Oljas týraly oı

Uzaq jyldar boıy Oljas Omaruly Súleımenovpen aralas-quralas bola júrip, onyń biregeı tulǵa ekenine kózim jetti. Kezdesken saıyn shyn mánindegi epıkalyq bolmysynyń keńdigi men tereńdigi maǵan ár qyrynan ashyla berdi, mereıin asyra berdi. Oljas dúnıejúzine belgili orystildi qazaq aqyny bolyp qalyptasty. Talanty talas týdyrmaıdy. Oǵan kóp septigin tıgizgen faktor Súleımenov shyǵarmalarynyń orys tilinde jazylǵanynda jatyr. Alaıda, Oljas óziniń uly shyǵarmalaryn Pýshkın men Tolstoı tilinde jazǵanymen, óz halqy men týǵan elin jyrlaýda aldyna jan salmady. Halqymyzdyń ulttyq sana-sezimin damytýdaǵy onyń róli men mańyzy laıyqty óz baǵasyn alýy tıis. Alyp ta keledi. Oljastyń shyqqan bıigine kóterilý onyń kemshilikterin tizbeleıtin «ýra-patrıottardyń» túsine de kirmeıdi. Bıik taýlar alystaǵan saıyn zoraıady... Oljaspen kezdesýlerim kóp-aq. Olardyń bárin este saqtaý da múmkin emes. Degenmen, bir jaǵdaı kóz aldymda. О́ıtkeni, ol maǵan jańa, ózgeshe bir qyrynan tanyldy. Oljasty bireýler qonaqqa shaqyrdy... Adamdar onymen dıdarlasyp, shyǵarma­larynan sýsyndaǵysy kelgen bolýy kerek. Qalaısha ony ońaılyqpen jibere qoısyn. Dál osy kúni biz ol úshin monsha daıyn­damaq bolyp keliskenbiz. Saǵat keshki jeti shamasynda ot jaǵýshy jigit monshany qyzdyryp úlgerdi. Biraq, Oljas keshigip jatyr. Telefon soqtyq. «Kelesiz be?» degen suraqqa «Iá» dep sergek jaýap estildi. Kútýmen boldyq, ot jaǵýshy jigit monshany birqalypty temperatýrada ustaýmen álek. Áne-mine, degenshe qonaq ta keledi. Almatyda kún batyp, qarańǵylyq tústi. Telefonnan «Tez kelip qalamyn, jylyta berińder» degen qulaqqa jaǵymdy barıton daýys estildi. Biraq Oljekeńdi tanystary jibere qoısyn ba! Aqyr aıaǵynda is mynamen bitti: eki saǵattan soń ot jaǵýshy jigit uıyqtap qaldy, peshtiń qyzǵany sonsha, qabyrǵaǵa órilgen taqtaılar men demalýǵa arnalǵan jıhazdar ystyqqa shydamaı órtenip ketti. Tańǵa jaqyn kórshilerdiń shaqyrýymen kelgen órt sóndirýshiler otty óshirgenmen, saý eshnárse qalmady. Eki kúnnen keıin Oljas Parıjge attanyp ketti. Tek eki aıdan keıin qaıtyp oraldy. Al biz bolsaq, osy aralyqta monshany kóz uıalatyndaı etip jóndep qoıdyq. Bir qyzyǵy: Oljas monshanyń ashylǵan kúni kelmesi bar ma! Men qaljyńdap, órttiń arqasynda jańa monsha paıda bolǵanyn aıtqanymda, tapqyr Oljas oılanbastan bylaı dedi: «Monsha bosqa órtengen joq. Eger Máskeý órten­begende, osy kúnge deıin aǵash úılerimen qalar edi». Muny estigender birazǵa deıin ezýlerin kúlkiden jııa almady. ...Men Oljekeńniń tereń oıly jáne ótimdi sóıleı alatyn qabiletine árqashan da tántimin, óıtkeni, ony adamdar qulaq quryshy qanǵansha tyńdaıdy. Meniń más­keýlik dostarymnyń aıtqandary esimde: Súleımenov sóılegende kez kelgen aýdıtorııada syńǵyrlaǵan tynyshtyq paıda bolyp, tipti, shybynnyń yzyńy estilip turady. Olardyń bári kelisip qoıǵandaı «Oljas – keremet sheshen» degeni de bar. Onyń KSRO Joǵarǵy Keńesiniń Prezıdıýmynda repressııaǵa ushyraǵan halyqtardy aqtaý týraly zań qabyldaý kezinde jasaǵan baıandamasyn zaldaǵylar demin ishine tartyp, qybyr etpeı tyńdaǵan ǵoı! ...Myna kórinis te áli kóz aldymda (bul ótken ǵasyrdyń 80-90-jyldaryn­da «Moskva» qonaqúıiniń foıesinde bolǵan edi): lek-legimen qyrym tatarlary, karashaılyqtar men balqarlar, cheshen-ıngýsh delegasııasy, tártipsizdikter oryn alǵan Bakýden kelgen ázerbaıjandar, Baltyq jaǵalaýynyń jurty Oljastyń qabyldaýyna kelip jatty. Olar óz jan jarasyn bizdiń aqynǵa aıtyp, onyń keńesin tyńdaýǵa, jigerlendiretin sózderine qushtar eken. Al Oljas Omaruly bolsa, olardyń bárine ýaqyt tapty. Qonaqúıde bólmelerimiz kórshi edi. Bir-birimizge emin-erkin kirip-shyǵyp júrdik. Tergeýshiler Gdlıan men Ivanovtan qorǵanysh izdep bas prokýror Sýharevtiń de kelgenin kórdim, sondaı-aq, oǵan dostyq ráýishpen Shevardnadze men Iаkovlevtiń kelgeni de belgili. Súleımenovke kelip jolyǵýdy onyń kóptegen reseılik dostary: aqyndar, jazýshylar, ǵalymdar mártebe sanaıtyn. Oljas óziniń batyldyǵy jáne batyr­lyǵymen basqalardan erekshe turdy. Qane, Oljastan basqa qaı depýtat KSRO Joǵarǵy Keńesiniń minberinen Bakýdegi qorǵansyz halyqty tankimen taptaǵan soraqylyqty bar daýysymen aıtyp, jahanǵa jar saldy?! Ol bılik júıesiniń bul áreketin «arsyzdyq fashızmi» dep atady: óıtkeni, sovet tankileri óz adamdarymyzdy basyp janshydy. Ony qalaı túsinýge bolady?! Ol kezde keńes ımperııasynyń shet aımaqtary Máskeýge qyryn qaraýǵa qorqatyn edi, al Oljas bolsa, betine tike aıtty! Mundaı áreketke naǵyz erjúrek adam ǵana bara alatyn edi. Bılik júıesine mundaı batyl sózder Súleımenovtiń ishinen qaınap shyqty, óıtkeni, bul bılik tek óziniń otbasynyń taǵdyry emes (ákesi 1937 jyly atylǵan), halyqtyń taǵdyryn tálkekke salǵan edi. Stalındik kýǵyn-súrgin mıllıondaǵan sovet adamdarynyń taǵdyryn tas-talqan etti. Aqsaqaldar, Uly Otan soǵysyna qa­tysqandar men ardagerler beıbit kúnderdiń ózinde ult batyrlarynyń qajettigin únemi aıtyp otyratyn, sondyqtan da, Ol­jasty olar «qazirgi zamanymyzdyń Baýyr­­jan Momyshulysy» dep atady. Aǵa urpaq árqashan uly jaýynger-jazýshy Baýyrjandy maqtan tutty. Kórip otyrsyzdar, ýaqyt óte osyndaı mártebege ıe bolyp, Oljas sóz sardary atandy. Bakýlikter arasynda meniń dostarym kóp. Túrkııada da birneshe ret boldym. Onda Oljasty olar «Mıllı qaharmany – túrik áleminiń ulttyq batyry» dep ataıdy. Túrikter kimdi qalaı ataýdy biledi. Endeshe, mundaı ataqty kez kelgen adamǵa bosqa bere qoımaıdy. Túrikter Oljas qurǵan «Nevada-Semeı» qozǵalysynyń atom synaqtaryn toqtatýǵa jol ashqanyn umyta qoıǵan joq. Dúnıede kemshiliksiz, qatelespeıtin adam joq. Bizdiń aqynymyz da solardyń qatarynda. Basqalardyń kemshiligin asyra kórsetý qazir adamdarǵa ádet bolǵan.Basqalardy kemsitý arqyly ózderin kókke kótergisi keletinder aınalamyzda az emes. Biraq Oljas óte myqty adam: anaý-mynaý usaq-túıekke kóńil aýdarmaıdy, sondyqtan da, onyń kósh-kerýeni kez kelgen jaǵdaıda toqtamaı alǵa jyljı beredi. Adamdar ol týraly ne dese de, Oljas óz halqynyń júregine máńgi uıalaǵan. Gerold Belger atty «sońǵy qazaq zııalysynyń» Oljas týraly mándi de shyryn sózderi mynadaı: «Ol óz halqynyń mártebesin, mádenıetin, tarıhyn, ar-namysyn, abyroıyn kóterýmen boldy. Ár qazaq «Oljaspen maqtaný kerek!» degenge kózi jetti. Osy sebepti, onyń keıbir kemistikteri men aqaýlary kózge uryp turýy yqtımal. Alaıda, olardy asyra aıtpaý kerek». Bul Súleımenovtiń synshylaryna bergen jaýap boldy. Menińshe, odan artyq ne aıtýǵa bolady?! Oljas Súleımenov – tek talantty aqyn jáne pýblısıst qana emes, sonymen qatar, iri tarıhshy-ǵalym, lıngvıst. 1975 jyly jaryq kórgen ataqty «Az ı Iа» kitaby ondaǵan jyldar boıy sovettik tarıhı pýb­lısıstıkadaǵy qatyp qalǵan qasań erejeler men boljaýlardyń astan-kestenin shyǵardy. Kitap múlgigen túrki halyqtaryna qozǵaý salyp, olardy jańa talpynysqa jigerlendirdi. Bul úlken ádebı zertteý – «Az ı Iа» 2001 jyly qaıta basylyp shyqty. Odan basqa, Oljastyń qalamynan týǵan «Álemdi metaforamen túzeteıik», «Tańbalar tili», «Qudaıdyń kúlimsireýi» (bul «Az ı Iа» kitabynyń jalǵasy), «Túıisetin parallelder», «Tarıhymyzǵa deıingi túrkiler», «Sózdiń kody» sııaqty tamasha kitaptary jaryq kórdi. Qazir ol «Túrik pıramıdasy» kitabyn jazý ústinde. 2015 jyldyń jeltoqsanynda ǵalamtor tómendegideı habar taratty: «Túrkııanyń eń tanymal Túrkologııalyq zertteýler qory oǵan «Túrki áleminiń Jyl adamy» degen ataq berdi». Dál osy kezde Ierýsalım akademııalyq kolledji Oljas Omarulyn «Qurmetti professor» etip saılady. Onymen aralas-quralas bolǵandardyń bári Oljastyń kóregendigin, onyń parasatty aqyly men adamdardy ózine baýrap tarta biletin qasıetterin áldeqashan moıyndaǵan. О́zimde mundaı múmkindiktiń baryna men óte rızamyn. Esimi úlken árippen jazylǵan tulǵaly dosymmen baqyttymyn. Ol – naǵyz azamat qoı! Músilim DAIYRBEKOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri ALMATY