtan, sút klasteri Saıram aýdanynda da qolǵa alynbaq. Maqtaral aýdanynda maqta sharýashylyǵyn damytý qaıtadan qolǵa alynbaq. Búginde qolda bar maqtanyń 30 paıyzyn jergilikti toqyma fabrıkalary ıgerýde. Qurylysy júrip jatqan fabrıkalar iske qosylǵanda maqtanyń tapshy bolý qaýpi bar. Sondyqtan, 2016 jyldan bastap, maqtanyń egis alańy ulǵaıtylmaq. Bıyl 2,5-3,0 mlrd. teńge qarjy osy salaǵa baǵyttalady. Sý máselesimen, tehnıkanyń jáne uryqtyq shıttiń tapshylyǵy problemalaryn sheshýmen arnaıy top jumys júrgizýde.
Aǵymdaǵy jyly drenajdardy qalpyna keltirý boıynsha halyqaralyq qarjy ınstıtýttarynyń esebinen iri joba bastalmaq. Bul salada da kooperatıvterdiń mańyzy óte joǵary.
Búginde respýblıka boıynsha jylyjaılardyń 46 paıyzy Saryaǵashta. Degenmen, bul jetistikti ári qaraı arttyrý qajet. Saryǵash – jabyq jáne ashyq topyraqta kókónis óndiretin naǵyz «fabrıkaǵa» aınalýy tıis. Oǵan aýdanda tolyq múmkindikter bar. Ol úshin eń aldymen, dıqandarǵa qoldaý kórsetýimiz qajet. Dıqandar óz ónimin respýblıkaǵa shyǵarý úshin jaǵdaı jasalýy kerek. Mysaly, ónim alys jerge jetý úshin – ol ónim buzylmaýy tıis. Sol sebepten, biz Saryaǵash aýdanynda kólik-logıstıkalyq ortalyq qurýdy josparlap otyrmyz. Bul ortalyqta dıqandar óz ónimin saqtaı alatyn bolady. Jáne qysqa deıin saqtap, qys kezinde joǵary baǵamen satýǵa múmkindik alatyn bolady. Demek, paıdasy da eselep artady.
Syrdyń boıyndaǵy sýarmaly jerlerdi odan ári ulǵaıtyp, isten shyqqan sý júıeleri qaıta qalpyna keltirilip, Shardara, Otyrar aýdandary men Arys jáne Túrkistan qalalary aýmaqtary júgeri men kókóniske baǵyttalatyn bolady. Jańa baǵdarlama aıasynda bul óńirde 80 myń gektarǵa jýyq jańa jer qosylyp, 20 myń gektardan astam jerdiń sý júıeleri jańǵyrmaq. Bul aımaqtyń ereksheligi – kórshi elderden sý máselesinde táýelsiz bolamyz. Al Ordabasy aýdanynda júgeri óndirisine basymdyq beriledi. Bul aýdandarda mal azyǵy damıtyn bolǵandyqtan, mal sharýashylyǵyna da kóńil bólinetin bolady. Sharýanyń óndirgen ónimine suranysty turaqtandyrý maqsatymen Otyrar aýdanynda 100 myń tonnaǵa júgeri óńdeý zaýyty jobasyn iske asyrý boıynsha jumystar júrgizilýde.
О́ndirilgen kókónis ónimderin naryqqa shyǵarýǵa Shymkent qalasynda qurylysy júrip jatqan jáne Túrkistan qalasynda josparlanyp jatqan kólik-logıstıkalyq ortalyqtar oń áserin tıgizetin bolady. Sozaq, Báıdibek aýdandarynda mal sharýashylyǵyna basymdyq beriledi. Aǵymdaǵy jyly Báıdibek aýdany ındýstrııalyq aımaǵynda qýattylyǵy 20 myń tonnany quraıtyn et kombınaty jobasy maquldandy. Bul joba sharýanyń óndirgen etine suranysty turaqtandyryp, iri qara mal sharýashylyǵyn damytýǵa jol ashady.
О́ndirilgen ónimge, ıaǵnı túıeniń eti, júni, sútine suranystyń azdyǵynan túıe sharýashylyǵy damymaı otyr. Osy baǵytta jumys júrgizip, sheteldik ınvestormen birlesip Túrkistan ındýstrııalyq aımaǵynda iri túıe sútin óńdeý zaýyty jobasyn iske asyrý josparlanýda. Iske qosylǵanda bul eksportqa baǵyttalǵan óndiris bolmaq. Sol aımaqtaǵy aýdandardan (Túrkistan, Arys, Otyrar, Sozaq) túıe sútin jınaý pýnktteri ashylatyn bolady. Bul jobanyń aıasynda, aldaǵy jyldary túıe júni men etin óńdeý óndiristeri de zerdelenýde, deıdi óńir basshysy.
Ońtústik Qazaqstanda ortalyqtandyrylǵan aýyz sýmen 8 qala men 596 aýyldyq eldi meken qamtamasyz etilgen. Kórsetkish qalalar boıynsha – 92, aýyldyq eldi mekender boıynsha 71 paıyzdy quraıdy. Jalpy, ortalyqtandyrylǵan aýyz sýmen qamtamasyz etý boıynsha Ońtústik Qazaqstan oblysy respýblıkada 4-oryndy ıelenip otyr. Jospar boıynsha 2020 jylǵa deıin ortalyqtandyrylǵan sýmen qala turǵyndaryn – 100 paıyz, aýyl turǵyndarynyń 80 paıyz qamtamasyz etý josparlanýda.
Al óńirdi tabıǵı gazben qamtamasyz etý maqsatynda Elbasymyzdyń tikeleı qoldaýymen «Beıneý-Bozaı-Aqbulaq» magıstraldy gaz qubyrynyń qurylysy júrgizilip, oblysymyzdyń birqatar aýdandaryn tabıǵı gazben sapaly qamtamasyz etýge múmkindik jasalyndy. Osy baǵytta Túrkistan, Kentaý, Arys qalalary men Otyrar, Báıdibek, Ordabasy, Sozaq jáne Saıram aýdandaryna tabıǵı gaz jetkizý úshin 7 avtomattandyrylǵan gaz taratý stansasy qurylysy júrgizilip, onyń tórteýiniń qurylysy aıaqtalyp, tapsyryldy. Nátıjesinde Túrkistan qalasy men Báıdibek aýdanynyń ortalyǵy Shaıan aýylynyń turǵyndaryna tuńǵysh ret tabıǵı gaz berile bastady. Qazirgi tańda oblysymyzdyń 268 eldi mekeni nemese 31,6 paıyzy tabıǵı gazben qamtamasyz etilgen.
2020 jylǵa oblysymyzdyń barlyq aýdan, qalalaryndaǵy qosymsha 318 eldi mekenderinde 825,8 myń halyqty 30 paıyzǵa gazdandyrý qurylystaryn júrgizip, barlyǵy 611 eldi mekende 2,5 mln. halyqty 90 paıyzǵa ortalyqtandyrylǵan tabıǵı gazben qamtamasyz etý josparlandy.
Bul aýylsharýashylyǵy men áleýmettik salada atqarylyp jatqan, alda jumysy jalǵasatyn baǵyttar boıynsha júlgelengen sharýalar.
Halyq jańadan taǵaıyndalǵan oblys basshysynan burynǵy taptaýryn joldy súrleý qylmaı, jańasha is qylýyn qalaıdy, jańashyldyǵyna, tıimdi jumysyna qarap baǵa beredi. Beıbit Bákiruly bul baǵytta da el seniminen shyǵyp keledi. О́ńir basshysynyń «Aqyldy aımaq» klasterin qurý jobasy kóptiń kóńilinen shyqty.
HHI ǵasyr – jańa tehnologııalar zamany. Demek, ómirdiń qaı salasyna bolsyn ınnovasııalardy engizý – ýaqyt talaby, deıdi oblys ákimi. Sol sebepti oblysta «Aqyldy aımaq» klasterin qurý qajet. Iаǵnı, qoǵamnyń ár salasyna, ásirese, áleýmettik salaǵa IT-tehnologııalaryn kóptep engizý kerek. Sonyń biri – «Smart Ontustik» jobasy. Bul jobanyń negizgi maqsaty – halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartý. Bolashaqta «Smart Ontustik» jobasy arqyly jer telimderin resimdeý, balany balabaqshaǵa kezekke turǵyzý, balanyń densaýlyq pasportyn júrgizý sııaqty máseleler jeńildetiledi. Sol sekildi, turǵyn úı-kommýnaldyq, kólik, densaýlyq saqtaý salalary boıynsha halyqtyq baqylaý ornatýǵa múmkindik týǵyzylady.
Taǵy bir tehnologııalyq jańalyq – «Ashyq Ákimdik» jobasy. Bul joba 3 negizgi baǵytty quraıdy. Birinshiden – ákimdik tarapynan qabyldanatyn sheshimderdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý. Ekinshiden – barlyq memlekettik qyzmetter bolashaqta tolyq avtomattandyrylǵan bolýy qajet. Úshinshiden – jaqyn bolashaqta elektrondy qyzmetterdiń portaly jasaqtalatyn bolady. Bul ákimshilik kedergilerdi joıyp, halyqqa barlyq memlekettik qyzmetterdi ashyq jáne kedergisiz alýǵa múmkindik týǵyzady. Oblys basshysynyń baılamy osy.
Buǵan qosa aıtarymyz, buryn jurt memlekettik qyzmetke tamyr-tanys, qaltańda shytyrlaǵan kók qaǵazdaryń bolmasa bara almaıtyndaı kórinetin. Aıtsa aıtqandaı, orta mektep pen joǵary oqý ornyn úzdik bitirgen, biraq kók tirep turǵan kókesi joqtyqtan ózinen bilim-biligi tómen bireýlerdiń qolynda, ilingen qyzmetke ıe bolǵanyna shúkirshilik qylyp júrgender jetetin. О́ıtkeni, adam resýrsyna baı Ońtústikte qolyńda ottaı jalyndaǵan qyzyl dıplomyń bolsa da jumysqa kirý qıyn bolatyn.
Memleket basshysy memlekettik qyzmetke bilim-biligi myqty, qyzmetine adal, jańa tehnologııa jaǵdaıynda jańasha jumys jasaıtyn azamattardy tartý máselesin Úkimetke tapsyrdy. Elbasynyń osy tapsyrmasyn Ońtústik tabysty júzege asyryp jatyr.
Endi memlekettik qyzmet kóke, jákeńe, onyń baǵaly ornyna qaramaıdy. Oblys ákimdigi janynan qurylǵan komıssııa qoǵamdyq baqylaýshy, úkimettik emes uıym ókilderin qatystyra otyryp, ártúrli sanat boıynsha bos oryndarǵa qujat tapsyrǵan úmitkerlerden emtıhan alyp keledi. Saýatty kadrlar osylaısha tańdalyp jatyr.
Ońtústik – mádenıet pen ónerdiń, rýhanııattyń qaınar bulaǵy. Bıyl jyl sońyna deıin 8 mádenıet oshaǵy salynbaq.
Búginde jastar kitap oqymaıdy degen syńarjaq pikir basym. Oblys ákiminiń bastamasymen ótken «Álemdi kitap oqyp tany» sharasy bul derektiń negizsiz ekendigin tanytqan. 7-14 jastaǵy balalar men jasóspirimderdiń úlesi kitaphanalarda tórt jarym myńǵa deıin kóbeıýiniń ózi bolashaqta qandaı urpaq ósip kele jatqandyǵynyń habarshysyndaı. Teatrdyń jańa premeralarynan qalmaıtyn, oblystyq mádenıet qoryn rýhanı dúnıelermen baıytyp jatqan ákim Ońtústiktiń tek jaqsy atyn shyǵarýǵa júıeli jumys jasap jatyr.
– Memleket basshysy Nursultan Ábishuly «Aldymyzdaǵy bes jyl Qazaqstannyń HHI ǵasyrdaǵy taǵdyr-talaıy qandaı bolatynyn aıqyndaıdy. Bizdiń elimizdiń beriktigi, bizdiń bárimizdiń beriktigimiz synǵa túsetin bolady. Barshamyzdy eldi jańartý oraıyndaǵy aýqymdy jumystar kútip tur. Bizdiń mindetimiz – eldi saqtaý, egemendikti nyǵaıtý jáne ulttyń bolashaqqa barar jolyn batyl ashý. Biz jahandyq syn-qaterden buǵyp qala almaımyz. Biz osyǵan qasqaıyp qarsy turýǵa tıispiz», dep aldymyzdaǵy mindetterdiń aýqymdylyǵyn aıqyndap berdi, – deıdi Beıbit Atamqulov.
«Elbasy bireý, halqy oǵan tireý» bolǵan jaǵdaıda Qazaqstan almaıtyn qamal joq. Biz osy maqsat úshin bir úıdiń balasy, bir qoldyń salasyndaı jumylyp, Elbasynyń tóńiregine toptasyp, Otanymyzdy álemdegi básekege qabiletti memleketterdiń qataryna qosylýyna úles qosamyz.
Baqtııar TAIJAN,
«Egemen Qazaqstan»
Ońtústik Qazaqstan oblysy
