* Qazaq qazynasy
– Qaırat Baıbosynovtyń qazaq rýhanııatyna salǵan qazynaly oljasy
Elimizdiń mádenı ómirinde, án ónerinde taǵy bir súıinishti, eleýli oqıǵa bolǵanyn oqyrman qaýymǵa súıinshilep aıtýdyń sáti túsip tur. Qazaqtyń úlken bir qazynasy halqymyzdyń salqar darııadaı ánderi desek, jaqynda ǵana jaryqqa shyqqan «Syr sandyq» atty qazaq ánderiniń avtorlyq antologııasy ult rýhanııatyn eselep baıytty, ánshilik dástúrimizge myrza beıilmen dáserletip mol olja saldy. Antologııada qazaqtyń halyq ánderi, halyq kompozıtorlarynyń jáne Qazaqstan kompozıtorlarynyń ánderi notasymen, mátinimen toptastyrylyp kópshilikke tuńǵysh ret usynylyp otyr. Bazarlyqqa barlyǵy 510 án. О́z repertýaryndaǵy osynshama jaýhar dúnıeni úırenip aıtyp, tirnektep jınap, kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, týǵan halqyna sııapatty syı, keıingi urpaqqa asyl mıras retinde jınaqtap usynýshy – jarty ǵasyr boıy qazaqtyń án ónerimen birge jasasyp kele jatqan daraboz ánshimiz, Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, professor Qaırat Baıbosynov. Aldyńǵy kúni Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde osynaý jańa da jaqut án antologııasynyń tusaýkeser keshi ótip, qazaqtyń án klassıkasy, sal-seriler muralary, sırek oryndalatyn ánder men muraǵattan tabylǵan týyndylar shyrqaldy. Kesh qonaqtary belgili qaıratker aǵamyz Myrzataı Joldasbekov, Májilis depýtaty, mádenıettanýshy Saýytbek Abdrahmanov, professor Serik Negımov bastaǵan zııaly qaýym ókilderi biregeı jınaqty joǵary baǵalady. Ulttyń rýhanı qazynasyna osyndaı tolaǵaı eńbekti tartý etip qosqan án ónerimizdiń aıbozymyn biz áńgimege shaqyrǵan edik.
– Qurmetti Qaırat Áýkenuly, akademık Shapyq Shókınniń aldynda 12 jasyńyzda án salǵanyńyzdan bastap Alashtyń ánine adaldyǵyńyzdan jazbaı kelesiz. Sol adaldyq pen alabóten aq peıilińizdi taǵy bir pash etken myna 600 bettik, 77 baspa tabaq, 5000 dana taralymdy, aıdyndy antologııaǵa qalaı keldińiz?
– Dala mektebinen óris alǵan halqymyzdyń án-kúıi aýyzsha taralyp, urpaqtan-urpaqqa, ustazdan shákirtke berilip, bizdiń ǵasyrymyzǵa jetip otyrǵany bárimizge málim. XX ǵasyrda qazaqtyń tamasha ánderin Ámire, Manarbek, Júsipbek, Ǵarıfolla, Kenen, Qosymjan atalarymyz nebir zulmat zamandardan aman saqtap, keıingi urpaqqa qaýyshtyrdy. 1967 jyly Júsipbek Elebekovtiń shákirti bolyp, sodan beri óner salasynda júrgenime maǵan da biraz boldy. Qalı Baıjanov, Manarbek Erjanov, Ǵarıfolla Qurmanǵalıev, Júsipbek Elebekov, Lázzat Súıindikova, Dánesh Raqyshev sııaqty daryndardyń aldarynda án salyp, batasyn alyp edim. Endi XXI ǵasyrda sol jaqsylardyń osy kúngi kózi, ózim de aqsaqal bolyp qalǵan kezde estigen-bilgenimdi boıda jasyryp úndemeı qalý kúná bolar edi. Árkimniń óz oıy, óz izdegeni, óz aıtary bar. Meniń de azdy-kópti estigen, ustazdan úırengen, jıǵan-tergen dúnıelerim bar, keıingige usynarym osy dep, solardy suryptap ortaǵa salyp otyrmyn.
– Endi sol ánderdiń mán-jaıynan, tarıhynan shyjymdap syr sýyrtpaqtasańyz qaıtedi?
– Bul antologııaǵa meniń repertýarymmen qatar, qorjynymda júrgen jáne túkpir-túkpirdegi oryndaýshylardan jınaǵan ánderim enip otyr. Ásirese, sal Birjannyń ózi qadir tutqan Qultýmanyń «Aqqoshqar-Saıdaly», «On eki zbot-Sirespe», «Soqpaı-soqpa», «Úsh kóterme» syndy sharyqtaǵan 17 birdeı ániniń tabylyp, qoldanysqa qosylýy izdenisimniń jemisi, dástúrdiń joǵalmaı, el zerdesinde saqtalatynynyń aıǵaǵy desem, artyq bolmas. A.Jubanovtyń aıtýyna súıensek, «Abaı» operasyndaǵy arııalardyń kóbi osy Qultýma ónerpaz atamyzdyń ánderi eken-aý. Sonymen qatar, halyq jaýy atanyp, repressııa qurbany bolǵan Taıjan Qalmaǵambetovtiń ataqty «Saq-saq» áni bastaǵan 20 shaqty áni, Aqmola oblysy, Qorǵaljyn aýdanynda ómir súrgen, áıgili «Dýdaraı» ánin shyǵarǵan Úlebaıdyń ánderi, Ǵabbas Aıtpaevtyń ákesi Aıtpaıdyń, Narmanbettiń, Qyzdarbaı, Qaıyp Aınabekovtiń óleńderine qanshama án shyǵarǵan jeztańdaı ánshi – tuńǵysh ustazym Igilik Omarovtyń ánderi topyraǵy sýymaı jatyp árkimge telinip keldi. Osynyń bárin oryn-ornyna júıelep qoıý ońaı bolmady. 1980 jyldardan óner zertteýshisi, kompozıtor Ilııa Jaqanovtyń janyna erip, qanshama elge belgisiz, umytylǵan ánderdi úırenip, oryndap, Qazaq radıosynyń altyn qoryna engizilgen edi. Ánge degen janashyrlyq pen izdenistiń ne ekenin uqtyrǵan Ilekeńnen ómirlik nár aldym.
– 1981 jyly Kókshetaýdaǵy Jókeı kóliniń jaǵasynda Sháımuhan Omarov degen qarııadan Ilııa aǵamyz Birjannyń «Aıbozym» ánin jazyp alǵanda men qasynda birge bolyp edim. Sol «Aıbozymdy» da alǵash ańyratqan ózińiz boldyńyz emes pe?
– Sol úshin de Ilekeńe rahmet qoı. Al 1994 jyly ónertanýshy B.Erzakovıchtiń úıinde bolyp, biraz áńgimelestik. Úıiniń bir bólmesindegi qalaýly papkilerdiń bireýin alyp aıtqan sózderi áli esimde. «Mysaly, mynaý Ilııas Jansúgirovtiń oryndaýynan jazyp alynǵan on úsh án. Tek bireýiniń sózi joq bolyp, sózin ózi shyǵarǵan. Osy papkilerdiń ishinde A.Baıtursynov, Q.Sátbaev, S.Seıfýllın jáne t.b. oryndaýshylardyń óz aýyzdarynan jazyp alynǵan ánder bar. Án notasy jazylǵanda paraqtyń joǵarǵy oń jaq buryshynda ándi bergen adamnyń aty-jóni jazylady. Keıbir mýzyka zertteýshiler sol jazylǵan jazýdy kórip, avtory sol adam eken degen qate pikirde bolyp, kóp ánder jetkizýshige telinip ketip júr. Mundaı buryshtama jazý ádeti tek A.Zataevıchte jáne mende ǵana boldy. Al endi túsinbestik jaǵdaı bolǵan shaqta meni shaqyrtsań, mindetti túrde kelip, túsindirip berýge bolady», – dep aǵynan jaryldy. Sol kezde qazaqtyń zııalylary bir adamdaı jumylyp, ánimiz quryp ketpesin dep, bilgenderin oryndap, qaǵaz júzinde qaldyryp edi. «Ýaqytyń bolsa kez kelgen sátte úıge kelip, ánderdi úırene berýińe bolady. О́ıtkeni, men saǵan senemin. Ánshiligińdi jaqsy kóremin» – dep shyǵaryp saldy. Áne, mine, dep júrgenimde bilimpaz qarııa dúnıeden ozdy. О́kinishtisi, sol B.Erzakovıch jalǵyzilikti adam bolatyn. Qaıtys bolǵannan keıin úıindegi barlyq muraǵattardy belgisiz bireýler dalaǵa shyǵaryp tastapty.
– Halqymyzdyń ózimen qosa áni de talaı kókparǵa túsken deseńizshi?!
– Álbette. Solaı bytyrap-shashyraǵan án muramyzdy jınaqtaýǵa ólsheýsiz úles qosqan A.Zataevıch, B.Erzakovıch, M.Tólebaev, A.Jubanov, I.Jaqanov, N.Ketegenova, T.Bekqojına syndy mýzyka mamandaryn aıtý ábden oryndy. Ánimiz quryp ketpesin, kelesi urpaqqa jetsin dep elimizdiń zııaly qaýymy, ǵalym, aqyn-jazýshy, ánshi, kúıshilermen qatar qarapaıym halyqqa deıin biraýyzdan ún qosty. Izdegen adam Ǵylym akademııasyndaǵy jınalǵan qordy aktaryp, talaı dúnıe tabatynyna senim mol. Qanshama ánder úntaspaǵa túsken. Qazaq radıosynyń altyn qorynda saqtaýly. Gramplastınka, aýdıo taspalarynyń ózi qanshama deseńshi! Solaı bola tura án qory áli de tolyqtyrýdy qajet etedi. Jınaqtalǵan dúnıe qordalanyp jata bermeı, halqyna oralýy kerek. Sahnalarda shyrqalyp, jıyndarda aıtylyp ómir súrýi kerek. Jyl saıyn shyǵyp jatqan «Qazaq ánderi» jınaqtaryna kóńil tolmaıdy. Sebebi, burynǵy qateni taǵy qaıtalap kóshiredi, án mátinderiniń durys-burystyǵyna mán berilmeıdi. Qazaq ánderiniń túpnusqalyq sózderi ózgeriske túsken. Ár jınaqtyń shyǵarýshy, qurastyrýshylary óz janynan sóz tirkesterin qosyp otyrǵan. Bulaı jalǵasa berse, asyl ánderimizdiń negizinen aıyrylyp qalýymyz múmkin. Myna shyǵarylyp otyrǵan «Syr sandyq» atty antologııalyq jınaǵymyzda osy jaıttardyń barlyǵyn eskerip, shama kelgenshe sóz mátinderi men áýenderiniń tól nusqasy saqtalyp berildi. Árıne, bul da áli tolyqtyrýdy qajet etedi, ony kelesi urpaqtyń enshisine qaldyrdyq.
– Kitap atynyń «Syr sandyq» dep qoıylýynyń syry nede?
– «Syr sandyq» dep qoıý sebebim, 1923 jyldyń 22 tamyzyndaǵy Sovnarkom otyrysynda óner zertteýshi, etnograf A.V.Zataevıchke qazaq halqynyń ánderin jınaqtap, kitap qylyp bastyryp shyǵarýǵa 2480 rýbl altyndaı qarajat bólip, ardager Sáken Seıfýllın qazaqtyń mýzyka ónerin saqtap qalýǵa orasan zor eńbegin sińirdi. Sol eńbekke bas ııýim bolsyn dedim ári sol bastamanyń búgingi jalǵastyrýshysy bolyp otyrǵanymyzdy pash etý ǵoı.
2010 jyldan bastap Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń «Halyq áni» kafedrasynda arnaıy «Arhıvtegi ánderdi jaryqqa shyǵarý» pánin engizdik. Osy pánniń aıasynda A.V.Zataevıch, B.G.Erzakovıch, M.Tólebaev, T.Bekqojına, N.Ketegenovanyń jınap qurastyrǵan jınaqtaryndaǵy aıtylmaı júrgen ánderdi taldap, zerttep, bolashaq halyq ánderin oryndaýshylarǵa úıretip, birtindep qoldanysqa engizip kelemiz.
– Án súıegin, dástúr ózegin úzbeı áriden kele jatqan sabaqtastyq jaıynda ne aıtasyz?
– Kóptegen ánderdiń óleńin muqııat qarap, aýysyp, ózgertilip ketken sózderdiń túpnusqasyn qoldan kelgenshe qalpyna keltirdik. Sóıtip, ánniń jańa oryndalǵan nusqasynda durys jazylýyn nazarda ustadyq. Marqum Júsipbek Elebekov sabaq barysynda ándi úıretip qana qoımaı, ashtyq zulmaty, repressııa kezeńderin, sol kezderde qandaı ánshiler bolǵanyn sýyrtpaqtap aıtyp, Mádı, Imanjúsip, M.Jumabaev, A.Baıtursynov ómirlerinen aqyryn syr shertip otyratyn edi. Negizi, ánshi adamda ótirik qospa bolmaıdy. Halyqtyń murasyn aıalap, qylaý túsirmeıtin. Qaı ándi qaı jerde, qandaı jaǵdaıda, kimnen úırengenin, soǵan qosa ánniń tarıhyn aıtyp, qulaǵymyzǵa quıyp ketti. Meniń osy sózimdi Ǵarekeń men Júsekeńniń osy kúngi shákirtteri tegis qoldaıdy. Bir án, bir shejire bolyp tarala beredi. Mysaly: Jarylǵapberdiden Qalı Baıjanov úırense, Qalı Baıjanovtan – Júsipbek Elebekov, Júsipbek Elebekovten – Jánibek Kármenov, Qaırat Baıbosynov, Qaırat Baıbosynovtan – Bekbolat Tileýhan, Aıtbek Nyǵyzbaev, taǵy basqalar bolyp jalǵasa beredi.
Keı kezde ánge qatysy joq keıbir adamdardyń bir ándi shyr-pyryn shyǵaryp kókpardyń laǵyndaı jan-jaqtan tartqylap jatqanyna amalsyz renjısiń. Solar keshe ǵana ómirden ótken ardaqtylarymyzdyń kózi tirisinde aıtsa qaıda qalǵan? Naǵyz ánshi-kúıshiler halyq murasyna adal bolady. Meniń de áke-sheshem ónerli adamdar bolǵan. Aǵyl-tegil repertýarymnyń ishinen bir-ekeýin ákemniń áni dep aıtyp júrsem, sizder sener edińizder. Biraq ónerdiń aldyndaǵy adaldyq-arym oǵan jibermeıdi. Iаǵnı, osy ánderdi ustazdardan qalaı úırensem, solaı jetkizip otyrmyn. О́ıtkeni, ǵasyrlar boıy urpaqtan-urpaqqa berilip, jalǵasyp kele jatqan altyn qazynamyzdyń berekesin qashyrmaýymyz kerek. Máselen «Qanattaldy» áni Seıtjan saldyń áni dep aıtylyp júr. Seıtjan sal Babaqovtardyń áýletinen. Seıtjan, Qosymjan, Esimjan aǵaıyndy ánshiler, óziniń zamanynda, óz óńirinde «Qanattaldyny» Seıtjannan artyq shyrqaǵan adam bolmaǵan. Kózi kórip, qulaǵy estigen adamdardy kezdestirgenimde: «Keshke qaraı qas qaraıa Seıtjan án salatyn edi, arasy tórt shaqyrym, bes-alty shaqyrym otyrǵan aýyldarǵa daýysy estilip, tap janynda án salǵandaı tańǵa sheıin tyńdaýshy edik» desetin. Shyn máninde, «Qanattaldy áni» Sátmaǵanbet Ahmetulynyki. Seıtjan, Qosymjan Babaqovtar bul ándi Sátmaǵanbettiń óz aýzynan úırengen. Maqsutbek Maıshekın «Qazaq ádebıeti» gazetinde (1964 jylǵy 20 naýryz) «Qanattaldy» áni Sátmaǵanbettiki ekeni týraly maqala jarııalady. «Qaıta-qaıta qylqyldap «Qanattaldyny» nege aıtasyń? Meńzegeniń ne? Sovet ókimetiniń qanaty talady dep otyrsyń ba?» dep KGB Júsipbek Elebekovti de biraz ıtteı qylyp áýrege salypty. Sodan ol ánniń sózin zamanǵa ıkemdep Orynbek Bekov, Maqsutbek Maıshekın jazypty. Al biz áýelgi bastaý-bulaqty qalpyna keltirdik.
Qaıratker aqyn Kákimbek Salyqov ta Úkili Ybyraıdyń shákirti Moldahmet Tyrbıevtan Úkili Ybyraıdyń, Balýan Sholaqtyń kóptegen ánderin úırenip, maǵan jetkizdi.
– Bári durys qoı, al endi, Qaıreke, qazirgi dástúrli ánshilerimizdiń ózin esikten syǵalatyp, shetqaqpaı bolǵandaı jaıy da jasyryn emes. Osyǵan ne aıtasyz?
– Onyń ras, estradanyń keıbir ánshileriniń besikten beli shyqpaı jatyp juldyzǵa aınaldyrǵandy kórip júrsińder. Eki án aıtyp, beıne-klıp túsirse, sol juldyz sanalatyn bolypty. Al bizdiń kez kelgen shákirtimiz 200 án biledi jáne sonyń bárin kelistirip aıtady. Olar ózin qarapaıym ustaıdy.
– Sonda dástúrli, dombyramen aıtylatyn ánniń qazirgi túıtkili nede?
– Halyq ánderiniń qadirin qashyryp jatyr. О́zge emes, ózimiz qashyryp jatyrmyz. Batysqa, myna turǵan Reseıge erepeısiz elikteımiz. Olardyń ózi kez kelgen telehabarda, Zykınalary o dúnıelik bolyp ketkenmen, odan bergi tiri sańlaqtarynyń bárin qurmettep sahnaǵa shyǵarady. О́ıtkeni, keıingi jastar kórsin, bilsin, úlgi alsyn deıdi. Pýgacheva qanshama dúrildedi, endi óz zamanyn bitirdi. Qazir qonaq bolyp otyrady, ónegesin beredi. Bizdikiler, tym bolmasa solardyń sondaıynan úlgi almaı ma?
Bizde de bir kezderde baıaǵy 60-70-80-shi jyldary ánimiz dúrkirep shyqqan. Estradada «Aıgúl», «Dos-Muqasan», Roza Rymbaeva. Osy kúngi urpaq osylardan nege úlgi almasqa? Biz bolsaq, qazir, tipti, kózi tiri Keńes Dúısekeevtiń óziniń ánin búldirip oryndaımyz. Al kózi joqqa ne istemeımiz?! Qısyq aıtamyz. Olaı bolmaıdy. Shámshi Qaldaıaqovty jaqsy kóremiz. Sóıte tura, tyńdasańyz, bir ánin tórt ánshi tórt túrli aıtady.
Sondaı klassıkterimiz osylaı bolǵanda halyq ánderi arhıvte qalǵandaı kúı keshýde. Bir konsert bolatyn bolsa, sahnaǵa dástúrli án aıtatyn bir ánshini de shyǵarmaı qoıdy. Baıaǵysha jekelep kúı de tartqyzbaıdy. Birde, qyzyq bolǵanda, Qurmanǵazynyń búkil orkestri jıylyp kelip, jarty kúı ǵana oryndady. Soǵan kúlip edik. Qazir ondaı dúnıe de joq. Anda-sanda bir án aıtqyzǵanǵa da zar boldyq. 15-20 ánshini jınap: «Báriń qosylyp bir án aıtyńdar, shoý jasańdar», deıdi. Mundaı kúldi-kómeshke ne deısiń? Búgin bireýi, keleside kezektesip basqasy aıtsa, dástúrli ánshiler renjimes edi. Eshqaısysy eteginen tartyp, bir-birin kúndep otyrǵan joq. Sóıtse, halyq ónerine jol ashylar edi.
– Halyq ániniń kıesin qurmettep, qudiretine bas ımeýge bola ma eken?
– Keńes ýaqytynda О́zbekáli Jánibekov mınıstr kezinde Avstrııadaǵy uly karnavalda 40 myń adamnyń aldynda án aıtqyzǵanyn umytpaımyn. Bıbigúl Tólegenova men Ermek Serkebaevtan jáne qazaqtyń bı-kúıinen keıin. Jarylǵapberdiniń «Ardaǵyn» shyrqadym. Sonda 40 myń adam qybyrsyz tyńdady. Halyqtyń da ánsúıerlik mádenıettiligi ǵoı, bir jaǵynan. Bizdiń qazaqta da án tyńdaýdyń sondaı bıik mádenıeti bolatyn. Biz sol rýhanı mádenıetten qazir aıyrylyp bara jatyrmyz. Qazir kóp ónerpazdyń kúnkóris kózi – toı. Toıǵa shaqyrǵan aǵaıynnyń ózi: «Qaraǵym, álgi estradań bar ma?» dep suraıdy. Dombyrany, halyq ánin kerek qylmaıdy. Qaptap ketken bir shalaǵaı, shalapot balalar. Shetinen áıel rólin keıipteýge qumar. Osyǵan qalaı qarnyń ashpas?
Al qazir dástúrli jaqsy ánshiler kóp. Syńsyp tur. Kerek deseńiz, júziniń atyn ataımyn. Keıingi ýaqytta, tipti, qaýlap shyqty. Kóbi bizdiń shákirtterimiz. Olardy aparyp ánin tyńdap, konsert qoıǵyzyp, halyqty sýsyndatyp dástúrli án ónerin órge súırep júrgen atpal azamattarymyzdy kóre almaı, qynjylatynymyz da sodan ǵoı. О́zim bala jasymnan ánge sýsap kelgenmin, sol shólim áli kúnge deıin basylmapty. Qanshama ándi úırendim, qorjynyma salyp kelemin, áli kúnge deıin jınap júrmin. Talaı ánim Qazaq radıosynyń altyn qorynda jatyr. Sonyń birazy jany ashymastyqtan, basqa da sebepterden óship qalǵan. Endi kelip bar ánder joǵalmasyn dep, keleshekte ánniń durys aıtylýy, áýeniniń saqtalýy, sóziniń burmalanbaýy úshin, keler urpaq talan-tarajǵa túsirmesin dep, sazy osy, sózi mynaý dep shyǵarǵan kitabymyz, bul.
Sóz sońynda aıtarym, osy kitapty daıyndap qurastyrýda ólsheýsiz septigin tıgizip, redaktorlyq mindetin qapysyz bilgirlikpen atqarǵan ózimniń shákirtim, dosent Aıtbek Nyǵyzbaevqa, meniń aıtýymdaǵy osynaý ánderdi arnaıy notaǵa túsirgen Qaırat pen Nurǵanym Aıtbaevtarǵa, pikir jazyp, kóp aqyl-keńes qosqan akademık Seıit Qasqabasov pen professor Serik Negımovke, redaksııa alqasynyń basqa da múshelerine, jınaqtyń shyǵýyna qatysy bar tilektes jandardyń bárine úlken alǵysymdy bildiremin. Bul antologııalyq eńbegim ózim qyzmet etip júrgen Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń, sondaı-aq, magıstratýra, bakalavr dárejesindegi arnaıy bilim beretin óner oshaqtarynyń stýdentterine, jalpy ánshi qaýymǵa túpnusqa derekkóz, oqý quraly retinde de kómek bolady, paıdasyn tıgizedi dep úmittenemin. Bul, árıne, alǵashqy qarlyǵash. Áli de qanshama izdenisti eńbekter jaryq kórip, zerttelip, án muramyz saf taza qalpynda tarala beretinine kámil senemin.
– Olaı bolsa, sizdiń de «Syr sandyǵyńyzdyń» halyqqa, ánsúıer qaýymǵa sherter syry mol bolsyn. «Egemen» gazetimizdiń atynan aq jol tileımiz. Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
– Qaırat Baıbosynovtyń qazaq rýhanııatyna salǵan qazynaly oljasy
Elimizdiń mádenı ómirinde, án ónerinde taǵy bir súıinishti, eleýli oqıǵa bolǵanyn oqyrman qaýymǵa súıinshilep aıtýdyń sáti túsip tur. Qazaqtyń úlken bir qazynasy halqymyzdyń salqar darııadaı ánderi desek, jaqynda ǵana jaryqqa shyqqan «Syr sandyq» atty qazaq ánderiniń avtorlyq antologııasy ult rýhanııatyn eselep baıytty, ánshilik dástúrimizge myrza beıilmen dáserletip mol olja saldy. Antologııada qazaqtyń halyq ánderi, halyq kompozıtorlarynyń jáne Qazaqstan kompozıtorlarynyń ánderi notasymen, mátinimen toptastyrylyp kópshilikke tuńǵysh ret usynylyp otyr. Bazarlyqqa barlyǵy 510 án. О́z repertýaryndaǵy osynshama jaýhar dúnıeni úırenip aıtyp, tirnektep jınap, kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, týǵan halqyna sııapatty syı, keıingi urpaqqa asyl mıras retinde jınaqtap usynýshy – jarty ǵasyr boıy qazaqtyń án ónerimen birge jasasyp kele jatqan daraboz ánshimiz, Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, professor Qaırat Baıbosynov. Aldyńǵy kúni Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde osynaý jańa da jaqut án antologııasynyń tusaýkeser keshi ótip, qazaqtyń án klassıkasy, sal-seriler muralary, sırek oryndalatyn ánder men muraǵattan tabylǵan týyndylar shyrqaldy. Kesh qonaqtary belgili qaıratker aǵamyz Myrzataı Joldasbekov, Májilis depýtaty, mádenıettanýshy Saýytbek Abdrahmanov, professor Serik Negımov bastaǵan zııaly qaýym ókilderi biregeı jınaqty joǵary baǵalady. Ulttyń rýhanı qazynasyna osyndaı tolaǵaı eńbekti tartý etip qosqan án ónerimizdiń aıbozymyn biz áńgimege shaqyrǵan edik.
– Qurmetti Qaırat Áýkenuly, akademık Shapyq Shókınniń aldynda 12 jasyńyzda án salǵanyńyzdan bastap Alashtyń ánine adaldyǵyńyzdan jazbaı kelesiz. Sol adaldyq pen alabóten aq peıilińizdi taǵy bir pash etken myna 600 bettik, 77 baspa tabaq, 5000 dana taralymdy, aıdyndy antologııaǵa qalaı keldińiz?
– Dala mektebinen óris alǵan halqymyzdyń án-kúıi aýyzsha taralyp, urpaqtan-urpaqqa, ustazdan shákirtke berilip, bizdiń ǵasyrymyzǵa jetip otyrǵany bárimizge málim. XX ǵasyrda qazaqtyń tamasha ánderin Ámire, Manarbek, Júsipbek, Ǵarıfolla, Kenen, Qosymjan atalarymyz nebir zulmat zamandardan aman saqtap, keıingi urpaqqa qaýyshtyrdy. 1967 jyly Júsipbek Elebekovtiń shákirti bolyp, sodan beri óner salasynda júrgenime maǵan da biraz boldy. Qalı Baıjanov, Manarbek Erjanov, Ǵarıfolla Qurmanǵalıev, Júsipbek Elebekov, Lázzat Súıindikova, Dánesh Raqyshev sııaqty daryndardyń aldarynda án salyp, batasyn alyp edim. Endi XXI ǵasyrda sol jaqsylardyń osy kúngi kózi, ózim de aqsaqal bolyp qalǵan kezde estigen-bilgenimdi boıda jasyryp úndemeı qalý kúná bolar edi. Árkimniń óz oıy, óz izdegeni, óz aıtary bar. Meniń de azdy-kópti estigen, ustazdan úırengen, jıǵan-tergen dúnıelerim bar, keıingige usynarym osy dep, solardy suryptap ortaǵa salyp otyrmyn.
– Endi sol ánderdiń mán-jaıynan, tarıhynan shyjymdap syr sýyrtpaqtasańyz qaıtedi?
– Bul antologııaǵa meniń repertýarymmen qatar, qorjynymda júrgen jáne túkpir-túkpirdegi oryndaýshylardan jınaǵan ánderim enip otyr. Ásirese, sal Birjannyń ózi qadir tutqan Qultýmanyń «Aqqoshqar-Saıdaly», «On eki zbot-Sirespe», «Soqpaı-soqpa», «Úsh kóterme» syndy sharyqtaǵan 17 birdeı ániniń tabylyp, qoldanysqa qosylýy izdenisimniń jemisi, dástúrdiń joǵalmaı, el zerdesinde saqtalatynynyń aıǵaǵy desem, artyq bolmas. A.Jubanovtyń aıtýyna súıensek, «Abaı» operasyndaǵy arııalardyń kóbi osy Qultýma ónerpaz atamyzdyń ánderi eken-aý. Sonymen qatar, halyq jaýy atanyp, repressııa qurbany bolǵan Taıjan Qalmaǵambetovtiń ataqty «Saq-saq» áni bastaǵan 20 shaqty áni, Aqmola oblysy, Qorǵaljyn aýdanynda ómir súrgen, áıgili «Dýdaraı» ánin shyǵarǵan Úlebaıdyń ánderi, Ǵabbas Aıtpaevtyń ákesi Aıtpaıdyń, Narmanbettiń, Qyzdarbaı, Qaıyp Aınabekovtiń óleńderine qanshama án shyǵarǵan jeztańdaı ánshi – tuńǵysh ustazym Igilik Omarovtyń ánderi topyraǵy sýymaı jatyp árkimge telinip keldi. Osynyń bárin oryn-ornyna júıelep qoıý ońaı bolmady. 1980 jyldardan óner zertteýshisi, kompozıtor Ilııa Jaqanovtyń janyna erip, qanshama elge belgisiz, umytylǵan ánderdi úırenip, oryndap, Qazaq radıosynyń altyn qoryna engizilgen edi. Ánge degen janashyrlyq pen izdenistiń ne ekenin uqtyrǵan Ilekeńnen ómirlik nár aldym.
– 1981 jyly Kókshetaýdaǵy Jókeı kóliniń jaǵasynda Sháımuhan Omarov degen qarııadan Ilııa aǵamyz Birjannyń «Aıbozym» ánin jazyp alǵanda men qasynda birge bolyp edim. Sol «Aıbozymdy» da alǵash ańyratqan ózińiz boldyńyz emes pe?
– Sol úshin de Ilekeńe rahmet qoı. Al 1994 jyly ónertanýshy B.Erzakovıchtiń úıinde bolyp, biraz áńgimelestik. Úıiniń bir bólmesindegi qalaýly papkilerdiń bireýin alyp aıtqan sózderi áli esimde. «Mysaly, mynaý Ilııas Jansúgirovtiń oryndaýynan jazyp alynǵan on úsh án. Tek bireýiniń sózi joq bolyp, sózin ózi shyǵarǵan. Osy papkilerdiń ishinde A.Baıtursynov, Q.Sátbaev, S.Seıfýllın jáne t.b. oryndaýshylardyń óz aýyzdarynan jazyp alynǵan ánder bar. Án notasy jazylǵanda paraqtyń joǵarǵy oń jaq buryshynda ándi bergen adamnyń aty-jóni jazylady. Keıbir mýzyka zertteýshiler sol jazylǵan jazýdy kórip, avtory sol adam eken degen qate pikirde bolyp, kóp ánder jetkizýshige telinip ketip júr. Mundaı buryshtama jazý ádeti tek A.Zataevıchte jáne mende ǵana boldy. Al endi túsinbestik jaǵdaı bolǵan shaqta meni shaqyrtsań, mindetti túrde kelip, túsindirip berýge bolady», – dep aǵynan jaryldy. Sol kezde qazaqtyń zııalylary bir adamdaı jumylyp, ánimiz quryp ketpesin dep, bilgenderin oryndap, qaǵaz júzinde qaldyryp edi. «Ýaqytyń bolsa kez kelgen sátte úıge kelip, ánderdi úırene berýińe bolady. О́ıtkeni, men saǵan senemin. Ánshiligińdi jaqsy kóremin» – dep shyǵaryp saldy. Áne, mine, dep júrgenimde bilimpaz qarııa dúnıeden ozdy. О́kinishtisi, sol B.Erzakovıch jalǵyzilikti adam bolatyn. Qaıtys bolǵannan keıin úıindegi barlyq muraǵattardy belgisiz bireýler dalaǵa shyǵaryp tastapty.
– Halqymyzdyń ózimen qosa áni de talaı kókparǵa túsken deseńizshi?!
– Álbette. Solaı bytyrap-shashyraǵan án muramyzdy jınaqtaýǵa ólsheýsiz úles qosqan A.Zataevıch, B.Erzakovıch, M.Tólebaev, A.Jubanov, I.Jaqanov, N.Ketegenova, T.Bekqojına syndy mýzyka mamandaryn aıtý ábden oryndy. Ánimiz quryp ketpesin, kelesi urpaqqa jetsin dep elimizdiń zııaly qaýymy, ǵalym, aqyn-jazýshy, ánshi, kúıshilermen qatar qarapaıym halyqqa deıin biraýyzdan ún qosty. Izdegen adam Ǵylym akademııasyndaǵy jınalǵan qordy aktaryp, talaı dúnıe tabatynyna senim mol. Qanshama ánder úntaspaǵa túsken. Qazaq radıosynyń altyn qorynda saqtaýly. Gramplastınka, aýdıo taspalarynyń ózi qanshama deseńshi! Solaı bola tura án qory áli de tolyqtyrýdy qajet etedi. Jınaqtalǵan dúnıe qordalanyp jata bermeı, halqyna oralýy kerek. Sahnalarda shyrqalyp, jıyndarda aıtylyp ómir súrýi kerek. Jyl saıyn shyǵyp jatqan «Qazaq ánderi» jınaqtaryna kóńil tolmaıdy. Sebebi, burynǵy qateni taǵy qaıtalap kóshiredi, án mátinderiniń durys-burystyǵyna mán berilmeıdi. Qazaq ánderiniń túpnusqalyq sózderi ózgeriske túsken. Ár jınaqtyń shyǵarýshy, qurastyrýshylary óz janynan sóz tirkesterin qosyp otyrǵan. Bulaı jalǵasa berse, asyl ánderimizdiń negizinen aıyrylyp qalýymyz múmkin. Myna shyǵarylyp otyrǵan «Syr sandyq» atty antologııalyq jınaǵymyzda osy jaıttardyń barlyǵyn eskerip, shama kelgenshe sóz mátinderi men áýenderiniń tól nusqasy saqtalyp berildi. Árıne, bul da áli tolyqtyrýdy qajet etedi, ony kelesi urpaqtyń enshisine qaldyrdyq.
– Kitap atynyń «Syr sandyq» dep qoıylýynyń syry nede?
– «Syr sandyq» dep qoıý sebebim, 1923 jyldyń 22 tamyzyndaǵy Sovnarkom otyrysynda óner zertteýshi, etnograf A.V.Zataevıchke qazaq halqynyń ánderin jınaqtap, kitap qylyp bastyryp shyǵarýǵa 2480 rýbl altyndaı qarajat bólip, ardager Sáken Seıfýllın qazaqtyń mýzyka ónerin saqtap qalýǵa orasan zor eńbegin sińirdi. Sol eńbekke bas ııýim bolsyn dedim ári sol bastamanyń búgingi jalǵastyrýshysy bolyp otyrǵanymyzdy pash etý ǵoı.
2010 jyldan bastap Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń «Halyq áni» kafedrasynda arnaıy «Arhıvtegi ánderdi jaryqqa shyǵarý» pánin engizdik. Osy pánniń aıasynda A.V.Zataevıch, B.G.Erzakovıch, M.Tólebaev, T.Bekqojına, N.Ketegenovanyń jınap qurastyrǵan jınaqtaryndaǵy aıtylmaı júrgen ánderdi taldap, zerttep, bolashaq halyq ánderin oryndaýshylarǵa úıretip, birtindep qoldanysqa engizip kelemiz.
– Án súıegin, dástúr ózegin úzbeı áriden kele jatqan sabaqtastyq jaıynda ne aıtasyz?
– Kóptegen ánderdiń óleńin muqııat qarap, aýysyp, ózgertilip ketken sózderdiń túpnusqasyn qoldan kelgenshe qalpyna keltirdik. Sóıtip, ánniń jańa oryndalǵan nusqasynda durys jazylýyn nazarda ustadyq. Marqum Júsipbek Elebekov sabaq barysynda ándi úıretip qana qoımaı, ashtyq zulmaty, repressııa kezeńderin, sol kezderde qandaı ánshiler bolǵanyn sýyrtpaqtap aıtyp, Mádı, Imanjúsip, M.Jumabaev, A.Baıtursynov ómirlerinen aqyryn syr shertip otyratyn edi. Negizi, ánshi adamda ótirik qospa bolmaıdy. Halyqtyń murasyn aıalap, qylaý túsirmeıtin. Qaı ándi qaı jerde, qandaı jaǵdaıda, kimnen úırengenin, soǵan qosa ánniń tarıhyn aıtyp, qulaǵymyzǵa quıyp ketti. Meniń osy sózimdi Ǵarekeń men Júsekeńniń osy kúngi shákirtteri tegis qoldaıdy. Bir án, bir shejire bolyp tarala beredi. Mysaly: Jarylǵapberdiden Qalı Baıjanov úırense, Qalı Baıjanovtan – Júsipbek Elebekov, Júsipbek Elebekovten – Jánibek Kármenov, Qaırat Baıbosynov, Qaırat Baıbosynovtan – Bekbolat Tileýhan, Aıtbek Nyǵyzbaev, taǵy basqalar bolyp jalǵasa beredi.
Keı kezde ánge qatysy joq keıbir adamdardyń bir ándi shyr-pyryn shyǵaryp kókpardyń laǵyndaı jan-jaqtan tartqylap jatqanyna amalsyz renjısiń. Solar keshe ǵana ómirden ótken ardaqtylarymyzdyń kózi tirisinde aıtsa qaıda qalǵan? Naǵyz ánshi-kúıshiler halyq murasyna adal bolady. Meniń de áke-sheshem ónerli adamdar bolǵan. Aǵyl-tegil repertýarymnyń ishinen bir-ekeýin ákemniń áni dep aıtyp júrsem, sizder sener edińizder. Biraq ónerdiń aldyndaǵy adaldyq-arym oǵan jibermeıdi. Iаǵnı, osy ánderdi ustazdardan qalaı úırensem, solaı jetkizip otyrmyn. О́ıtkeni, ǵasyrlar boıy urpaqtan-urpaqqa berilip, jalǵasyp kele jatqan altyn qazynamyzdyń berekesin qashyrmaýymyz kerek. Máselen «Qanattaldy» áni Seıtjan saldyń áni dep aıtylyp júr. Seıtjan sal Babaqovtardyń áýletinen. Seıtjan, Qosymjan, Esimjan aǵaıyndy ánshiler, óziniń zamanynda, óz óńirinde «Qanattaldyny» Seıtjannan artyq shyrqaǵan adam bolmaǵan. Kózi kórip, qulaǵy estigen adamdardy kezdestirgenimde: «Keshke qaraı qas qaraıa Seıtjan án salatyn edi, arasy tórt shaqyrym, bes-alty shaqyrym otyrǵan aýyldarǵa daýysy estilip, tap janynda án salǵandaı tańǵa sheıin tyńdaýshy edik» desetin. Shyn máninde, «Qanattaldy áni» Sátmaǵanbet Ahmetulynyki. Seıtjan, Qosymjan Babaqovtar bul ándi Sátmaǵanbettiń óz aýzynan úırengen. Maqsutbek Maıshekın «Qazaq ádebıeti» gazetinde (1964 jylǵy 20 naýryz) «Qanattaldy» áni Sátmaǵanbettiki ekeni týraly maqala jarııalady. «Qaıta-qaıta qylqyldap «Qanattaldyny» nege aıtasyń? Meńzegeniń ne? Sovet ókimetiniń qanaty talady dep otyrsyń ba?» dep KGB Júsipbek Elebekovti de biraz ıtteı qylyp áýrege salypty. Sodan ol ánniń sózin zamanǵa ıkemdep Orynbek Bekov, Maqsutbek Maıshekın jazypty. Al biz áýelgi bastaý-bulaqty qalpyna keltirdik.
Qaıratker aqyn Kákimbek Salyqov ta Úkili Ybyraıdyń shákirti Moldahmet Tyrbıevtan Úkili Ybyraıdyń, Balýan Sholaqtyń kóptegen ánderin úırenip, maǵan jetkizdi.
– Bári durys qoı, al endi, Qaıreke, qazirgi dástúrli ánshilerimizdiń ózin esikten syǵalatyp, shetqaqpaı bolǵandaı jaıy da jasyryn emes. Osyǵan ne aıtasyz?
– Onyń ras, estradanyń keıbir ánshileriniń besikten beli shyqpaı jatyp juldyzǵa aınaldyrǵandy kórip júrsińder. Eki án aıtyp, beıne-klıp túsirse, sol juldyz sanalatyn bolypty. Al bizdiń kez kelgen shákirtimiz 200 án biledi jáne sonyń bárin kelistirip aıtady. Olar ózin qarapaıym ustaıdy.
– Sonda dástúrli, dombyramen aıtylatyn ánniń qazirgi túıtkili nede?
– Halyq ánderiniń qadirin qashyryp jatyr. О́zge emes, ózimiz qashyryp jatyrmyz. Batysqa, myna turǵan Reseıge erepeısiz elikteımiz. Olardyń ózi kez kelgen telehabarda, Zykınalary o dúnıelik bolyp ketkenmen, odan bergi tiri sańlaqtarynyń bárin qurmettep sahnaǵa shyǵarady. О́ıtkeni, keıingi jastar kórsin, bilsin, úlgi alsyn deıdi. Pýgacheva qanshama dúrildedi, endi óz zamanyn bitirdi. Qazir qonaq bolyp otyrady, ónegesin beredi. Bizdikiler, tym bolmasa solardyń sondaıynan úlgi almaı ma?
Bizde de bir kezderde baıaǵy 60-70-80-shi jyldary ánimiz dúrkirep shyqqan. Estradada «Aıgúl», «Dos-Muqasan», Roza Rymbaeva. Osy kúngi urpaq osylardan nege úlgi almasqa? Biz bolsaq, qazir, tipti, kózi tiri Keńes Dúısekeevtiń óziniń ánin búldirip oryndaımyz. Al kózi joqqa ne istemeımiz?! Qısyq aıtamyz. Olaı bolmaıdy. Shámshi Qaldaıaqovty jaqsy kóremiz. Sóıte tura, tyńdasańyz, bir ánin tórt ánshi tórt túrli aıtady.
Sondaı klassıkterimiz osylaı bolǵanda halyq ánderi arhıvte qalǵandaı kúı keshýde. Bir konsert bolatyn bolsa, sahnaǵa dástúrli án aıtatyn bir ánshini de shyǵarmaı qoıdy. Baıaǵysha jekelep kúı de tartqyzbaıdy. Birde, qyzyq bolǵanda, Qurmanǵazynyń búkil orkestri jıylyp kelip, jarty kúı ǵana oryndady. Soǵan kúlip edik. Qazir ondaı dúnıe de joq. Anda-sanda bir án aıtqyzǵanǵa da zar boldyq. 15-20 ánshini jınap: «Báriń qosylyp bir án aıtyńdar, shoý jasańdar», deıdi. Mundaı kúldi-kómeshke ne deısiń? Búgin bireýi, keleside kezektesip basqasy aıtsa, dástúrli ánshiler renjimes edi. Eshqaısysy eteginen tartyp, bir-birin kúndep otyrǵan joq. Sóıtse, halyq ónerine jol ashylar edi.
– Halyq ániniń kıesin qurmettep, qudiretine bas ımeýge bola ma eken?
– Keńes ýaqytynda О́zbekáli Jánibekov mınıstr kezinde Avstrııadaǵy uly karnavalda 40 myń adamnyń aldynda án aıtqyzǵanyn umytpaımyn. Bıbigúl Tólegenova men Ermek Serkebaevtan jáne qazaqtyń bı-kúıinen keıin. Jarylǵapberdiniń «Ardaǵyn» shyrqadym. Sonda 40 myń adam qybyrsyz tyńdady. Halyqtyń da ánsúıerlik mádenıettiligi ǵoı, bir jaǵynan. Bizdiń qazaqta da án tyńdaýdyń sondaı bıik mádenıeti bolatyn. Biz sol rýhanı mádenıetten qazir aıyrylyp bara jatyrmyz. Qazir kóp ónerpazdyń kúnkóris kózi – toı. Toıǵa shaqyrǵan aǵaıynnyń ózi: «Qaraǵym, álgi estradań bar ma?» dep suraıdy. Dombyrany, halyq ánin kerek qylmaıdy. Qaptap ketken bir shalaǵaı, shalapot balalar. Shetinen áıel rólin keıipteýge qumar. Osyǵan qalaı qarnyń ashpas?
Al qazir dástúrli jaqsy ánshiler kóp. Syńsyp tur. Kerek deseńiz, júziniń atyn ataımyn. Keıingi ýaqytta, tipti, qaýlap shyqty. Kóbi bizdiń shákirtterimiz. Olardy aparyp ánin tyńdap, konsert qoıǵyzyp, halyqty sýsyndatyp dástúrli án ónerin órge súırep júrgen atpal azamattarymyzdy kóre almaı, qynjylatynymyz da sodan ǵoı. О́zim bala jasymnan ánge sýsap kelgenmin, sol shólim áli kúnge deıin basylmapty. Qanshama ándi úırendim, qorjynyma salyp kelemin, áli kúnge deıin jınap júrmin. Talaı ánim Qazaq radıosynyń altyn qorynda jatyr. Sonyń birazy jany ashymastyqtan, basqa da sebepterden óship qalǵan. Endi kelip bar ánder joǵalmasyn dep, keleshekte ánniń durys aıtylýy, áýeniniń saqtalýy, sóziniń burmalanbaýy úshin, keler urpaq talan-tarajǵa túsirmesin dep, sazy osy, sózi mynaý dep shyǵarǵan kitabymyz, bul.
Sóz sońynda aıtarym, osy kitapty daıyndap qurastyrýda ólsheýsiz septigin tıgizip, redaktorlyq mindetin qapysyz bilgirlikpen atqarǵan ózimniń shákirtim, dosent Aıtbek Nyǵyzbaevqa, meniń aıtýymdaǵy osynaý ánderdi arnaıy notaǵa túsirgen Qaırat pen Nurǵanym Aıtbaevtarǵa, pikir jazyp, kóp aqyl-keńes qosqan akademık Seıit Qasqabasov pen professor Serik Negımovke, redaksııa alqasynyń basqa da múshelerine, jınaqtyń shyǵýyna qatysy bar tilektes jandardyń bárine úlken alǵysymdy bildiremin. Bul antologııalyq eńbegim ózim qyzmet etip júrgen Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń, sondaı-aq, magıstratýra, bakalavr dárejesindegi arnaıy bilim beretin óner oshaqtarynyń stýdentterine, jalpy ánshi qaýymǵa túpnusqa derekkóz, oqý quraly retinde de kómek bolady, paıdasyn tıgizedi dep úmittenemin. Bul, árıne, alǵashqy qarlyǵash. Áli de qanshama izdenisti eńbekter jaryq kórip, zerttelip, án muramyz saf taza qalpynda tarala beretinine kámil senemin.
– Olaı bolsa, sizdiń de «Syr sandyǵyńyzdyń» halyqqa, ánsúıer qaýymǵa sherter syry mol bolsyn. «Egemen» gazetimizdiń atynan aq jol tileımiz. Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
