Patrıot – ol Qazaqstandy shyn súıetin, ulttyq qundylyqtardy qasterleıtin, boıynda adaldyq, ar-namys,
izgilik qasıetteri bar, halqynyń dástúri men Otanyna degen súıispenshiligi mol adam.
Nursultan NAZARBAEV
Baıtaǵymyzdy meken etken Otanymyz óz Táýelsizdigin jarııalaǵannan keıin kóp keshikpeı Qarýly Kúshterimizdi qurý jónindegi Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵy 1992 jyldyń 7 mamyrynda shyqqan bolatyn.
Sodan bergi kezeń ishinde memleketimizdiń áskerı qýaty qalyptasyp, qarýly qurylymdary bekidi. Bul eldik istegi eleýli kezeńiniń bastysy desek, artyq aıtqandyq bolmaıdy. Sebebi, babalarymyzdan qalǵan ulan-ǵaıyr mekenniń ár sharshy metrin qorǵaý, eńbektegen baladan eńkeıgen kárige deıingi azamattardyń adal boryshy ekeni belgili. Áskerimizdiń qanaty qataıyp, býyny bekigennen keıingi kezeńde onyń arǵy-bergi tarıhyn, búgingi jetistigin urpaqqa jetkizý maqsatynda áskerı-patrıottyq mýzeı jasaqtaý kún tártibine shyqqan edi. Bul baryn damyta otyryp, joǵyn túgendeý jolyndaǵy el azamattarynyń ıgilikti iske umtylýy bolatyn.
Sóıtip, búginde Otan aldynda óz boryshyn adal atqaryp júrgen azamattarymyz ben arǵy-bergi tarıhymyzda el qorǵaý úlgisin kórsetken babalarymyzdan qalǵan úlgini jańǵyrtý nıeti alǵa shyqty. Arqa tósine berik ornyqqan elordamyz Astanada Qorǵanys mınıstrliginiń «Ulttyq áskerı-patrıottyq» ortalyǵy sol oraıda ashyldy.
Bul ıgilikti is Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı qoldaýymen, Qorǵanys mınıstri Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń utqyr uıymdastyrýshylyǵymen júzege asqanyn aıta ketýge tıistimiz.
Otan qorǵaý isine arnalǵan sol Ulttyq áskerı-patrıottyq ortalyǵy ótken jyldyń jeltoqsan aıynyń basynda iske qosylyp, áskerı-tarıhı mýzeıdiń eksponattarymen Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev ózi tanysyp, oń baǵasyn bergen bolatyn.
Biz búgin sol Otan qorǵaýshylardyń rýhyn kóteretin ortalyqtyń atqaryp jatqan jumysyn, alda turǵan mindetterin bilý maqsatynda Áskerı-tarıhı mýzeı basshysynyń orynbasary Asqar Qasymovty áńgimege tartqan edik.
– Qasıetti jerimizdi, elimizdi adal qorǵaǵan bahadúr babalarymyzdyń Otan qorǵaý úlgisi Táýelsizdikten keıingi jyldary Elbasynyń sarabdal saıasatynyń arqasynda júzege asyp kele jatqany belgili. Tuńǵysh ret ashylǵan tarıhı mýzeıdiń betasharyn «Máńgilik El» kompozısııalyq ortalyǵynan bastaý alyp, Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarýly Kúshteriniń Joǵarǵy Bas Qolbasshysy Nursultan Nazarbaev jáne onyń aınalasyna ár dáýirlerde Otan qorǵaǵan aıtýly batyrlardyń beınesi jınaqtalǵan barelef ornalasqan. Osy arada myna bir nárseni aıta ketsem deımin, bul ǵımarat 2000 jyly salynyp, Prezıdenttiń mádenıet ortalyǵy, ózge de mekemeler jumys istegen bolatyn. Soǵan baılanysty eńseli ǵımarat qysqa ýaqyt ishinde mýzeıge laıyqtalyp qaıtadan jóndeýden ótti. Aýmaǵy 5 myń sharshy metrdi quraıdy.
– Mýzeıde qazir qansha eksponat bar?
– 6 myńnan asady. 8 zal jumys istep tur. Aldaǵy ýaqytta 2 zal iske qosylatyn bolady. Máselen, «Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteri» atty zalda Qarýly Kúshterimizdiń quramyndaǵy Qurlyq áskeri, Áýe qorǵanys kúshteri jáne Áskerı-teńiz kúshterine tıesili jaýyngerlik týlar qoıylǵan. Mundaǵy kóptegen jádigerler Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti mýzeıi qorynan alyndy. Sol sekildi, Joǵarǵy Bas Qolbasshynyń 1992 jyldyń 7 mamyryndaǵy Jarlyǵynyń túpnusqasy, Joǵarǵy Qolbasshynyń saltanatty sherýge arnalǵan kıim úlgisi, taǵy da basqa zattar qoıylǵan. Sonymen qatar, 4 óńirlik qolbasshylyqtyń aýmaǵy kórsetilgen karta ilingen. Áskerı-teńiz kúshterine arnalǵan jádigerler de barshylyq.
«Kóne zaman – XIX ǵasyr» dep atalatyn zal 4 bólimnen turady. Onyń birinshisi – Erte dáýir, ekinshisi – Ejelgi orta ǵasyr, odan keıin Altyn orda jáne ótken jyly ǵana 550 jyldyǵyn atap ótken Qazaq handyǵy kezeńderin qamtıdy. Ár bólimge qoıylǵan qarý-jaraq túrleri babalarymyzdyń eli men jerin qorǵaýdaǵy erliginen habar berip turǵany anyq. Qazaq handyǵyna arnalǵan bólimde batyrlarymyz ustaǵan 5 qarý tolyǵymen qoıylǵan.
Al «HH ǵasyrdyń áskerı tarıhy» dep atalatyn zal 3 bólimnen jasaqtalǵan. Onda «Alashorda», «Uly Otan soǵysy», «Aýǵan soǵysy» týraly materıaldar oryn tepken. Osydan 70 jyldan asa ýaqyt buryn aıaqtalǵan 1941-1945 jyldardaǵy surapyl soǵys týraly onyń has batyrlary Baýyrjan Momyshuly, Raqymjan Qoshqarbaev, Álııa Moldaǵulova, Mánshúk Mámetova, Hıýaz Dospanova, Almatyda qurylǵan ataqty 316-shy atqyshtar dıvızııasy, onyń komandıri Ivan Panfılov, ózge de qundy derekter kóptegen kelýshilerdiń nazaryn aýdaryp otyr.
Táýelsiz Qazaq eliniń tuńǵysh Qorǵanys mınıstri, armııa generaly, Halyq Qaharmany, Keńes Odaǵynyń Batyry Saǵadat Nurmaǵambetov týraly málimetter de tarıhı jádigerlerimizdi tolyqtyryp turǵany anyq.
– Eńseli ǵımaratta odan ózge de bólimder bar kórinedi. Olar týraly da aıta ketseńiz.
– Iá, áskerı-tarıhı mýzeımen qatar, konsert zaly, Qorǵanys mınıstrliginiń ortalyq orkestri men ansambli de osy ǵımaratqa ornalasqan.
– Asqar Qusaıynuly, mýzeıdi jasaqtaý isindegi izdenisterińiz, kómek qolyn sozǵan mekemeler men azamattar jaıly da aıta ketseńiz.
– Mýzeıdegi kóptegen zattar alda da aıttym, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti mýzeı qorynan, sol sekildi Tuńǵysh Prezıdent ýnıversıtetinen, óńirlerden jetkizilgen. Soǵan bir mysal keltirer bolsam, Uly Otan soǵysy jyldarynda qoldanǵan jáne qazirgi Qarýly Kúshterimizdiń sanyndaǵy atys qarýlaryn ataýǵa bolady. Olardyń qatarynda artıllerııalyq qarýlar, tankige qarsy zymyrandar, oq-dáriler, zennıttik zymyrandar, taǵy basqalar bar.
Mýzeıdi zaman talabyna qaraı jasaqtaý kezinde ǵalymdar da erekshe úles qosty. Olardyń qatarynda tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Z.Samashev, A.Kóshkimbaev, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty K.Ahmetjanov, M.Qusaıynov, ózge de zııalylar óz úlesterin qosty. Sol sekildi Saǵadat Nurmaǵambetovtiń nemeresi Saýyq Nurmaǵambetov, general-maıor Ivan Panfılovtyń nemere qyzy A.Baıqadamova, Aýǵan soǵysynyń Qaharmany B.Kerimbaev, Halyq Qaharmany, general-leıtenant, Májilis depýtaty B.Ertaev, ózge de ultymyzdyń aıtýly ul-qyzdary ózderiniń kómek qolyn sozdy.
– Mýzeıdi osy ýaqytqa deıin qansha adam kelip kórdi?
– Qysqa ýaqyttyń ishinde 14 myńnan asa adam kelip tamashalaǵanyn aıta ketýge tıistimin. Olardyń 332-si 27 memleketten kelgen, atap aıtqanda, Avstrııa, Anglııa, Germanııa, Úndistan, Iran, Qytaı, Reseı, Shvesııa, Japonııa, Fransııa, ózge de shetelderdiń azamattary bar.
– Asqar Qusaıynuly, mýzeıdi jasaqtaý kezinde álemdik deńgeıdegi jetistikter eskerilgen shyǵar? Halyqaralyq baılanystaryńyz týraly da aıta ketseńiz.
– Qazaq eli Uly Dalany meken etken ejelgi Ǵun, Túrki qaǵanaty, Deshti Qypshaq, Altyn Orda sekildi memleketterdiń jalǵasy bolyp sanalady. Endeshe, jaýyngerlik úlgi bizdiń babalarymyzda burynnan bolǵan. Biz elimiz osyny ózge jurttarǵa tanytý maqsatynda alda da aıttym, Elbasynyń qoldaýymen, Qorǵanys mınıstrliginiń uıytqy bolýymen osy mýzeıdi quryp, qazir jumys istep jatyr. Bul kúnderi 8 zal ulttyq qorǵanystan habardar etse, aldaǵy ýaqytta taǵy da 2 zal iske qosylatyn bolady. Onda zamanaýı tehnıkalar qoıylyp, kelýshilerge arǵy-bergi tarıhtan mol maǵlumat beredi. Tórt qubylasy túgel jasaqtalǵan kınozalda patrıottyq rýhyńdy kóteretin kınolar kórsetýdi josparlap otyrmyz.
Endi suraqqa berer jaýabym, bizdiń mýzeı biraz eldermen tikeleı qarym-qatynasta. Olardyń qatarynda Reseı, Qytaı, Mońǵolııa, taǵy basqa memleketter bar. Mamandardy shetelderge jiberip, tájirıbe almasý isi de jolǵa qoıylyp kele jatyr. Mýzeıimizde 105 adam qyzmet etedi. Jaqynda Londonǵa 2 adam, Shvesııaǵa 3 adam tájirıbe almasýǵa jibergeli otyrmyz. Áskerı-tarıhı mýzeıdiń basshysy Perızat О́tepova qazir Fransııada júr. Ondaǵy maqsat – osy mýzeıdi zamanaýı talapqa saı jasaqtap, órkenıetti elderdegi úlgide qalyptastyrý.
Bizdiń mýzeıde, ıaǵnı 29 sáýirden bastap shvesııalyqtar Stokgolm qalasynan arnaıy kelip «О́mir men ólim aıqasqan sát» atty kórme ótkizedi. Ol jarty jylǵa sozylatynyn eske sala keteıin. Bul kórmege qoıylǵan jádigerler kimniń de bolsa kóńilinen shyǵary sózsiz. Onda sol eldiń áskerı óneriniń arǵy-bergi tarıhy qamtylady. Kórermender sol kórmeni kóre otyryp, óz Otanymyzdyń, ıaǵnı Uly Dala jurtynyń jaýyngerlik dástúrin salystyra otyryp sabaq alady degen oıdamyn.
Qurylǵanyna az ýaqyt bolǵanmen, bul mýzeıden búgingi urpaq pen keler jas alar taǵylym, úırener úlgi az bolmasy anyq. Otandy súıý, eldi qadirleý, táýelsizdikti baıandy etý jolyndaǵy arǵy-bergi tarıhty qamtyǵan mýzeı eksponattary Qazaq halqynyń irgeli el, ataly jurt ekenin tanytady. Ásirese, ejelgi dáýir, odan keıingi zamandardaǵy qarý úlgileri, onyń jetilgen túrleri shaıqas ótken baıtaǵymyzdaǵy jekpe-jekter beınelengen kórinister árbir kórermenniń kóńilinen berik oryn alyp kele jatqany aıdaı aqıqat. Mýzeı eksponattary aldaǵy ýaqytta da tolyǵa bereri sózsiz.
Áńgimelesken
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
