Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysy №200

2016 jylǵy 8 sáýir,  Astana, Úkimet Úıi Sý resýrstaryn keshendi paıdalaný men  qorǵaýdyń bas shemasyn bekitý týraly 2003 jylǵy 9 shildedegi Qazaqstan Respýblıkasy Sý kodeksiniń 36-baby 12-2) tarmaqshasyna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti qaýly etedi: 1. Qosa berilip otyrǵan Sý resýrstaryn keshendi paıdalaný men qorǵaýdyń bas shemasy (budan ári – Bas shema) bekitilsin. 2. Ortalyq memlekettik organdar, jergilikti atqarýshy organdar sý sharýashylyǵy, tabıǵat qorǵaý jáne basqa da sharalardy josparlaý kezinde Bas shema erejelerin basshylyqqa alsyn. 3. Osy qaýly alǵashqy resmı jarııalanǵan kúninen keıin kúntizbelik on kún ótken soń qoldanysqa engiziledi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstri K.MÁSIMOV Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2016 jylǵy 8 sáýirdegi №200 qaýlysymen bekitilgen Sý resýrstaryn keshendi paıdalaný men qorǵaýdyń bas shemasy Mazmuny Kirispe. 1. Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyn sý sharýashylyǵy boıynsha ákimshilik aýdandarǵa bólý. 2. Aýmaqtyń sý resýrstarymen qamtamasyz etilýi. 3. Bar sý resýrstary. 4. Ekonomıka salalarynyń sý resýrstaryn paıdalanýy. 5. Ekonomıka salalarynyń sý resýrstaryn paıdalanýyn baǵalaý. 6. Ekonomıka salalarynyń sýǵa qajettilikteri. 7. Sý sharýashylyǵy esepteri men balansy. 8. Sý sharýashylyǵy esepteriniń nátıjesi. 9. Qorytyndylar men negizgi is-sharalar. Kirispe Bas shema eldiń jáne jekelegen óńirlerdiń damý boljamdaryn eskere otyryp, sý sharýashylyǵy mindetterin sheshý, ekonomıka salalaryn sý resýrstarymen kepildik berilgen qamtamasyz etý jáne tabıǵı ekojúıeniń tepe-teńdigin saqtaý maqsatynda ázirlendi. Ornyqty áleýmettik-ekonomıkalyq damýǵa qol jetkizý úshin sý resýrstaryn paıdalanýda jáne basqarýda tıisti ózgerister men jańa tásilder talap etiledi. Bas shemanyń negizgi mindeti: 1) jerústi men jerasty sýlarynyń resýrstaryn naqtylaý jáne olardy paıdalaný deńgeıin baǵalaý; 2) eseptik deńgeılerge ekonomıka salalarynyń sýǵa qajettilikterin anyqtaý bolyp tabylady. Senimdi gıdrologııalyq aqparat alý sý qajettiligin qanaǵattandyrý, tutynýshylardy sýmen qamtamasyz etýde táýekelderdiń týyndaý yqtımaldyǵyn anyqtaý maqsatynda sý sharýashylyǵy esepteri men balansyn júrgizý úshin qajet. Sý tutynýdyń ósýi jalpy respýblıka jáne ekonomıkanyń naqty salalary boıynsha JIО́ kóleminiń boljanatyn ósimi boıynsha ındıkatıvtik kórsetkishterge sáıkes qabyldandy. Eseptik deńgeılerge: 1) retrospektıvalyq (negizgi) deńgeı – 1990 jyl; 2) qazirgi zamanǵy deńgeı – 2012 jyl; perspektıvalyq eseptik deńgeılerge: 1) jaqyn aradaǵy perspektıva – 2020 jyl; 2) josparlanatyn perspektıva – 2030 jyl; 3) alys perspektıva – 2040, 2050 jyldar qabyldanǵan. 1. Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyn sý sharýashylyǵy boıynsha ákimshilik aýdandarǵa bólý Sý sharýashylyǵy boıynsha ákimshilik bólý birlikteriniń bólinisi negizinde sý resýrstary, olardy basseındik, oblystyq, vedomstvolyq jáne salalyq aspektilerde paıdalaný, sý resýrstaryn qorǵaý jáne utymdy paıdalaný, ekonomıka salalaryn sýmen qamtamasyz etýdi ońtaılandyrý máseleleri, sý sharýashylyǵy salasynyń jumys isteýi qaralatyn bolady. Sý sharýashylyǵy boıynsha ákimshilik aýdandarǵa bólýdiń negizine respýblıkany negizgi ózen sý sha­rýa­shylyǵy basseınderine gıdrografııalyq bólý jatady. Olardyń shekarasyna salalary bar ne­gizgi ózen basseınderi, ózge ózender basseınderi jáne aǵynsyz aýmaqtar (ózen aralyqtary) jatady. Gıdrografııalyq qaǵıdat boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda segiz: Aral-Syrdarııa, Balqash-Alakól, Ertis, Esil, Jaıyq-Kaspıı, Nura-Sarysý, Tobyl-Torǵaı jáne Shý-Talas ózen sý sharýashylyǵy basseınderi bar. Osyǵan sáıkes respýblıka aýmaǵynda sý resýrstaryn paıdalanýdy jáne qorǵaýdy retteý jónindegi segiz basseın ınspeksııasy óz qyzmetin júzege asyrady: Aral-Syrdarııa, Balqash-Alakól, Ertis, Esil, Jaıyq-Kaspıı, Nura-Sarysý, Tobyl-Torǵaı jáne Shý-Talas. Árbir basseın ınspeksııasynyń qyzmet aımaǵynyń shekaralary sheginde salalary bar negizgi ózenniń gıdrografııalyq basseınin, ózge ózen basseınderin, sondaı-aq ózen aralyqtarynyń aǵynsyz aımaqtaryn qamtıtyn sý sharýashylyǵy aýdandary bólingen. Sý sharýashylyǵy aýdandarynyń shekaralarynda sý sharýashylyǵy keshenindegi mańyzdylyǵyna qaraı sý sharýashylyǵy ýchaskeleri bólingen. Respýblıka aýmaǵynda barlyǵy 86 sý sharýashylyǵy ýchaskesi bólingen. Bir sý sharýashylyǵy basseıni sheginde 5-ten 12-ge deıin jáne odan da kóp sý sharýashylyǵy ýchaskeleri bar. Sý sharýashylyǵy aýdandarynyń shekaralary men ýchaskelerin aıqyndaý kezinde sý resýrstaryn ıntegrasııalanǵan basqarýdyń qazirgi zamanǵy tásilderi eskerildi. Barlyq sý sharýashylyǵy aýdandary men ýchaskeleri boıynsha jerústi jáne jerasty sýlarynyń resýrstaryna baǵa berilgen, sý tutynýshylar belgilendi, ekonomıka salalary boıynsha qazirgi jaı-kúıi men perspektıvada sý tutyný jáne sý burý kólemderi aıqyndaldy. Atalǵan kórsetkishterdi baǵalaý basseın boıynsha tutastaı qalyptasqan sý sharýashylyǵy jaǵdaıyna baǵa berýge, aǵynnyń artyq mólsheri men tapshylyqtaryn, perspektıvada qoldanylatyn sý resýrstarynyń kólemin aıqyndaýǵa, sý tutyný shekterin belgileýge múmkindik beredi. Respýblıka aýmaǵyn sý sharýashylyǵy boıynsha ákimshilik aýdandastyrý karta-shemada (1-sýret) kórsetilgen. 1-sýret Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyn sý sharýashylyǵy boıynsha ákimshilik aýdandastyrý 2. Aýmaqtyń sý resýrstarymen qamtamasyz etilýi Respýblıkanyń jekelegen óńirleri boıynsha jerústi jáne jerasty sý resýrstarymen qamtamasyz etilý jaǵdaıy ártúrli. Jerústi jáne jerasty sýynyń jeke resýrstarymen Ertis ózeni, Balqash-Alakól basseınderi anaǵurlym qamtamasyz etilgen. Nura-Sarysý, Esil, Tobyl-Torǵaı basseınderinde jerasty sýlary tapshy bolyp tabylady. Esil, Jaıyq-Kaspıı, Aral-Syrdarııa, Tobyl-Torǵaı jáne Nura-Sarysý basseınderiniń edáýir aýmaǵy jerústi jáne jerasty sýynan tapshylyq kórip jatyr. 2-sýrette jerústi sý resýrstarynyń sý sharýashylyǵy basseınderi boıynsha bólinýi keltirilgen. Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Ertis jáne Ile ózenderinen qazirgi sý alýyn eskersek, ózenderdiń jáne ýaqytsha aǵyn sýdyń ortasha kópjyldyq jalpy aǵyny 100,58 km3 dep baǵalanady, onyń 55,94 km3 (55,6 %) respýblıkanyń aýmaǵynda, qalǵan bóligi – 44,64 km3 (44,4 %) onyń sheginen tys qalyptasady. Qazaqstannyń bir turǵynyna shaqqanda sý resýrstarymen qamtamasyz etilý kórsetkishi bir turǵynǵa táýligine 18,79 km3 quraıdy. 2-sýret Balqash-Alakól jáne Ertis basseınderiniń jalpy jerústi sý resýrstarymen de, óz aýmaǵynda qalyptasatyn resýrstarmen de qamtamasyz etilý úlesi anaǵurlym joǵary. Aral-Syrdarııa basseıninde aǵynnyń shamamen 80 %, Jaıyq-Kaspıı basseıninde 33 % astamy respýblıka sheginen tys keledi. Jerasty sýlarymen qamtamasyz etilý de tómen. Jerasty sý resýrstary retinde barlaý jasalǵan paıdalaný resýrstary, ıaǵnı ekonomıka salalary is júzinde paıdalanýy múmkin sý alyndy. Jalpy ekonomıka salalary alatyn sýda kanaldarǵa (Jaıyq-Kaspıı, Ertis basseınderi) sý jınaýdy qamtamasyz etý kezinde berilgen shekti ustaý úshin sýdyń berilýi, quıma sý qoımalarynyń (Jaıyq-Kaspıı, Nura-Sarysý, Aral-Syrdarııa basseınderi) toltyrylýy, sonymen qatar paıdalanylmaıtyn shahta-kenish sýlaryn (Balqash-Alakól, Ertis, Esil, Nura-Sarysý jáne Tobyl-Torǵaı basseınderi) jınaý eskerilmegen. Jalpy sý alýda transshekaralyq ózenderge mindetti sý jiberý, sý paıdalanýshylar úshin (sý kóligi, balyq sharýashylyǵy) jáne ekologııalyq maqsattarǵa sý aǵynynyń shyǵyndary eskerilmegen. Munyń barlyǵy árbir naqty ózen boıynsha sý sharýashylyǵy balansyn jasaý kezinde eskeriledi. Aýmaqtyń sý resýrstarymen qamtamasyz etilýiniń jalpy baǵasy nemese «sý tapshylyǵynyń kórsetkishi» – bul sý kózderinen alynatyn sýdyń qolda bar resýrsynyń jalpy kólemine araqatynasy. Qabyldanǵan halyqaralyq ólshemsharttar boıynsha Qazaqstan Respýblıkasy sý tapshylyǵynyń kórsetkishi joǵary elderdiń sanatyna jatady. 3. Bar sý resýrstary Ekonomıka salalarynda ózen aǵynyn paıdalaný múmkindigi turǵysynan bar sý resýrstary qyzyǵýshylyq týdyrady. Olardyń shamasy sý resýrstary men mindetti aǵyn shyǵyndarynyń ártúrliligi boıynsha aıqyndalady. Sý resýrstary sý qoımalarynyń sýy mol jyldardaǵy sý aǵynyn sýy az jyldarǵa qaıta bólýdi, qaıtarymdy sýlardy, basqa basseınderden sý aǵynyn jiberýdi, jerasty jáne basqa da sý kózderin paıdalanýdy eskere otyryp belgilengen. Mindetti shyǵyndarǵa: Qytaı Halyq Respýblıkasyndaǵy qosymsha sý tartý, jerasty sýlaryn alý esebinen ózen aǵynyna keltiriletin nuqsan, tuıyq sý aıdyndaryna jáne shektes elderge mindetti sý jiberý (ekologııalyq, sanıtarııalyq) jatady. Qazaqstan Respýblıkasynyń bar sý resýrstary perspektıvada: 1) sý az jyldary 2030 jylǵy deńgeıde – 10 km3, al 2040 jylǵy deńgeıde – 9,9 km3; 2) sýlylyǵy ortasha jyly 2030 jylǵy deńgeıde – 20,4 km3, 2040 jylǵy deńgeıde – 23,1 km3; 3) sý kóp jyldary 2030 jylǵy deńgeıde – 30 km3, 2040 jylǵy deńgeıinde – 29,7 km3 quraıdy. 4. Ekonomıka salalarynyń sý resýrstaryn paıdalanýy 1. Kommýnaldyq jáne ónerkásiptik sýmen jabdyqtaý men sý burý 2012 jyly tabıǵı sý obektilerinen aýyz sýmen jabdyqtaý úshin 838,893 mln.m3 alyndy. 1990 salystyrǵanda sý tutyný 1,68 ese qysqardy, al halyqtyń sany 1,01 ese azaıdy. Sý tutyný ósimi saqtalady jáne 2040 jylǵy deńgeıde sý alý 1276,140 mln. m3 kóleminde kútilýde. Sýdyń úlestik shyǵyny 1 turǵynǵa táýligine 60 lıtrden bastap 250 lıtrge deıin aýytqıdy, bul turǵyn qurylystardyń jaılylyǵy deńgeıine jáne júıeniń tehnıkalyq jaı-kúıine baılanysty. Respýblıkada sý resýrstaryn anaǵurlym mańyzdy ári iri tutynýshylardyń biri ónerkásip bolyp tabylady. Onyń qajettilikteri taza jerústi sýyn (jalpy sý alýdyń 89,8 %) alý jáne jerasty kózderi (10,2 %) esebinen qanaǵattandyrylady. Kásiporyn qyzmetiniń túrine baılanysty sýdy basym paıdalaný sıpaty ártúrli bolýy múmkin. Sýdy shyǵyndaý normasy óndiristiń naqty tehnologııasyna qoldanylatyn esep negizinde aıqyndalady. Sý tutynýdyń jáne tabıǵı sý obektilerine sý aǵyzýdyń kóp kólemi tehnologııalyq prosester men óndiriste sý sharýashylyǵy shemasynyń jetilmegenin sıpattaýy múmkin. Birqatar jaǵdaıda tutynylatyn sýdyń kólemi onyń sapasyna baılanysty bolady. Sý resýrstaryn, ásirese, ónerkásipte únemdeýdiń mańyzdy rezervi aınalym sýymen jabdyqtaý bolyp tabylady. Ony engizgen jaǵdaıda sý alý 5 – 10 ese tómendeýi múmkin, tıisinshe aǵyzý da azaıady. Qazaqstan Respýblıkasy boıynsha júıeli qaıtarymdy jáne tizbekti-aınalym sýymen jabdyqtaý kólemi 2012 jyly 8308,37 mln. m3, onyń ishinde aınalym sýy – 7556,495 mln. m3, qaıtarymdy sý – 751,875 mln. m3qurady. Perspektıvada sý burýdyń jalpy kólemi – 4718,90 mln. m3, onyń ishinde sý obektilerine – 4150,36 mln. m3 kútilýde. Qazirgi jaǵdaımen salystyrǵanda, 2040 jyly qaıtarymdy jáne tizbekti-aınalym sýymen jabdyqtaý kólemi 1,2 ese ósedi jáne 9760,244 mln. m3, onyń ishinde aınalym sýy – 8895,505 mln. m3, qaıtarymdy sý – 864,739 mln. m3kóleminde kútilýde. Kásiporyndardyń sarqyndy sýlary sý aıdyndaryn lastaýdyń keń taraǵan kózderiniń biri bolyp tabylady. О́nerkásiptik, taý-ken jáne qaıta óńdeý kásiporyndarynan basqa, sý lastaǵyshtarǵa qala qurylysy, sýarmaly eginshilik alqaptary, túrli tundyrǵyshtar, qatty, suıyq qaldyqtardyń jáne munaı ónimderiniń qoımalary jatady. Burylatyn sarqyndy sýlardyń sanattaryna negizinen sharýashylyq-turmystyq, ónerkásiptik, karerlik, kenishtik jáne aralas sýlar jatady. Tazalaý túrleri: mehanıkalyq, tabıǵı jáne jasandy-bıologııalyq. Respýblıka boıynsha 2012 jyly sý burý kólemi 4022,729 mln. m3 qurady. Jalpy kólemnen: turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵynan – 430,466 mln.m3 (11 %), ónerkásiptik – 3592,263 mln. m3 (89 %) aǵyzyldy. Respýblıka aýmaǵynda 2012 jyly 609 kárizdik qurylysjaı jáne 387 jekelegen kárizdik jeli jumys istedi. 2. Aýyl sharýashylyǵyn sýmen jabdyqtaý jáne jaıylymdardy sýlandyrý Aýyl sharýashylyǵyn sýmen jabdyqtaýda negizgi tutynýshylar – aýyl halqy, mal sharýashylyǵy, aýyl sharýashylyǵy ónimin bastapqy óńdeý kásiporyndary, halyqtyń jeke qosalqy sharýashylyq júrgizýge arnalǵan úı janyndaǵy ýchaskeleri bolyp tabylady. Bazalyq 1990 jyly respýblıkada aýyl sharýashylyǵyn sýmen jabdyqtaý men jaıylymdardy sýlandyrý qajettilikterine sý alý 1092,8 mln. m3 qurady, onyń ishinde jerústi kózderinen 520,7 mln. m3 nemese 47,6 % qurady. 2012 jyly jalpy sý alý – 366,0 mln. m3 qurady, onyń ishinde jerústi sýynan 108,25 (29,6 %) jáne jerasty sýlarynan – 257,75 mln. m3 (70,4 %) qurady. Perspektıvada 2040 jylǵy deńgeıde atalǵan qajettilikterge 820,09 mln. m3 kóleminde sý alý kútilýde. Aýyl sharýashylyǵy sý tutynýshylarynan sý burý negizinen ortalyqsyzdandyrylmaı júzege asyrylady. Aýylda sanıtarııa obektileriniń qurylysyna tıisinshe nazar aýdarylmaıdy, ázirshe sýmen jabdyqtaý ǵana basym bolyp tur. Sondyqtan aýyldyq eldi mekenderde turǵyn qurylystardy káriz júıesimen qamtý deńgeıi sý qubyrymen qamtý deńgeıinen áldeqaıda tómen bolyp keledi. 3. Sýarmaly eginshilik Basseınderde sýarmaly eginshiliktiń qazirgi zamanǵy jaı-kúıin taldaý jáne baǵalaý Qazaqstan jaǵdaılarynda jerlerdi melıorasııalaý eginshiliktiń aýa raıynyń qolaısyz jaǵdaılaryna táýeldiligin tómendetýdiń jáne kókónis-baqsha, tehnıkalyq, dándi daqyldar, jemshóptik aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń, tıisinshe, mal sharýashylyǵy ónimderi óndirisi turaqtylyǵynyń mańyzdy sharttarynyń biri bolyp tabylady. Mal sharýashylyǵy úshin astyq pen jemshópti kepildik berilgen óndirý aımaǵyn jasaý sýarmaly jerlerdiń negizgi mindeti bolyp tabylady. Sonymen qatar topyraqtyń sý jáne jel erozııasyna qarsy kúres, aýyl sharýashylyǵy óndirisin keshendi mehanıkalandyrý, elektrlendirý jáne hımııalaý, qajetti bazany jasaý jáne sýarmaly júıeler qurylysynyń ındýstrııalyq ádisterin ıgerý boıynsha sharalar keshenin júzege asyrý kózdeledi. Barlyǵy respýblıka boıynsha aýyl sharýashylyǵy alqaptary 222242,5 myń ga nemese búkil aýmaqtyń 81,55 % quraıdy. Sýarmaly alańdar búkil aýyl sharýashylyǵy alqaptarynyń 1,32 % quraıdy. Qazirgi zamanǵy jaǵdaılarda, aldyńǵy kezeńderdegideı, respýblıkada melıorasııalyq jumystardyń negizgi túri turaqty jáne lımandy sýarý bolyp tabylady. 1990 jyly respýblıkada 3248,5 myń ga sýarmaly alań boldy, is júzinde 3064,75 myń ga (94 %) sýarylatyn. 2012 jyly 2909,59 myń ga sýarmaly jer boldy, is júzinde 1305,06 myń ga sýaryldy. Qazaqstan Respýblıkasynda sýarmaly eginshilik anaǵurlym iri sý tutynýshy bolyp tabylady. Buryn sol úshin shamamen 65 % taza sý alynatyn. Sýarmaly eginshilikte sýdy paıdalaný turaqty jáne lımandy sýarý qajettilikterin qamtıdy. Turaqty sýarý respýblıkamyzdyń ońtústiginde – Ońtústik Qazaqstan, Almaty, Jambyl jáne Qyzylorda oblystarynda jetkilikti damyǵan. Respýblıkamyzda lımandy sýarý da, ásirese, soltústik oblystarda damydy. 1990 jyly turaqty sýarý júıelerinde sý berý jáne sýarý tásilderi: 1) mashınalyq sý kótergishti paıdalaný – 25,2 %; 2) jańbyrlatý – 30 % boldy. 2012 jyly osy kórsetkishter tıisinshe 3,9 jáne 2,5 % qurady, bul júıeniń qazirgi zamanǵy sýarý tásilderimen nashar jabdyqtalǵanyn kórsetedi. Lımandy sýarý ózenderdiń aǵysyna, olardyń salasyna jáne jergilikti aǵysyna negizdeledi. Bazalyq 1990 jyly lımandy sýarý alańdarynyń jer balansy 928,04 myń ga boldy, is júzinde 761,47 myń ga nemese olardyń jalpy sanynan 82 % sýaryldy. 2012 jyly is júzinde 40,73 myń ga nemese bazalyq jyldan shamamen 3,8 % lımandar paıdalanyldy. Odan basqa, 311,98 myń ga shabyndyqqa sý jiberildi. Respýblıkada mal basy sanynyń boljanatyn ósýi sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerdiń, sol sııaqty oblystardyń sý sharýashylyǵy jáne ózge de uıymdarynyń lımandardy paıdalaný saıasatyn túbegeıli qaıta qaraýyn talap etedi. Osyǵan baılanysty qara shóptiń negizgi óndirýshileri retinde lımandy sýarý alańdaryn qalpyna keltirý belgilengen. Sýarmaly eginshilikte sý jáne jer resýrstaryn paıdalaný perspektıvasy. Ssenarııler Respýblıkamyzdyń jer qory sýarmaly jerlerdiń alańdaryn qalpyna keltirýge múmkindik beredi, biraq kóptegen basseınderde birqatar óńirlerdiń ekologııalyq ahýalyn saqtap qalý úshin aǵynnyń edáýir kólemin bólýdi talap etetin sý resýrstarynyń tapshylyǵy tejeýshi faktor bolyp tabylady. Qajetti aýyl sharýashylyǵy ónimin alý, sý-jer jáne eńbek resýrstary, tabıǵat paıdalaný múddeleri boıynsha óńirlik mindetterdi negizge ala otyryp, respýblıkada sýarýdyń qajetti alańdary úsh ssenarıı boıynsha qarastyrylǵan: 1) birinshi ssenarıı – «Eń tómengi», ol 2040 jylǵy deńgeıge deıin ózgerissiz qalyp, sýarmaly alańdardy ulǵaıtpaı, salany damytýǵa negizdeledi jáne 1560,4 myń ga quraıdy, onyń ishinde turaqty sýarý – 1391,1 myń ga jáne lımandy sýarý – 169,3 myń ga. Sýarmaly eginshilikti damytýdyń bul ssenarııinde el halqyn negizgi azyq-túlik ónimderimen (et, sút, jumyrtqa jáne jemister), al mal sharýashylyǵyn jemshóppen qamtamasyz etý qıyn bolady. Bul ssenarıı boıynsha sýarmaly jerler alańynyń ulǵaıýy mardymsyz (10 % jýyq); 2) ekinshi ssenarıı – «Ońtaıly», bul shıelenisken óńirlerde ekologııalyq tepe-teńdikti saqtaý basymdylyǵymen sý resýrstaryn barynsha únemdeýdi eskere otyryp, sýarmaly alańdardy ońtaıly ulǵaıta otyryp, salany damytýǵa negizdeledi. Bul damý ssenarııinde 2040 jyldyń sońyna qaraı halyqtyń aýyl sharýashylyǵy ónimderi men mal basynyń jemshóppen ishki qajettilikterin tolyq qanaǵattandyrý úshin barlyq sýarmaly alańdardy 2210 myń ga-ǵa, onyń ishinde turaqty sýarýdy – 1800,0 myń ga jáne lımandy sýarýdy 410 myń ga deıin jetkizý qarastyrylǵan. Bul ssenarıı boıynsha sýarmaly jerlerdiń alańy 40 % deıin kóbeıedi; 3) úshinshi ssenarıı – «Eń joǵary», bul aýyl sharýashylyǵy óndirisi úshin sýarmaly jerlerdi barynsha paıdalaný basymdylyǵymen respýblıkanyń sý sharýashylyǵy kesheniniń ekonomıkasyn tolyq damytýǵa negizdeledi. Bul ssenarıı boıynsha aýyl sharýashylyǵynyń aınalymyna respýblıkanyń barlyq sýarmaly jerleri – 2692,9 myń ga, onyń ishinde turaqty sýarýdyń – 2100,0 myń ga jáne lımandy sýarýdyń – 592,0 myń ga jerleri ettiń eksporttyq áleýetin eskere otyryp, mal sharýashylyǵyna jemshóp bazasyn jasaý úshin qatysýy tıis. Bul ssenarıı boıynsha sýarmaly jerlerdiń alańy 70 – 75 % ulǵaıady. Úshinshi ssenarıı boıynsha alańdardy sýaratyn sýmen qamtamasyz etý úshin bizge shektes memleketterden keletin transshekaralyq ózenderdiń aǵynynan sý bólý boıynsha máselelerdi, aǵyndy qaıta retteýdi jáne basseınaralyq jiberýdi sheshý qajet. Joǵaryda jazylǵandardy eskere otyryp, sýarmaly eginshilikti damytýdyń «eń joǵary» ssenarııi joǵaryda tizbelengen sharttardy oryndaǵan kezde júzege asyrylýy múmkin. Bul ssenarıı eldiń ekonomıkalyq turaqtylyǵy jaqsaryp, ózenderdiń transshekaralyq máseleleri sheshiletin, aýyl halqynyń ál-aýqaty joǵarylap, sany ósetin 2030 jylǵy deńgeıden keıin qarastyrylýy múmkin. Sýarmaly jerlerdi úsh ssenarıı boıynsha yqtımal ońaltýdy taldaý halyqty jáne qaıta óńdeý óndirisin sý resýrstaryn paıdalanýdy shamaly ulǵaıta otyryp, qamtamasyz etýge múmkindik beretin ekinshi «ońtaıly» ssenarııdiń qaǵıdatty basymdyǵyn kórsetti. Sý sharýashylyǵy esepteri úsh ssenarıı boıynsha sýarmaly eginshiliktiń (turaqty jáne lımandy) mynadaı alańdaryn negizge ala otyryp jasaldy: 2020 jyly eń tómengi ssenarıı boıynsha – 13579 myń ga, ońtaıly ssenarıı boıynsha – 187,50 myń ga, eń joǵary ssenarıı boıynsha – 1960,40 myń ga; 2030 jyly eń tómengi ssenarıı boıynsha – 13579 myń ga, ońtaıly ssenarıı boıynsha – 1965,40 myń ga, eń joǵary ssenarıı boıynsha – 2430,52 myń ga; 2040 jyly eń tómengi ssenarıı boıynsha – 1560,4 myń ga, ońtaıly ssenarıı boıynsha – 2210,0 myń ga, eń joǵary ssenarıı boıynsha – 2692,0 myń ga. Ákimshilik oblystardaǵy birqatar ózen basseınderi boıynsha 2040 jylǵy deńgeıdegi esepterde sýarmaly jerlerdiń maksımaldy alańdaryn jáne sýarylatyn sýmen naqty qamtamasyz ete alatyndardy ǵana paıdalaný kózdelgenin atap ótý kerek. Bas shemada sýarýdy qalpyna keltirý jáne rekonstrýksııalaýdyń qarqyny men kólemi sýarmaly eginshilikti damytý strategııasyna, ekonomıkalyq jáne materıaldyq faktorlardy eskere otyryp, respýblıka halqyn azyq-túlik ónimderimen qamtamasyz etýdi qanaǵattandyrý qajettiligine negizdelip qabyldandy. Sýarmaly jerlerden alynatyn aýyl sharýashylyǵy óniminiń óndirisin ulǵaıtýǵa: 1) aýyl sharýashylyǵy aınalymyna qalpyna keltirilgen sýarmaly alańdardy engizý; 2) qoldanystaǵy sýarý júıelerin tehnıkalyq rekonstrýksııalaý; 3) agrotehnıkalyq is-sharalar keshenin júzege asyrý esebinen qol jetkizýge bolady. Jerústi aǵyny basseındegi sýarmaly eginshiliktiń negizgi kózi bolyp tabylady. Qazirgi jaǵdaıda (2012 jyly) jerústi aǵynyndaǵy sýarý alańy 1257,8 myń ga nemese 99,5 % quraıdy. 2040 jylǵy deńgeıge qaraı ońtaıly ssenarıı boıynsha jerústi aǵynyndaǵy sýarmaly alań 1726,02 yń ga quraýy kerek, sonymen qatar eseptik sý jınaý 11518,34 mln. m³ kóleminde kútiledi. Jerasty sýlaryn sharýashylyqta paıdalanýǵa qarqyndy tartý sý resýrstaryn utymdy paıdalanýǵa, jerústi aǵynyn únemdeýge baǵyttalǵan mańyzdy is-shara bolyp tabylady. Jerlerdi sýarýǵa jaramdy jerasty sýlarynyń kólemi respýblıka boıynsha jylyna 8,41 km³ quraıdy. Jerasty sýlaryn paıdalaný Qazaqstan Respýblıkasynda sýarý alańdaryn ulǵaıtý úshin mol múmkindikter ashady. Bas shemada 2040 jylǵy deńgeıde jerasty sýlarymen sýarýǵa usynylǵan alańnyń barlyǵy sý alý 154,13 mln. m³ bolǵanda 31,85 myń ga quraıdy (1,82 %). 2012 jyly kollektorlyq-drenajdyq sýlarmen sýarý 3,41 myń ga qurady. Kollektorlyq-drenajdyq sýlar bazasynda sýarý ony sý kózderi boıynsha ortaq bólýde bolýy kerek (jetkilikti aralastyrýdy eskergende), bul jerústi aǵynyn únemdeıdi. Bas shemada 2040 jylǵy deńgeıge qaraı kollektorlyq-drenajdyq sýlardy jınaý 90,34 mln. m³ bolǵan kezde 13,85 myń ga alańda paıdalaný belgilenedi. 2012 jyly kollektorlyq-drenajdyq sýlarmen sýarý 3,12 myń ga qurady. Birqatar elderde sarqyndy sýlar negizinde sýarý júıesi jetkilikti damyǵan, sondyqtan Qazaqstan Respýblıkasynda da sýarýdyń osy túrine nazar aýdarylýǵa tıis. 2040 jylǵy deńgeıge qaraı sý alý kólemi 158,63 mln. m³ bolǵanda alańdardy keıinnen keńeıte otyryp, 29,53 myń ga alańda sarqyndy sýlardy paıdalaný kózdelgen. Sýarý júıeleriniń tehnıkalyq deńgeıin sıpattaıtyn negizgi kórsetkish PÁK bolyp tabylady. Perspektıvada 2040 jylǵa qaraı júıelerdiń PÁK – 0,70 deıin ósedi, bul rette: magıstraldyq kanaldardyń PÁK – 0,92, ishki júıe PÁK – 0,87, egistiktiń PÁK – 0,88 bolýy tıis. Turaqty sýarýdyń qoldanystaǵy júıesin qalpyna keltirý jáne rekonstrýksııalaý sýarý jáne qorshaǵan ortany qorǵaý kezinde sýarmaly jerlerdiń jáne aýyl sharýashylyǵy alqaptarynyń ónimdiligin arttyrý, sý resýrstaryn únemdeý, eńbek ónimdiligin arttyrý boıynsha mindetterdi sheshýde melıorasııanyń mańyzdy baǵyty bolyp tabylady. Barlyǵy 2040 jylǵy deńgeıde ońtaıly ssenarıı boıynsha Bas shemada turaqty sýarý alańdaryn 1800,0 myń ga deıin jetkizý josparlanǵan. Sýarmaly júıelerdiń tehnıkalyq jaı-kúıin taldaý olardy tolyq qaıta qurý talap etiletinin kórsetti. Júıelerdiń PÁK tómen bolýy men betiniń qanaǵattanarlyqsyz josparlanýy keıbir ýchaskelerde sýdyń óndirissiz joǵalýyna ákeledi. 2040 jylǵy deńgeıge: 1) 535,67 myń ga alańda turaqty sýarý júıesin qalpyna keltirý; 2) 632,17 myń ga alańda turaqty sýarý júıesin keshendi rekonstrýksııalaý; 3) 316,08 myń ga alańda turaqty sýarý júıesin ishinara rekonstrýksııalaý belgilendi. Osy mindetterge sáıkes qoldanystaǵy sýarý júıelerin rekonstrýksııalaý birinshi kezekte júıelerdiń PÁK qazirgi zamanǵy talaptardy qanaǵattandyrmaıtyn alańdary belgilengen. Perspektıvada 2040 jylǵy deńgeıde sý alýdyń eseptik kólemi 11188,71 mln. m³-nan 12282,62 mln. m³-ge deıin nemese qalpyna keltiriletin alańdardyń 1264,33 myń ga -dan 1800,0 myń ga-ǵa (1,4 ese) artý kezinde 1,1 esege ósýi tıis. Lımandy sýarý dúrkin-dúrkin qurǵaqshylyq bolyp turatyn alańdarda, ıaǵnı topyraqtaǵy kóktemgi ylǵaldyń shoǵyrlanýy esebinen aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń (jemshóptik) úlken ónimin alýǵa múmkindik beretin jerlerde qoldanylady. Perspektıvada jemshóptiń kepildik berilgen kóleminiń qazirgi kórsetkishtermen salystyrǵanda ósýi mal sharýashylyǵyn damytýǵa negiz bolyp tabylady. 2040 jylǵy deńgeıge qaraı lımandy sýarý alańyn 410,0 myń ga deıin jetkizý belgilenedi. Lımandy sýarýdyń tehnıkalyq jaı-kúıin taldaý olardy tolyq qaıta qurý talap etiletinin kórsetti. 2040 jylǵy deńgeıge qaraı Bas shemada 368,67 myń ga alańda lımandy sýarý júıesin qalpyna keltirý, olardy 31,0 myń ga alańda keshendi rekonstrýksııalaý belgilendi. Tutastaı alǵanda, lımandy sýarý alańdarynyń sýmen qamtamasyz etilýi eseptik rejımge, sýarmaly alańdardyń bolýyna jáne kezeńder boıynsha tehnıkalyq damý deńgeıinen olardyń ósý qarqynyn negizge alyp belgilengen. 4. О́zge de salalar Balyq sharýashylyǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń balyq sharýashylyǵy qorynyń quramyna Kaspıı jáne Aral teńizderiniń aıdyndary, Balqash kóli, Alakól kóli júıesiniń, Buqtyrma, Qapshaǵaı jáne Shardara sý qoımalary jáne halyqaralyq, respýblıkalyq, jergilikti mańyzy bar basqa da sý aıdyndary kiredi. Kaspıı teńizin eseptemegende, sý aıdyndarynyń jalpy alańy shamamen 5 mıllıon gektardy quraıdy. Qazaqstannyń balyq sharýashylyǵy men balyq aýlaýdy qarqyndy damytý úshin balyq sharýashylyǵynyń sý qory baı. Respýblıkamyz halqynyń boljamdy ósýin jáne ǵylymnyń usynylǵan normalaryn esepke ala otyryp, halyqtyń balyq jáne balyq ónimin tutynýyn qanaǵattandyrý úshin (1 adamǵa jylyna 13,4 kılogramm), taýarly balyqty ósirý jáne ony ımporttaý kólemin jylyna 272 myń tonnaǵa deıin jetkizý kerek. Bazalyq 1990 jyly balyq sharýashylyǵynyń muqtajdyqtaryna sý alý kólemi jylyna – 417,74 mln. m³, qaıtarymsyz sý tutyný jylyna – 282,6 mln. m³, 2012 jyly tıisinshe jylyna 94,9 jáne 65,29 mln. m³ qurady. Perspektıvada 2040 jylǵy deńgeıge qaraı sý alý kólemi shamamen jylyna – 192,14 mln. m³, qaıtarymsyz sý tutyný jylyna 127,30 mln. m³ deıin ósýi múmkin. Taýarlyq balyq sharýashylyǵyn damytý ári sırek kezdesetin jáne joıylyp bara jatqan balyq túrlerin qalpyna keltirý úshin taýarlyq balyqty emes, sonymen qatar balyq ósirý materıaldaryn da ósirýge mamandanǵan balyq sharýashylyǵyn damytý qajet. Jalpy aıtqanda, balyq sharýashylyǵynyń sý tutyný kólemi kóp emes (ásirese, qazirgi ýaqytta tuıyqtalǵan sıkl boıynsha balyq ósirý tehnologııalaryn eskersek) jáne sharýashylyq tıisinshe paıdalanylǵan kezde sýdyń jetispeýi múmkin emes. Rekreasııalyq sala Rekreasııa úshin iri jáne shaǵyn sý obektileri paıdalanylady. Anaǵurlym tartymdy kólder – Balqash, Alakól, Shalqar, Býrabaı kólder toby jáne basqalary, sý qoımalarynyń ishinde – Buqtyrma, Qapshaǵaı, Qaratomar, Qarǵaly, Tasótkel jáne kishileý sý qoımalary. Jaǵalaýy qumdy jaǵajaılarmen jalǵasqan Kaspıı teńizi rekreasııa úshin biregeı sý aıdyny. Demalystyń belsendi túrin – ań aýlaý men balyq aýlaýdy uıymdastyrý úshin respýblıkanyń soltústik jáne ortalyq oblystarynda belgili bir qyzyǵýshylyq týdyratyn myńdaǵan shaǵyn kólder bar. Qazirgi ýaqytta rekreasııalyq-týrıstik salada barlyq eskerilgen mekemelerdiń túri shamamen jylyna 2 mln. m³ sýdy tutynady. Respýblıkanyń barlyq tıptegi rekreasııalyq mekemeleriniń sý tutynýynyń jalpy kólemi 2040 jylǵy deńgeıde shamamen jylyna 58,58 mln. m³ quraıdy. Sý burý kólemi sý tutyný kóleminiń 90 % kólemin quraıdy. Kól sharýashylyǵy, ózen jáne atyraýlyq ekojúıeler, sýly-batpaqty alqaptar Respýblıkanyń aýmaǵynda birqatar biregeı sýly, landshafty-ekologııalyq, atyraýlyq ekojúıelerdiń jáne sýly-batpaqty alqaptar bar, olar tiri organızmderden jáne olardyń mekendeý ortasynan qurylǵan tabıǵı keshendi bildiredi, olardy qalpyna keltirý men saqtap qalý úshin gıdrologııalyq rejımin qalpyna keltirý úshin belgili bir is-sharalar talap etiledi. Qazaqstan jerústi sýlarynyń ereksheligi ishki sý aıdyndarynyń (Balqash, Aral, Kaspıı) deńgeıi men tuzdylyǵyn ustap turýǵa, sonymen qatar ózen alqaptarynyń jáne atyraýlardyń tabıǵı júıesin sýlandyrýǵa ózen aǵynynyń shekteýli resýrstarynyń jartysyn shyǵyndaý qajettiligi bolyp tabylady. Qazaqstan Respýblıkasynyń sý resýrstarynyń jańartylatyn kóleminiń jartysy onyń aýmaǵynan tys qalyptasatyndyqtan, respýblıka úshin transshekaralyq sý obektileriniń sý resýrstaryn birlesip paıdalaný jáne qorǵaý máselelerin retteýdiń mańyzy óte zor. Bas shemada mynadaı obektiler: Ertis ózeniniń alqaby, Shiderti-О́leńti alqabynyń aımaǵy, Syrdarııa, Ile, Jaıyq, Nura ózenderiniń atyraýlary, Alakól, Sasyqkól kólder júıeleri, Qorǵaljyn kólder toby, Torǵaı ózeni basseıniniń sýly-batpaqty alqaptary boıynsha esepter qarastyryldy jáne júrgizildi. 5. Ekonomıka salalarynyń sý resýrstaryn paıdalanýyn baǵalaý Aýyz sý-sharýashylyq, ónerkásiptik jáne aýyl sharýashylyǵy obektileri úshin sý qajettiliginiń úzdiksiz ósýi, jerústi jáne jerasty sýlarynyń qarqyndy lastanýy, jerasty sýlaryn alýdyń qorshaǵan ortaǵa áseri tabıǵı resýrstardy, ásirese, sý resýrstaryn qorǵaý problemalaryn mańyzdylardyń qataryna shyǵarady. Respýblıkamyzdyń ekonomıka salalarynyń qajettilikterine jalpy sý jınaý 2012 jyly – 17,47 km3, al basqa da qajettilikterdi eskere otyryp 21,389 km3 qurady. Respýblıkada perspektıvada halyq sanynyń, mal basynyń jáne ónerkásiptik óndiristiń artýy kútilýde, osyǵan baılanysty sý alý jáne paıdalaný kólemi ósedi. Ekonomıka salalarynyń taza sýdy 2040 jylǵy perspektıvalyq deńgeıge deıin alýy respýblıkanyń ekonomıka salalary sý tutynýynyń úlestik kólemi negizinde sýmen jabdyqtaýdyń qaıtarymdy júıelerin engizýdi, jelide ysyraptardy tómendetý esebinen sýdy únemdeýdi, PÁK arttyrýdy jáne sý únemdeıtin tehnologııalardy engizýdi eskere otyryp aıqyndalǵan. Ekonomıka salalarynyń 2040 jylǵy deńgeıge deıin sý alý kórsetkishteri 1-kestede kórsetilgen. Perspektıvalyq deńgeıler boıynsha sý alý serpini 3-sýrette beınelengen. 1-keste Ekonomıka salalary sý alýynyń jıyntyq kórsetkishteri mln. m3 Kórsetkishter    Jyldar boıynsha sý alý kólemderi 1990 jyl    2012 jyl    2015 jyl    2020 jyl    2030 jyl    2040 jyl 1    2    3    4    5    6    7 Sý alý jıyny     35573,66    17465,45    20188,62    21004,66    22140,27    23260,19 Kommýnaldyq sharýashylyq    1416,66    843,58    866,63    932,95    1059,26    1281,97 О́nerkásip    7110,70    4230,16    4482,23    4696,66    4968,30    5230,65 Aýyl sharýashylyǵy onyń ishinde: turaqty sýarý lımandy sýarý sýarylatyn shabyndyq Ertis ózeniniń alqabyna sý aǵyzý jáne Qorǵaljyn kólderine sý berý Aýyl sharýashylyǵyn sýmen jabdyqtaý jaıylymdardy sýlandyrý    26622,63 21539,94 1916,63 2073,26 0,00 479,60 613,20    12255,03 11186,18 152,28 550,53 0,00 267,61 98,43    14642,59 12124,86 408,93 778,39 837,00 364,29 129,12    15114,81 11957,86 686,47 1047,00 857,00 428,56 137,92    15785,97 12082,25 1079,22 1062,00 877,00 540,16 145,35    16382,37 12282,62 1342,62 1062,00 875,00 667,35 152,76 Qabat qysymyn ustap turý    0,00    38,99    40,94    44,95    49,28    54,50 Balyq sharýashylyǵy    417,74    94,92    118,64    168,67    213,10    242,14 Rekreasııalyq sala jáne ózge de  muqtajdyqtar muqtajdar    5,92    2,76    37,59    46,63    64,36    68,58 3-sýret. Perspektıvalyq deńgeıler boıynsha sý alý serpininiń kórinisi 6. Ekonomıka salalarynyń sýǵa qajettilikteri Qazaqstan Respýblıkasynyń sý sharýashylyǵy kesheniniń basty maqsaty halyqty jáne barlyq ekonomıka salalaryn sapaly sýmen qamtamasyz etý, olardyń jumys isteýine qolaıly jaǵdaı jasaý, sý resýrstaryn sarqylýdan jáne lastanýdan qorǵaý bolyp tabylady. Bas shemada júrgizilgen, respýblıkanyń sý sharýashylyǵy boıynsha kóptegen materıaldardy taldaý nátıjesinde qazirgi ýaqyt deńgeıinde elimizde ekonomıka salalarynyń barlyq qajettilikterin qanaǵattandyratyn jerasty jáne jerústi sý resýrstarynyń jetkilikti kólemde bar ekeni belgili boldy, biraq perspektıvada bul sý resýrstary jetkiliksiz bolýy múmkin, sondyqtan olardy qaıta retteý jáne basseın ishinde aýystyrý talap etiledi. Aǵynnyń sý qoımalarymen rettelýi, aǵynnyńbir bóligin iri sý tutynýshylar men sharýashylyq-ekologııalyq júıelerdiń alýymen, sý betiniń býlanýynan qosymsha shyǵynymen jáne basqa da sebeptermen baılanysty antropogendik faktorlardyń áserinen Qazaqstannyń ózen aǵyny sońǵy onjyldyqta aıtarlyqtaı ózgerdi. Sońǵy on bes jylda sý sharýashylyǵynyń barlyq ekonomıka salalarynda paıdalanylatyn jáne burylatyn sý kóleminiń ornyqty tómendeý úrdisi baıqalady. Munyń barlyǵy ónerkásiptegi óndiristiń tómendeýimen jáne aýyl sharýashylyǵynda sýarmaly jerler alańdarynyń edáýir azaıýymen sıpattalatyn respýblıka ekonomıkasynyń jalpy jaı-kúıimen baılanysty. 2000 jyldan keıin elde ekonomıkanyń órkendeýi baıqalady, alaıda sý tutyný kóleminiń eleýli ósýi baıqalmaıdy. Bul ónerkásip óndirisindegi tehnologııalyq sıklda sýdy utymdy paıdalanýmen jáne sýarmaly eginshilikte jalǵasyp kele jatqan irkilý kezeńimen baılanysty. Qazirgi jaǵdaıda negizgi sý tutynýshylar ónerkásip, qala jáne aýyl kommýnaldyq sharýashylyǵy, sýarmaly eginshilik qajettilikteri bolyp tabylady. Bul úrdis perspektıvada 2040 jylǵa deıingi deńgeıde kúshinde qalady. Soǵan qaramastan, aldaǵy ýaqytta turaqty sýarý alańdaryn rekonstrýksııalaý esebinen ónim óndirýdiń jalpy kóleminde aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónimin ulǵaıtý belgilenedi. 2-kestede Qazaqstan Respýblıkasynyń ekonomıka salalarynyń 2040 jylǵa deıingi perspektıvada ártúrli toltyrý kózderi boıynsha sýǵa qajettilikteri keltirilgen. Sýǵa jalpy qajettilikter 2040 jylǵy deńgeıde 23,1 km3 deıin quraıdy jáne eń bastysy jerústi kózderi esebinen (87 – 84 %) qamtamasyz etiledi. Negizgi sý tutynýshy aýyl sharýashylyǵy, eń bastysy, turaqty sýarý bolyp tabylady. 2-keste Qazaqstan Respýblıkasy ekonomıka salalarynyń perspektıvada (2040 jyldy qosa alǵanda) ártúrli toltyrý kózderi boıynsha sýǵa qajettilikteri mln. m3 Basseınder    Barlyǵy    Onyń ishinde jerústi sýlary    teńiz jáne kól sýlary    jerasty sýlary    shahta­lyq-ke­nishtik sýlar (paıdalaný)    sar­qyndy sý    kollek­torlyq-dre­najdyq sarqyndy sýlar 1    2    3    4    5    6    7    8 2020 jyl Aral- Syrdarııa    6969,07    6676,24    0    255,28    1,27    36,28    0 Balqash-Alakól    4239,06    3581,61    166,97    375,71    0,35    61,33    53,1 Ertis    4163,34    3934,53    0    224,06    4,75    0    0 Esil    433,24    375,41    0    52,71    1,53    3,6    0 Jaıyq-Kaspıı    2435,27    1007,3    1240,14    168,55    19,28    0    0 Nura-Sarysý    500,76    364,87    0    81,47    47,86    6,56 Tobyl-Torǵaı    264,32    220,54    0    36,83    6,95    0    0 Shý-Talas    1885,88    1790,24    0    93,79    1,85    0    0 Barlyǵy    20890,95    17950,74    1407,11    1288,39    83,84    107,77    53,1 2030 jyl Aral-Syrdarııa    6875,16    6524,35    0    314,76    1,33    34,71    0 Balqash-Alakól    4287,84    3530,2    177,9    436,57    0,38    81,79    61 Ertis    4522,11    4254,75    0    262,38    4,98    0    0 Esil    576,21    501,03    0    65,25    1,73    8,19    0 Jaıyq-Kaspıı    2858,99    1293,11    1348,74    195,74    21,4    0    0 Nura-Sarysý    609,88    463,86    0    82,69    52,09    11,25    0 Tobyl-Torǵaı    2358,61    306,53    0    44,8    7,28    0    0 Shý-Talas    358,61    306,53    0    116,97    2,08    0    5,7 Aral-Syrdarııa    1931,08    1806,33    0    116,97    2,08    0    5,7 Barlyǵy    22019,88    18680,17    1526,64    1519,16    91,27    135,94    66,7 2040 jyl Aral-Syrdarııa    6799,62    6372,11    0    390,59    1,4    35,52    0 Balqash-Alakól    4412,61    3531,31    190,39    516,38    0,42    105,12    69 Ertis    4822,77    4514,45    0    303,14    5,18    0    0 Esil    818,56    724,8    0    81,31    1,99    10,46    0 Jaıyq-Kaspıı    3180,78    1493,07    1423,13    240,84    23,74    0    0 Nura-Sarysý    686,19    526,86    0    88,99    57,26    13,08    0 Tobyl-Torǵaı    431,72    369,94    0    53,85    7,93    0    0 Shý-Talas    1980,62    1827,66    0    139,6    2,34    0    11,02 Barlyǵy    23132,87    19360,2    1613,52    1814,69    100,26    164,18    80,02 7. Sý sharýashylyǵy esepteri men balansy Bul bólimniń negizgi mindetteri: 2012 jylǵy naqty derekter boıynsha qazirgi sý sharýashylyǵy jaǵdaıyn baǵalaý jáne 2040 jylǵa deıin damý deńgeıinde ekonomıka salalarynyń jáne sý paıdalanýshylardyń sý qajettiligin qanaǵattandyrý múmkindikterin anyqtaý bolyp tabylady. Qazirgi ýaqytta respýblıkanyń sý resýrstaryn perspektıvada utymdy paıdalanýdy qaraý qajettiligi negizgi transshekaralyq ózender aǵynynyń shektes elderde jyldan jylǵa qarqyndy paıdalanylýyna baılanysty ózekti bolyp otyr. Qytaı Halyq Respýblıkasynda Ile, Ertis ózenderinen sý alý kólemin arttyrýdyń josparlanýyna baılanysty jaqyn arada aǵynnyń birtalaı azaıýy kútilýde. Qazaqstan Respýblıkasynda sý paıdalaný jáne sý tutyný máselelerin sheshý úshin klımattyń jahandyq ózgerýine baılanysty ózender aǵynynyń ózgerýin esepke alýdyń, Qazaqstan aýmaǵynda sý únemdeý tehnologııalaryn engizýdiń, sý qoımalaryn paıdalaný kezinde sý jiberýdiń ońtaıly rejımin aıqyndaýdyń, aǵynnyń shyǵynyn baǵalaýdyń jáne respýblıkanyń sý balansyna áser etetin basqa da faktorlardyń mańyzy zor. Sý sharýashylyǵy balansyn jasaý úshin bastapqy derekter eki topqa: kiris jáne shyǵys bólikterge biriktirildi. Kiris bóligi: 1) ózenderdiń sý resýrstarynan jáne ýaqytsha sý aǵyndarynan; 2) jerasty jáne shahta-kenish sýlarynan; 3) sarqyndy jáne qaıtarymdy sýlardan; 4) teńiz jáne kólderdiń sýlaryn paıdalanýdan; 5) tartylǵan aǵynnan (aǵyndy aýystyrý) turady. Shyǵys bóligi: 1) ekonomıka salalarynyń sý tutynýynan; 2) sý paıdalanýshylardyń talaptarynan (gıdroenergetıka, keme qatynasy, tabıǵatty qorǵaý jáne basqa sý jiberýler); 3) aǵyn shyǵynynan; 4) Qytaı Halyq Respýblıkasynyń aýmaǵynda Qara Ertis jáne Ile ózenderinen alynatyn sýdan; 5) О́zbekstan Respýblıkasyna jáne Reseı Federasııasyna mindetti beriletin aǵynnan; 6) jerasty sýlaryn paıdalaný kezinde ózen aǵynyna keltirilgen nuqsannan turady. 1. 2012 jylǵy sý sharýashylyǵy balansyn taldaý Respýblık