О́r altaıdyń óreni

О́tken HH ǵasyrdyń 70-80-jyldary tý­ǵan ádebıetimizdiń tabaldyryǵyn al­ǵash attaǵan bir shoǵyr jas jazýshylar óz qol­tańbalaryn tanyta keldi. Aldyn­daǵy aǵa­lary, ásirese, jańa oı, jańasha kór­kemdik tanym bıiginen kórinip, 60­-­jyldardyń ór­keni atanǵan ádebıet­shilerdiń ókshesin basa shyqqan bul bý­yn­nyń barlyq janrda ónimdi eńbek etkenin, sol tusta jaryq kór­gen roman, po­vesterdi paraqtap otyrsańyz, anyq ań­ǵa­ra­syz. Osylaısha, sol jyldary ár alýan ta­qyryptardy qamtı alǵan, tosyn kór­kem­dik jınaqtaýlar men bıik sýretkerliktiń mol múmkindikterine jol ashqan, qaýlaı kóte­rilgen qazaq prozasyna óz taqy­ry­by­men, óz únimen, óz soqpaǵymen kelgen talantty kóshtiń bel ortasynda jazýshy Álibek Asqarovtyń da esimi birden kózge tústi. Demek, qalamger Álibek Asqarov­tyń tý­yndylary da óz oqyrmanyn birden tapty degen sóz. Búginderi ıisi qa­zaqqa tanymal sýretker jazý­shy­la­rymyzdyń biri Álibek Asqarovqa qatysy bar anyqtamalyqtardy paraqtaı bas­ta­saq, tómendegideı má­limet­terdi jolyq­ty­ramyz. Jas daryn aldymen Almaty kór­kemsýret ýchılıshesin, sonan soń Qa­zaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýr­nalıstıka fakýltetin bitirgen. Keskin óne­ri men kórkemsóz ónerin qatar alyp jú­rýdi armandaǵan romantık jastyń bıik maqsaty kórinedi. Ol kezde QazUÝ-da til, ádebıet jáne jýrnalıstıka fakýlteti qaı­nap jatatyn. Kún qurǵatpaı, dúrkin-dúr­kin qazaqtyń aıtýly qalamgerleri ýnı­versıtetke atbasyn tirep, úlken-úl­ken kezdesýler ótkizetin. Jas aqyndar tyr­naqaldy týyndylarynyń tusaýyn osynda kesýge asyǵatyn. Alys aýyl­dar­dan ja­zý­shy, jýrnalıst bolýdy arman etip kelgen jas órenderdiń barlyǵy sol aǵa­larynyń aldyn kórdi, taǵylymyna qanyqty. Stýdent Álibek Asqarov ta sol tálimi tereń, taǵdyrly kezdesýlerdiń birde-bireýin qalt jibergen joq. Ýnıversıtetti bitire salyp, birden bas­pasóz qyzmetine aralasty. 1975-1986 jyl­dary «Bilim jáne eńbek» (qazirgi «Zerde») jýrnalynyń kórkemdeýshi re­dak­tory, áde­bı qyzmetkeri, bólim meń­gerýshisi, ja­ýapty hatshysy, 1986-1992 jy­ly «О́ner» baspasynyń bas re­dak­to­ry, 1992-1993 jyl­dary Qazaqstan Pre­zı­denti men Mınıstrler Kabıneti ap­paraty ishki saıasat bóliminiń aǵa referenti, 1993 jyly Bas­pasóz jáne buqa­ralyq aqparat mınıs­tri­niń orynbasary, keıin birinshi orynbasary retinde eńbek etti. Qazir de qara jaıaý emes. Prezıdent Ákimshiligi ishki saıasat bólimi meń­ge­rý­shisiniń orynbasary qyz­me­tin bıik aby­roı­men atqaryp keledi. Qalamgerlik pen qoǵamdyq qyzmetti qa­tar alyp júrý ońaı emes. Oǵan da úl­ken qajyr-qaırat, qaısarlyq kerek. Alaı­da, qarapaıym qalyń qazaq oqyr­ma­nyna Memlekettik syılyqtyń laýreaty Álibek Asqarov aldymen jazýshy, hal­qy­myzdyń qasıetti qarashańyraǵy, óner men áde­bıet­tiń quty qonǵan meken ór Altaıdyń, asqaq Altaıdyń jyrshysy re­tinde ta­nyldy. Kezinde kim-kim de qo­ǵamda belgili bir qyzmet atqardy. Bireý brıgadır, bireý dırektor, bireý ju­mys­shy, ne sharýa, bireý mınıstr degendeı. Biraq sonyń bári keıin umytylady, keıingi urpaqtyń esinde so­lardyń qa­la­mynan qalǵan rýhanı mura, ıaǵnı asyl sóz ben án, óner, ǵylym ǵana qalady. Sondyqtan da burynǵylardan «jaq­sy­nyń aty ólmeıdi, ǵalymnyń haty ól­meı­di» degen óshpes danalyq qalǵan. Endeshe, azamatty jaqynyraq taný úshin onyń shyǵarmashylyq áleminen, osy­ǵan deıingi jaryq kórgen, el mo­ıyn­daǵan kórkem dúnıelerinen oı túıip, pikir tar­qatyp kóreıik. Úlken ádebıetke 1980 jyl­dardyń basynda kelip qosyl­ǵan Álibek Asqarov – bizdiń ónimdi eńbek etken ja­zýshy­larymyzdyń biri. Onyń dáleli Álibek Asqarovtyń «Qutmeken» (1979), «Taıga tolǵaýy» (1981), «Jasyl álemge saıahat» (1985), «Erte túsken boz­qyraý» (1989), «О́r Altaı, men qaıteıin bıi­gińdi» (1998), «Munar taýdy, muzart shyń­dy ańsaımyn» (2003), «Sosıalızm áńgi­me­le­ri» (2006), «Sosıalızm hıkaıa­la­ry» (2007), «Keshegi kúnniń hıkaıasy» (2008), «Taý samaly» (2009) kitaptary­nyń avtory eken­digi. Bul kitaptardyń kóp­shiligi áde­bıet súıer qaýymnyń iltıpatyna bólenip, baspasózde syn­shy­lar­dyń oń baǵasyn al­ǵan dúnıeler. Alaıda bizge solardyń ishindegi eń bir súbelisi, ázirshe jazýshy Á.Asqarovtyń jazýshylyq ále­miniń Han táńirisindeı alystan men­mun­dalap tura­tyn eńselisi, kóriktisi onyń «О́r Altaı, men qaıteıin bıigińdi» dep atalatyn romany sekildi bolyp kórinedi. Romannyń basty keıipkerleri – búkil túr­ki halyqtarynyń altyn besigi bolǵan qart Al­taıdyń qııan shetindegi Muqyr dep ata­latyn eldi mekenindegi Tórtinshi brıgada dep atalatyn shaǵyn aýyldyń adam­dary: muǵalim Melis, onyń Qudaı qosqan qosaǵy Zaıra, qaıynatasy Qasıman, qa­ıyn­enesi Dilbar, baltashy Baı­ǵonys, motorıst Sársen men onyń zaıyby Álıpa, qazaq bolyp ketken erli-zaıypty orys­tar Metreı shal men Pelegaıa, osy quıtaqandaı sha­ǵyn aýyldyń jar degendegi jalǵyz posh­tashysy Sálıma, zaımkede qyryq jyl qoı baǵyp, jasy zeınetke jetip jýyrda ǵana osy elge kelip qosylǵan Kárim shal men Narsha. Tórtinshi brıgada dep atala­tyn bul aýylda joǵaryda atalǵan jeti-aq úı qalǵan, bir zamandardaǵy júz úıge jetip jyǵylatyn ájeptáýir aýyldyń qalǵan tur­ǵyndary keshegi qaıta qurý, ońtaı­lan­dyrý zamanynda jaqyn mańdaǵy iri eldi mekender men qalalarǵa kásip izdep kóship ketken. Al myna qalǵan jeti úı bolsa týǵan jerdi qımaı qalyp qoıǵan. Jo­ǵary­da­ǵylardyń meıirimi túsip, aýyl tirshiligi qaıtadan ońala ma degen esek dámeden de qur emes, sondyqtan or­ta­lyqqa, ondaǵy el bas­shy­larynyń aýyz lámine qarap, kúnde eleńdeıdi. Aýyldaǵy bastaýysh mektep te, medpýnkt te, tipti dúken de jabylǵan. Teledıdar kór­setpeıdi, telefon baılanysy úzil­gen. Tór­tinshi brıgadalyqtardy syrtqy álem­men baı­lanystyryp turǵan jalǵyz nárse – ortalyqtan Sálıma poshtashy je­ti­sine bir ret alyp keletin býda-býda gazet-jýrnal men hat-habarlar ǵana. Biraq sonda da shaǵyn aýyldyń adamdary týǵan jerin qımaıdy, beınebir tylsym qudiret olardy osy bir qııandaǵy mekenge kindikterinen baı­lap, matap ketkendeı. О́zderine salsa, osy aradan qozǵalǵysy joq. Jazýshy Á.Asqarov osy shyǵarmasynda ózin qazaq ádebıetinde irgesin J.Aı­ma­ýy­tov, B.Maılın, M.Áýezov sekildi maıtalmandar myqtap qalap ketken psı­ho­lo­gııa­lyq pro­zanyń aıtýly sheberi retinde kór­sete bildi. Ár keıipker ózinshe bir álem. Ha­rakterler bir birin qaıtalamaıdy, ol obrazdardyń árbir is-qımyly, qareketi osy keıip­ker­ler­diń ózderiniń adamdyq bol­mystaryna saı pi­shil­gen. Sondyqtan olar sizdi qapysyz sendiredi, ózderimen birge bir qýantyp, bir mu­ńaıtyp, jan dúnıeńizdi san túrli kúıge bóleıdi. Tórtinshi brıgadanyń turǵyndary sekildi avtordyń da ór Altaıdyń, asqaq Al­taıdyń bir túkpirinde umyt qalyp qoı­ǵan osy bir shaǵyn qystaqty qımaıtyny, ony názik sezimmen súıetindigi, saǵy­na­tyny ár­bir kórkemdik detaldan, avtorlyq remarkadan baıqalyp qalady. Bul óz kezeginde shyǵarmanyń emo­sııa­lyq qýatyn, kór­kemdik áserin odan saıyn kúsheıte túsedi. Osy shyǵarmany oqyp otyrǵanymyzda qazir esimi búkil dúnıege áıgili orystyń asa talantty jazýshysy Valentın Ras­pý­tın­niń «Ma­teramen qoshtasý» dep atalatyn povesi eriksiz esimizge oralady. Onda da Angaraǵa sý elektr stansııasyn salmaqshy bolǵandyqtan, sýdyń astynda qalyp qoıýǵa tıisti Matera aralyndaǵy shaǵyn derev­nıa­nyń Bogodýl shal men Nastıa kempir bas­taǵan azǵantaı turǵyn­da­rynyń týǵan jerdi qıyp kete almaı sarsańǵa túsýi sýretteletin edi ǵoı. Biraq atalǵan shyǵarmalardaǵy negizgi leıtmotıvterde azdap uqsastyq bolǵanymen, Álibek Asqarov jasa­ǵan harakterler Raspýtın keıipkerlerin eshbir qaıtalamaıdy. Á.Asqarov romanyndaǵy obrazdardyń bitimi ózgeshe, olar bizdiń qazaqtyq tól­týma, ulttyq kalorıtimizben sýarylǵan. Álibek As­qarovtyń keıipkerleri son­dyq­tan dúnıege qazaqtyń kózimen qarap, qa­zaq­tyń kózimen baǵa beredi. Birdeńeni súıse de qazaqsha súıip, jek kórse de, qazaqsha jek kóredi. Bir ǵana mysal: «Balalardyń ken­jesi – Qaısha. Sol Qaıshasy besinshi sy­nyptan bastap kanıkýl saıyn kókesine kitap oqyp berip júr. Qazir – toǵy­zyn­shy­da. Baıaǵydaǵy «Batyrlar jyrynyń» mu­qa­ba­sy júndeı tútilip, betteri sarǵaıyp, bú­ginde ábden eskirgen. Tegi, Qam­bar bolar, syrtynda búrkit ustap, saýyt kıgen bir batyrdyń álemish ádemi sýreti bar edi. Sonyń batyry joq, búrkittiń bir qana­ty, attyń bir qulaǵy ǵana qalypty qalqıyp. Meıli, kitap eskire bersin, báribir Qabekeń úshin budan ardaqty, budan myqty kitap joq. Qaıshasy kezekti kanıkýlǵa shyq­qan­sha ki­tapty aq mataǵa qattap orap, san­dyq­tyń túbine saqtap qoıady. Byltyrǵy jyly jurt japa-tarmaǵaı Mu­qyrǵa kóship jatqanda, bireýdiń úıinen syrty julym-julym, shetin tyshqan kemirgen «Rústem-dastandy» qolǵa túsirgeni bar. Dál sol kúnge deıin Qabekeń ishteı ózin batyrlar qıssalarynyń asqan bilgiri sanap júretin. Kólemi kúrekteı kere qarys myna kitapty kórgende tań-tamasha qalǵan. – Ákirı, mynaý qıssaǵa uqsaıdy ǵoı – dep, ishi qurǵyry qylp ete qaldy. Qabekeń ózin qıssa-jyrdyń bilgiri sanasa sana­ǵan­daı-aq edi. Kindiginen taraǵan bala­la­ry­nyń beseýi de osy «Batyrlar jyryn» kó­ke­sine jyrlap berýmen erjetisti. Onyń ústine keıde qonaq bolyp osy úıge áldebir bala-shaǵa kele qalsa, Qabekeń olarǵa da jan­taıa jatyp kitap oqytyp jiberetin. Bar-joǵy jalǵyz-aq kitap, bul ǵumyrynda kem degende ózin júz ret paraqtap, tóń­ker­gen shyǵar. Báribir qulaq quryshy qanyp, kóńili bir sýsyndap kórgen emes» (Asqarov Á. О́r Altaı, men qaıteıin bıigińdi. – Almaty: Rarıtet, 2006.). Mundaǵy Qabekeń – Tórtinshi brıga­danyń belsendi, kózi ashyq turǵyndarynyń biri Qabden. Osyn­daı ómirinde bar-joǵy «Ba­tyrlar jyry» dep atalatyn bir-aq kitap oqyǵan, úıine kel­gen jas qonaǵyna sol kitapty jantaıa ja­typ bir oqytpaı jibermeıtin, sol ar­qy­ly jany til jetkisiz tamasha lázzatqa bó­le­netin bir-bir Qabekeńder bárimizdiń aýy­ly­myzda da bar edi ǵoı. Bálkim, qazirgi bilmeıtini jerdiń astyndaǵy bizdiń oqy­mys­ty zaman­dastarymyzdyń kó­zimen qara­ǵan­da, ápendileý kórinetin sol Qa­bekeńder emes pe edi eń alǵash bizdiń bala kóńilimizge adam­gershiliktiń abzal rýhtaryn kógerip kóktetken. Osy turǵydan kel­gende de bizdi, oqyrmandy kóńil kók­jıeginen kóship, umy­tylyp bara jatqan ba­lalyq sha­ǵy­myz­dyń qımas kórinisterimen qaıta tabystyrǵan sý­retker Álibekke rıza­shy­lyǵymyzdy bildirýimiz kerek. Ádebıet – halyqtyń jany ǵana emes, jady da. Bizdiń adamı qundylyq­ta­ry­myzdy kelesi urpaqtarǵa jetkizetin birden bir qudiret te osy kórkemsóz óneri. Áli­bek óziniń atalmysh romanynda Altaı­dyń bir qııanyndaǵy bir aýyl­dyń má­selelerin qozǵaý arqyly el taǵdyryna jol salyp otyr. Jazýshy atalǵan romany arqyly, sol romandaǵy keıipkerlerdiń tereń beınelenetin jan dúnıesi, isi men qareketteri arqyly adam taǵdyryn, aýyl taǵdyryn bizge tótelep emes, astarlap, kórkemdep jet­kizedi. Mundaı irgeli ıdeıalardy ha­lyq júregine uıalata alǵan qalamger baqytty. Qazaq eli úshin el taǵdyry aýyldan bastaý almaq. Qazaq ádebıetiniń kórkem sóz sheber­leriniń bári derlik aýyldan shyq­qan. Álibek te aýyl balasy. Onyń sezimi men sana­synda aýyl men balalyǵy tutasyp ketken. Bul keremet jaǵdaı. Álibek ózimen-ózi bolǵanda ba­la­lyǵyna oralsa, kóz aldyna týǵan aýyly aıshyq­ta­nyp shyǵa kelmek. Aýyldan bastaý al­ǵan ǵumyr maǵynaly eken. Osyny bú­gin­gi qalada ósken «asfalt ba­lalary» tú­si­ne me? Avtor aýylyn beıneleı oty­ryp, sol zamannyń tynys-tirshiligine ózinshe dıag­noz qoıǵan. Onyń aýyly bar, ıaǵnı rýhy saý, biraq aýyl basynda bult bolyp qonǵan máseleleri bar. Búginde jazýshy Álibek aýylǵa modernızasııa qajet dep tur­ǵandaı. Modernızasııa bolsa, ýrbanı­za­sııa­ny qaıda qoımaqpyz. Qazaq aýyly­nyń ýrbanızasııaǵa iligýi, onyń derti me, álde qajettiligi me? Oǵan jaýapty kim ber­mek. «Aýylym, altyn besigim» degendi keshegi keńestik ıdeologııa unatýshy edi. Kommýnıstik rejım úshin qazaqtardyń aýyl-aýyl bolyp baqtashy bolǵandary asa qajet-aq edi. Búginde zaman aǵymy ózgerdi, endi aýyl taǵdyry ne bolmaq? Bul jazýshynyń qo­ǵam­nyń kún tártibine qoıyp otyrǵan máselesi. Olaı bolsa, bárimiz oılanaıyq! Álibek Asqarovtyń sýretkerligi, qaı­rat­kerligi jáne kisiliginiń túıiskenin eki jaǵdaıdan anyq kórýge bolady. Biri – «Mádenı mura» baǵdarlamasyna qatysty san-salaly jáne iskerlik pen uqyp­ty­lyq­ty qajet etetin eldik isteri, ekinshisi – «Sosıalızm áńgimeleri» sıkly. Bul shy­ǵarmalar haqynda ótken jyldary aqyn Qadyr Myrzalıev «Sosıalızm sı­paty kapıtalızm kózimen» dep atalǵan maqala­syn­da birshama jaılardy kóp­shi­lik nazaryna jaıyp salyp edi. Bizdiń bu­ǵan qosarymyz,  sosıalızm ótip ketken keshegi kún emes, ol  – adamdar sanasynda ornyǵyp qalǵan ádilettilikke izdenistiń bir qııalı túri. Qoǵam ómirindegi, tur­mys­taǵy san qıly qıynshylyqtarǵa kezdesip, taýy shaǵyl­ǵanda olardyń esine sosıalızm túsedi. Sóıtip, sosıalızm bú­gin­de arhetıp bolyp, mezgil-mezgil eles berýin toqtatar emes. Álibek áńgimeleri sosıalızmniń bet-per­desin asha ala­tyn­daı qaýqary bar dúnıe­ler. Olardy oqyp qana qoımaı, zerdeleý qajettigi bar. Sonymen qatar jazýshynyń joǵa­ry­da atalǵan povesterinde de qoǵamdyq-áleý­mettik túıtkil máseleler, adam taǵ­dy­ry aldyń­ǵy qatarǵa shyǵady. Adam jáne zaman, qoǵamdaǵy keshegi men búgin­gi­niń tartysy, ıgilik pen zulymdyqtyń arasy, osynaý álemdik ádebıettiń, óner­diń máń­gilik taqyryptyq arqaýy bolyp kele jat­qan saýaldarǵa qalamger ún qo­sady, jaýap izdeıdi. Ásirese adam jáne ta­bıǵat, sol tabıǵatpen tamyrlas ǵumyr keshetin adam­nyń táýeldiligi, ómirlik us­tanymdary, qundylyqtary, barlyǵy da áleý­mettik, psı­hologııalyq taldaýdyń óze­ginde sýretteledi. Til qunary, oı aý­qy­my, beıneleý tereńdigi jaǵynan bul shyǵarmalar da qazirgi qazaq prozasynyń oljaly dúnıe­leriniń qataryna kirdi desek, artyq aıt­paımyz. Osynyń barlyǵy shynaıy daryn­nyń, kóp izdenetin, óz taqyrybyn tereńine úńilip, kóp zertteıtin qalamgerdiń enshisine ǵana tıesili. Álibek Asqarov sýretker, qaıratker ári kisilikti jan dedik. Onyń sýretkerligi tý­raly shaǵyn bolsa da joǵaryda aıt­tyq. Alaıda Álekeńniń osy úsh tuǵyryn birinen-birin bólip aıtý múmkin be? Esimizge baıyr­ǵy jyldyń basynda ótken Álibektiń «Altaı – altyn besik, ata jurt» degen kórkem bezendirilgen ki­ta­bynyń tusaý­ke­serinde bolǵan estelikter túsip otyr. Sonda minbege shyǵyp sóı­leý­shiler bul kitapqa engen «Kókkól», «Shyndyǵataı», «Muz­taý», «Shabanbaı» es­seleri týraly aıta kelip, «Fılosofııa – ádebıettiń tereńi» degenge toqtaldy. Áli­bek áde­bıettiń, ıaǵnı proza janrynyń tereńine qalaı bara bilgen, onyń syry tek ıisi qazaq emes, Altaı óńirine bir qa­dam basqan adam tań-tamasha qalatyn óńir­diń keremet sulýlyǵy. Su­lýlyq – jany taza, pák, kisiligi mol, sezimtal jan­dy jazýshylyq ónerge baýlyp qana qoı­maı, ony tirshilik fılosofııasynyń tuny­ǵyna qaraı jetelegen. Tabıǵattyń tunyǵy men fılosofııanyń tunyǵy bir ǵana ól­shemdi qajet etedi, al adamnyń ómir súrýge qumarlyǵyn, ómir súrgende de tek óz qamy úshin emes, ózgeler úlgi bolyp ǵumyr keshýge bastaıtyn qýat. Álibek Asqarov sondaı qýatqa ıe jan. Biz bul qalamger týraly sózimizdi osyndaı azamatpen zamandas bolyp, myna mazasyz ǵumyrdyń ystyq-sýyǵyn birge kórip, ómir dámin birge tatyp kele jatqanymyzǵa Jaratýshymyzǵa rı­zashylyǵymyzdy bildire otyryp, Álekeńe О́r Altaıdyń bıiginen de bıikteı ber, solar onyń arman-qııalyna mazmun, maǵyna bersin dep tileımiz. Alysty jaqyn etetin, nyq basqan bir qadam deıtin sóz bar, alysyń jaqyn, ǵumy­ryń uzaq bolsyn qadirli baýyrymyz – Álibek! Ǵarıfolla Esim, akademık, senator. Qanseıit Ábdezuly, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń professory.