Oǵan Sırııa áskeriniń ustamdy oppozısııa aýmaǵyna shabýyl jasap jatqany, Sırııa oppozısııasynyń Kelissózder jónindegi joǵarǵy komıtetiniń (KJK) bas úılestirýshisi Rıad Hıdjabtyń Sırııa úkimeti tarapynan kelisimniń buzylýyna baılanysty oppozısııanyń kelissózden ketetini jónindegi málimdemesi aıǵaq. Hıdjab bylaı deıdi: «Biz, Sırııany halyqaralyq qoldaý toby (SHQT) tarapynan sırııalyqtardy qyryp jatqan jaqqa qarsy sheshimdi shara qoldanýyn kútemiz. Bashar Asad bılikte turǵanda, eshqandaı sheshim bolmaıdy. О́zine qarsy sırııalyqtardy qyrý – onyń tek armany». Qatqyldaý ári orynsyzdaý aıtylǵandaı kórinedi. Kelisimdi buzyp, oppozısııaǵa shabýyldy bastaǵan solar, deıdi taǵy da Hıdjab. KJK kelissózge Sırııa úkimeti urysty toqtatyp, eldiń barýy qıyn jerindegi halyqqa gýmanıtarlyq kómek jetkizilgende jáne tutqynǵa alynǵandar bosatylǵan jaǵdaıda ǵana oralady. Eske sala keteıik, urysty toqtatý 27 aqpanda engizilse, Jenevadaǵy kelissóz 14 naýryzdan bastap júrip jatyr. Oǵan Asad úkimetiniń, oppozısııanyń, AQSh pen Reseıdiń, taǵy basqa múddeli elderdiń ókilderi qatysýda. Arada aıdan asa ýaqyt ótse de kelissózdiń nátıjesi kórinbeıdi. Aqyry ondaǵy basty taraptyń biri – oppozısııanyń ketýine soqtyrdy. Olarsyz kelissózde mán joq. Sirá, qyrqysyp jatqan eki jaqtyń kelisýi múmkin emes shyǵar. Aldymen olardy qoldap otyrǵandardyń keliskeni jón-aý. Sonda bul soǵys jalǵasa bermek pe? Jalǵaspasyn dese, sol qoldaýshylar kelisimge kelýi kerek. Ondaı áreketter de bar. О́tken dúısenbide AQSh prezıdenti Barak Obama Reseı prezıdenti Vladımır Pýtınge telefon shalyp, sóziń ótedi ǵoı, anaý Bashar Asadqa aıtsaıshy, oppozısııaǵa shabýylyn toqtatsyn degendi aıtty. Onyń sózine qulaq asqandaı bolǵan Pýtın óz kezeginde «ustamdy» oppozısııa terrorshylar jaqyndaspasyn degen talap qoıdy. Bir jaǵynan bul talap ta oryndy kórinedi. Sóz saptaýlaryna qaraǵanda, bulardyń qyrqysqan eki jaqty toqtatýǵa shamalary jetetin syńaıly. Sırııadaǵy azamat soǵysynda jeńetin jaq joq. Soǵys olardyń eki jaǵyn da joq qylyp tynady. Bitimnen basqa jol joq.
Senimnen aıyrylsań, ózińnen kór
Ońtústik Amerıkada ǵana emes, búkil álemdegi eń iri memlekettiń biri (jer kólemi jóninen de, halqynyń sany jóninen de besinshi orynda) Brazılııada saıası janjal sharyqtap tur. El parlamentiniń tómengi palatasy prezıdent Dılma Rýsseffke ımpıchment jarııalady. Bul sırek kezdesetin jaıt. Ádette, senimnen aıyrylǵan basshy ketip tynady. Áıtpese, áýpirimmen bılik merziminiń sońyna jetedi. Al Dılma Rýsseff bolsa, osydan eki jyl buryn ǵana prezıdenttikke qaıta saılanǵan. Kezdeısoq kelgen qaıratker bolsa, alǵashqy merziminen keıin-aq bılikpen qoshtasar edi. Sol 2014 jylǵy saılaýda sen tur men ataıyn deıtindeı qarsylastaryn jeńip baryp, demokratııalyq jolmen halyqtyń kópshiliginiń senimine ıe bolǵan. О́tken eki jylda ne ózgere qoıdy, senimnen qalaı aıyryldy? Bul ımpıchment jurttyń bárine sabaq bolǵandaı bir jaıdy alǵa tartady: jasaǵan jaqsylyǵyń da, jamandyǵyń da umytylmaıdy eken, aldyńnan bir shyǵady eken. Dılma Rýssefftiń de aldynan shyqty. Oǵan taǵylyp otyrǵan basty aıyp – ol prezıdent bolyp saılanǵanǵa deıin 2000-2010 jyldarda Petrobras munaı korporasııasyn basqarǵan kezde jemqorlyqqa jol beripti. Tekserýshiler anyqtaǵandaı, bul alyp qýatty kompanııanyń top-menedjerleri kelisimsharttar jasaǵan kezde onda kórsetilgen qarjynyń 3 paıyzyn ózderine alyp qalyp, ony bireýdiń aýzyn alýǵa jumsaǵan. 3 paıyz degenmen, ol 3,8 mıllıard dollardy quraıdy. Mundaı zańsyzdyqty kompanııa basshysy bolǵan Dılma Rýssefftiń bilmeýi múmkin emes deıdi onyń qarsylastary. Al qazirgi prezıdent qarsylasyp baǵýda. Oǵan qatysym joq, sot arqyly dáleldesin deıdi. Áli sot bolǵan joq. Prezıdent ákimshiliginiń basshysy Jak Vagner sol sot sheshimin shyǵarmaı jatqanda, bul máseleniń parlamentte qaralýynyń ózin zańsyz sanaıdy. Tipti, muny demokratııalyq jolmen saılanǵan prezıdentke qarsy parlamenttik tóńkeris dep esepteıdi. Bul pikirdi Dılma Rýssefti jaqtaýshylar da qoldaıdy. Al prezıdenttiń ózi aqtyǵyna senimdi. Qalaı degende de, másele parlamentte qaralyp, 513 depýtattyń 367-si prezıdentke senimsizdik bildirdi. Munyń ózi shoý-oıyndaı ótti.
Daýys berý alty saǵatqa sozyldy. Barlyq 513 depýtat minberge shyǵyp, pikirlerin bildirdi. Qarsylyq daýys 342-ge jetkende, aspanǵa konfettı atylyp, aıqaı-shý jańǵyryǵy bastaldy, ánder aıtyldy. Bul brazılııalyq karnavaldy eske túsirgendeı boldy. Endi ne bolady? Impıchment máselesi senatta qaralýy tıis. Ol mamyrda ótýi múmkin. Onda da senimsizdik bildirilse, Dılma Rýsseff 180 kúnge prezıdentten alynyp, sot sheshimi shyqqansha, bul qyzmetti vıse-prezıdent Mıshel Temer atqarady. Al senat ımpıchmentke kelispese, prezıdent óz qyzmetine qaıta oralady. Ol oralmaǵanda, Temer jańa saılaýǵa deıin bılik tizginin ustaıdy. Biraq bul elde óte kúrdeli jaǵdaı qalyptasyp otyr. Sol vıse-prezıdent Temerge de aıyp taǵylýy múmkin. Ondaı jaǵdaıda, zań boıynsha, prezdıenttik qyzmet tómengi palata spıkeri Edýardý Kýnıaǵa júktelýi tıis. Biraq ol da saý bolmaı otyr, onyń ústinen de is qozǵalyp jatyr.
Bir qyzyq jaıt, eldiń burynǵy prezıdenti, búkilhalyqtyq syı-qurmetke bólengen Lýıs Inesýı Lýla da Sılvanyń da jemqorlyqqa qatysy bar kórinedi. Ol qazir turyp jatqan úsh qabatty úıin lastaý jolmen alǵan eken. Arada biraz ýaqyt ótse de jamandyq aldynan shyǵyp otyr. Burynǵy prezıdent qamaýǵa alynǵan. О́mirdiń sabaǵy kóp. Qolyńmen jasaǵandy moınyńmen kóteresiń. Erte me, kesh pe, jaqsylyǵyń da, jamandyǵyń da aldyńnan shyǵady eken. Qolyń ala bolsa, senimnen aıyrylasyń. Sonda astyńdaǵy taǵyń da qutqara almaıdy. Brazılııadaǵy jaǵdaıdyń álemdi alańdatatyn taǵy bir jaıy bar – bıyl bul elde Olımpııa oıyndary ótedi. Basshylary bylyǵyp jatqanda, Oıynnyń sáni kele me, deıdi jurt. Qalaıda abyroısyz is bolyp jatyr.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst
