Oqýshy qyz tárbıesi – orasan jaýapkershilik

Mádenıet jáne sport mınıstrligi Din isteri komıteti Din máseleleri jónindegi ǵylymı-zertteý jáne taldaý ortalyǵynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Aınur ÁBDIRÁSILQYZYMEN áńgime − Aınur Ábdirásilqyzy, taıaý­da jarııalanǵan Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń mektep formasyna qoıylatyn talaptary qoǵamdyq pikirge birshama qozǵaý saldy. Máseleniń mán-jaıyn birqatar mamandar aı­qyndap berýge tyrysty. Ári sarapshy, ári din salasynyń ma­­many retinde osy máselege túıin­di kózqarasty sizden estigi­miz keledi. – Máselege eshbir emosııasyz, sarabdal sana kózimen qarasaq, ashyǵy sol – mektep formasyna qoıylatyn talaptarda eshqandaı ózgeris bolǵan joq. Nege deısiz be? Qazaqstan Respýblıkasynyń «Bilim týraly» Zańynyń sonaý 2007 jylǵy 27 shildedegi mátininiń 49-babynyń 3-tarmaǵynda «Ata-ana­lar men ózge de zańdy ókil­­der bilim berý uıymynyń jarǵysynda aıqyndalǵan qaǵıda­lardy oryndaýǵa mindetti» dep kórsetilgen bolatyn. Ol qaǵı­dalardyń biri – orta mektepter jarǵysyndaǵy mektep formasyn saqtaý edi. Osy mindetkerlikti tııanaqtaı túsý maqsatynda 2011 jylǵy 24 qa­zandaǵy № 487-IV zańmen «Bilim týraly» Zańǵa tolyqtyrýlar engizildi. Endi zańnyń 47-babynyń 15-1-tarmaǵynda bilim alýshylar men tárbıelenýshilerdiń mindeti retinde: «Orta bilim berý uıymdarynda bilim alýshylar bilim berý salasyndaǵy ýákiletti organ belgilegen, mindetti mektep formasyna qoıylatyn talaptardy saqtaýǵa mindetti. О́zge bilim berý uıymdarynda bilim alýshylar bilim berý uıymynda belgilengen kıim formasyn saq­taýǵa mindetti» degen erejeler atap turyp engizildi. 2015 jyldyń 13 qarashasynda máseleni odan ári nyqtaı túsip, «Bilim týraly» Zańnyń 5-babyna bilim berý salasyndaǵy ýákiletti organnyń quzyreti retinde «or­ta bilim berý uıymdary úshin mindetti mektep formasyna qoıylatyn talaptardy ázirleıdi jáne bekitedi» (14-1) degen ereje qosyldy. Oǵan qosa, 49-bapta ata-analar men ózge de zańdy ókilderdiń balalardyń oqý ornyndaǵy sabaqqa barýyn qamtamasyz etýge, bilim berý sala­syndaǵy ýákiletti organ belgilegen mindetti mektep formasyna qoıylatyn talaptardy oryndaýǵa, bilim berý uıymynda belgilengen kıim formasyn saq­taýǵa mindetti ekendigi taıǵa tańba basqandaı kórsetildi. Sondyqtan, mektep formasyna qatysty qaǵıdalardyń árisi on jyl, berisi bes jyl bilim júıesinde keńinen qoldanylyp kele jat­qanyn atap aıtýymyz qajet. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bar bolǵany sol erejelerdi aı­qyndaı túsý maqsatynda bólek qujatqa biriktirip, talaptar retinde júıelep jarııalady. Ony jańa talap retinde jatyrqaı qabyldaýshylar shyqqanda, óz basym: «Osynsha ýaqyttan beri bázbir ata-analar «Bilim týraly» Zańnan beıhabar bolyp nemese oryndamaı kelgen be?» dep tańǵaldym. − Al talaptardaǵy «dinı at­rıbýtıkanyń qoldanylmaýy qajet» degenge qatysty ne aıtar edińiz? – Sol máselege qaraı oıysyp kelemiz. Mektep forma­syna qoıylatyn talaptar máti­ninde «dinı atrıbýtıkanyń qol­danylmaýy» degen tirkestiń qamtylýyna kelsek, «mektep formasyn saqtaý» degenniń ózi «basqa eshbir atrıbýtıkany qoldanbaý» degendi bildiretini sanasy saý adamǵa beseneden belgili. Jáne bul tek dinı atrıbýttarǵa ǵana emes, basqa da erekshelikterge ty­ıym salynatynyn bildiredi. Máselen, bala mektepke erkin kıim úlgisimen – sándi nemese sporttyq kıimdermen, jarqyraǵan áshekeı buıymdarmen kele almaıdy ǵoı. «Forma» uǵymy sonyń bárin retteıdi. Durysy, burynnan rettep kelgen. Forma – tek mektepke tán erek­shelik emes. Kóptegen kásibı salalyq mekemeler, oqý orny, jumys orny dep bólmesten, barlyq deńgeıde belgili bir formalardy saqtaýdy talap etedi. Onyń barlyǵy kásibı, tehnıkalyq, gıgıenalyq, taǵy basqa talaptardan týyndaıtyny belgili. Al mektep formasynyń da kóterip otyrǵan ózindik áleýmettik-tulǵalyq júgi bar. Birinshiden, kez kelgen forma belgili bir mekemege qatystylyqty bildiretindikten, tulǵaǵa sol mekeme aldyndaǵy jaýapkershilikti júkteıdi. Ekinshiden, forma – quqyqtyq qatynastar shegin aıqyndaıtyn baqylaý quraly. Qarapaıym mysalmen órnektesek, mektep formasyndaǵy bala sabaq ýaqy­tynda kóshe kezip júrse nemese kompıýter klýbynda oıyn oınap otyrsa, kez kelgen ýchaskelik polısııa qyzmetkeriniń onyń mán-jaıyn surap, qadaǵalaýǵa qu­qyǵy bar. Úshinshiden, birtekti forma mektep jasyndaǵy balalardyń áleýmettik turǵydan jiktelýine, psıhologııalyq qysymdardyń oryn alýyna jol bermeıdi, ıaǵnı «bulaq bastan bylǵanbas» úshin formanyń saqtalýy qajet-aq. Jalpy, tize bersek, basqa da ar­tyq­shylyqtardy ataýǵa bo­lady, biraq onyń barlyǵy qara­paıym qoǵam múshesine de belgili. Sondyqtan, qaıyra aıtarym, mektep formasyna qoıylatyn talaptarǵa jer astynan jik shyqqandaı tań-tamasha bolýdyń reti joq. − Arandatýshy sekildi kó­rinse de mynadaı bir saýal qoı­ǵym kelip otyr. Kezinde keı­bir azamattar mektepte hıd­­jab­qa jol berilmeýin Kons­tıtýsııaǵa qaıshylyq re­tinde baǵalap jatty. Buǵan ne deısiz? – Arandatýshy emes, alań­datýshy saýal bul. Quqyqtyq saýat­­­tylyqtyń qarapaıym deń­geıin meńgermegenimizdiń kórinisi. Quqyqtyq máselelerdi qozǵaǵanda, aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen júretin psıhologııadan arylýymyz kerek. О́zimizge kerek nárseni ǵana kórip, kerek emesti jyly jaýyp qoıǵannan jaǵdaı ózgermeıdi. Máseleden qashý emes, ony sheshý kerek. Basyn ashyp alatyn bir má­se­­le – Ata Zańda «dinı senim bos­tandyǵy» degen uǵym joq. Ol «ar-ojdan bostandyǵy» uǵymynyń aıasynda qamtylady. Qazaqstan Respýblıkasy Kons­tıtýsııasynyń 22-babyna sáıkes «árkimniń ar-ojdan bostandyǵyna quqyǵy bar». Biraq dál osy bapta jazylǵandaı, «ar-ojdan bostandyǵy quqyǵyn júzege asyrý jalpy adamdyq jáne azamattyq quqyqtar men mem­leket aldyndaǵy mindetterge baılanysty bolmaýǵa nemese olardy shektemeýge tıis». Iаǵnı, sol bos­tandyqqa qatysty quqyqtyq normalarda onyń shet-shegi de aıqyn kórsetilgen. Kertartpa pikirlerge arbalǵan keı azamattar osy ekinshi erejeni kórgisi kelmeıdi. Ata Zań eń basty quqyqtyq qaǵı­dattardy aıqyndaıdy. Al onda aıtylǵan azamattyq quqyqtar men memleket aldyndaǵy mindetterdi salalyq zańdar belgileıdi. Atalǵan quqyqtar men mindetterge baılanysty bolatyn nemese olardy shekteýi múmkin qatynastar da sol salalyq zańdarda kórsetiledi. Sondyqtan, konstıtýsııalyq jáne ózge de zańnamalyq normalarǵa súıe­­ne otyryp, «Bilim týraly» Zań da óz salasyndaǵy tıisti quqyqtyq qatynastardy aıqyndaıdy. Onyń ishinde bilim alýshylardyń mektep formasyn saqtaý mindettiligi de bar. Dál osy sekildi Ata Zań aıasynda daıyndalǵan «Dinı qyz­met jáne dinı birlestikter týra­ly» Zańnyń 3-babynyń 5-tar­maǵynda eshkimniń óz dinı nanymdary sebepteri boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy men zańdarynda kózdelgen mindetterin atqarý­dan bas tartýǵa quqyǵy joqtyǵy atap kórsetilgen. Al atalǵan zań­nyń 3-babynyń 8-tarmaǵynda ata-analardyń balalardy óz nanymdaryna sáıkes tárbıeleýine memlekettiń aralaspaıtyny aı­­tylǵan. Biraq osy normada da eskertý retinde: «Mundaı tárbıeleý balanyń ómiri men densaýlyǵyna qater tóndirgen, onyń quqyqtaryna qysym jasaǵan jáne jaýapkershiligin shektegen... jaǵdaılardy qospaǵanda» degen qaǵıdattyń turǵanyn esten shyǵarmaý qajet. Bul jerde de aralaspaý áreketiniń zańdyq shekteri aıqyn kórsetilgen. Sondyqtan, «Bilim týraly» Zań­nyń bilim mekemesiniń ishki tártibin saqtaý maqsatynda mektep formasyna qoıǵan talaptary azamattardyń ar-ojdan bos­tandyqtaryn buzbaıdy, keri­sinshe, olardyń zańnamalyq nor­ma­larǵa keń túsinikpen, ashyq aza­mattyq turǵydan qaraýyn min­det­teıdi. Árbir sanaly azamattyń zań qa­ǵı­dalary ar-ojdan bos­tandyǵyn qamtamasyz etýmen qatar, memleket aldyndaǵy mindetter men jaýapkershilikterdi qosa júkteıtinin este tutqany abzal. Qarapaıym quqyqtyq saýat­tylyqtyń sharty osyndaı. – Bul bir sáti túsken saýal men kókeıden shyqqan jaýap boldy. Endigi túıtkil: hıdjab kııý musylmandyqtyń tikeleı kórinisi bolyp sanala ma? Nege bul máseleni keıbir adamdar osy maǵynada kóterýge tyrysady? – «Aıta-aıta Altaıdy, Jamal apa qartaıdy» degen sóz kókeıge oralady osyndaıda. Mundaı saýaldyń túbi bir qoıylatynyn bilip, atamyz qazaq talaı-talaı túıin­di sóz aıtyp ketti ǵoı. Degenmen, aldymen ıslam qaǵı­dalaryna júgineıik. Islam sharıǵaty boıynsha «Lá ıláhá ılla Alla, Muhammed rasýlalla» dep ıman keltirgen, osy kálımany tilmen aıtyp, júregimen sengen adamnyń musylman ekenine shúbálanýǵa eshkimniń quqyǵy joq. Iаǵnı, ıman keltirý – musyl­mandyqtyń negizgi sharty. Qazaqstan musylmandary úshin dástúrli bolyp tabylatyn ha­nafı mazhabynyń negizin salǵan Ábý Hanıfa (Imam Aǵzam): «Kim Allany jáne odan túsirilgenderdi tilmen de, júrekpen de moıyndasa, onda ol Allanyń aldynda da, adamdar úshin de musylman», dep jazady. Endi hıdjab máselesine kele­ıik. Musylman áıelderdiń oramal taǵýy Quranda buıyryl­ǵandyqtan, ol paryz amal bolyp esepteledi. Paryzdy moıyndamaý – kúpirlik, ol dinnen shyǵýǵa alyp barady. Al oramaldyń paryz ekenin moıyndasa, biraq belgili bir sebeptermen (bizdiń mysalymyzda – mektep formasyn saqtaý qajettiliginen) taǵa almasa, ol áıel nemese qyz bala musylmandyqtan shyqqan bolyp sanalmaıdy. Iаǵnı, júre­ginde ımany bar bolsa, oramal taqpaǵan áıeldi «musylman emes, kápir» dep eshkim aıta almaıdy. Kerisinshe, bul jaǵdaıda Muhammed paıǵambardyń: «Kim­de-kim baýyryna: «Eı, kápir!» dese, eger ol adam shynymen kápir bolmasa, onda aıtqan adamnyń ózi kápir bolady», degen qatań eskertýin este ustaý oryndy. Islam sharıǵaty boıynsha ıman keltirgen musylman adamdy «ká­pir» dep aıyptaýǵa bolmaıdy. Oramaldyń paryz ekenine sený – ıman máselesi, al ony taǵý – amal máselesi. Iman bólek te, amal bólek. Amal ımannyń bir bóligi de, tikeleı kórinisi de emes. Bul jaıynda Ábý Hanıfa Imam Aǵzam bylaı dep jazady: «Alla taǵala ımandy amaldardan artyq etip bekitti. Múmınderdi qul­shylyq etýge, zeket tóleýge, oraza tutýǵa, qajylyqty óteýge umtyldyratyn, Allaǵa ıman kel­tirýge shaqyratyn zeket, oraza nemese qajylyq amaldary emes, kerisinshe, olardyń ımandary bolyp tabylady. Bul – osylaı, óıtkeni, olar aldymen ıman keltirdi, sodan keıin amaldardy oryndaýǵa kóshti. Allaǵa degen senim olardy dinı paryzdardy oryndaýǵa jumyldyrdy, al, keri­sinshe (bolǵan joq, ıaǵnı), dinı pa­ryzdar Allaǵa degen ımandy olardyń júrekterine qondyrǵan joq». Imam Aǵzam áıelderdiń belgili bir jaǵdaılarda Alla taǵalanyń ruqsatymen namaz oqı almaıtynyn – paryz amaldy oryndamaıtynyn aıta kelip: «Eger ıman men amal bir desek, namaz oqymaı júrgen kezderinde áıeldi ımany joq deýge týra keler edi. Biraq bul olaı emes, sondyqtan, ıman men amal bir emes», deıdi. Osy qısynmen paıymdasaq, musylman er adamdardyń da paryz amaldardy oryndaı almaıtyn kezi bolady. Mysaly, saparda júrgende Ramazan aıynyń paryz bolǵan orazasyn ustaı almaýy múmkin, biraq sol kezeńde paryz amaldy oryndamaǵany úshin ony «ımany joq» dep eshkim aıyptaı almaıdy. Oramalǵa qaıta oralaıyq. Eger oramal musylmandyqtyń basty kórinisi bolsa, ımandy júrekten bir sát te óshirýge bolmaıtyny sekildi, oramaldy bir sát te sheshýge ruqsat berilmes edi. Biraq ıslam sharıǵatynda olaı emes, balıǵatqa tolǵan qyz bala men áıel adam jaqyn týystarynyń kózinshe (er adam bolsa da) oramalsyz, tumshalanbaı júre alady. Bul týraly talaı dálel-dáıekter keltirýge bolady, biraq uzyn sózdiń qysqasy, ıman oramalmen birge alynyp-salynyp turatyn zattyq dúnıe emes. – О́kinishke qaraı, oramaldy musylmandyqtyń tikeleı kórinisi sanaıtyn jańsaq túsi­nikter qoǵamda kezdesip jatady emes pe? – Iá, ony da mysalmen órnek­teıik. О́tken jyly mekteptegi oramal máselesine qatysty bir áke – aty dardaı zań ǵylymdarynyń kandıdaty bylaı dep jazypty: «Bizge qyzyńyz úıde, kó­shede hıdjab kıe bersin, tek mektepte formany saqtasyn», deıdi muǵalimder. Biz qalaısha qyzymyzǵa úıde musylman bol, mektepte musylman bolma dep aıtamyz?» Osy sózderdi oqyǵanda ıman men ıslam jónindegi tú­sinigimizdiń osynshalyqty qul­dyrap, qarapaıym ıslamı uǵymdardy ajyrata almaıtyn qarabaıyr deńgeıge qashan túsip úlgergenimizge tań boldym. Sony jazǵan áke – ıslamnyń negizgi shartyn uqpaǵan, dinniń ne ekenin sezinbegen jan ózin kámil musylmanmyn dep esepteıdi! Budan tómen taǵy qaıda barar ekenbiz?! Musylmandyqtyń ne ekenin Haq dinniń Elshisi – Muhammed paıǵambardan artyq biletin adam joq. Sol paıǵambardyń ózi: «Mu­sylman degenimiz – qolymen jáne tilimen musylmanǵa zalal keltirmegen adam», degen. Al biz ol uǵymnan alystaǵannan alystap baramyz... Biz musylmandyqty tek formamen baılanystyrýǵa áýestenip aldyq. Islamnyń shynaıy rýhyn tereń sezingen keshegi qazaq «ıman­dy» dep júreginde berik senimi bar, tereń adamgershilik qasıetke ıe, izgi minez-qulyqty jandy aıtqan. Atalarymyz qa­shanda júrektegi ımandy basty orynǵa qoıǵan, «Syrt tazasy ne kerek, Tazart áýel ishińdi», dep tyıǵan. «Syrtqa qasıet bitpeıdi, Alla taǵala qaraıtuǵyn qalybyńa (júregińe), boıamasyz yqylasyńa bitedi», degen Abaı da osy qısynmen paıymdaǵan. «Musylmanshylyq kimde joq, Tilde bar da, dilde joq», dep nazalanǵan Ábýbákir Kerderi qazaqtyń bolmysyna bitken júrektegi ımanyn joq­tady. Iman men ıslamdy ajyratyp qaramaǵan qazaq óz tanymyn osylaı órnektegen edi... 2015 jyldyń 7-8 jeltoqsa­nynda bizdiń ortalyq Qazaq­stan musylmandary dinı bas­qarmasy qaramaǵyndaǵy dinı saýat ashý kýrs­tary men dinı oqý oryndarynyń ustaz­dary­na, musylman áıelder birlestikteriniń jetekshilerine arnalǵan oqytý semınaryn ótkizdi. Sonda dindar ustazdar qazirgi meshitke kelýshilerdiń syrt adamdar týraly sóz bola qalsa, «Musylman ba, musylman emes pe?» dep suraýdy úrdiske aınaldyrǵanyn, ıaǵnı bes ýaqyt namaz oqymaıtyn erler men áıelderdi, oramal taqpaıtyn áıelderdi meshit jamaǵatyndaǵy birqatar adamdardyń «musylman emes» dep sanaıtynyn qynjyla jetkizgen bolatyn. «Radıkaldaný úderisi meshit jamaǵatynan bastalmas úshin «musylman» uǵymy jóninde QMDB-nyń resmı ustanymy shyǵarylýy kerek, bul taqyrypqa arnaıy ýaǵyzdar aıtylýy qajet», degen usynysty da sol ustazdardyń ózi aıtqan bolatyn. Dinı basqarmanyń qulaǵyna altyn syrǵa... – Mektep jasyndaǵy qyzdar qatarynda hıdjab kıgisi kele­tinder sany qansha? Oǵan zertteý jasalǵan ba? – О́tken jyly bizdiń ortalyq elimizdiń barlyq aımaqtarynda zerdeleý jumystaryn júrgizip, 11000-ǵa jýyq adamdy qamtyǵan 200-deı is-shara ótkizdi. Sharalar barysynda 2105 adamǵa saýaldama júrgizildi. Onyń 459-y mektep oqýshylary bolatyn. Bir ereksheligi, saýaldama alý kezinde de, fokýs-toptyq taldaýlar bary­synda da oqýshylardyń erkin sóıleýine, ashyq pikir bildirýine múmkindik berilgenine jáne saýal­­damalardyń anonımdi túrde toltyrylǵanyna qaramastan, oqýshylar tarapynan birde-bir ret hıdjab kııý máselesi kóteril­medi. Bul másele saýaldamaǵa qa­tys­­­qan 305 jergilikti turǵyn tarapynan da kóterilgen joq. Máselege tek fokýs-toptyq tal­daýǵa qatysqan 330 muǵalimniń birnesheýi nazar aýdardy, onyń ózi «Mektepte hıdjab kııý máselesi kóterilgen jaǵdaıda oǵan qandaı zańdyq negizder boıynsha jaýap bergen jón?» degen aldyn alý sharalaryna qatysty saýal boldy. Aıtylǵandardan ańǵara­ty­ny­myz­daı, mekteptegi oramal máselesine qatysty aıtar­lyqtaı qyzyǵýshylyq úrdisi baıqalmaıdy, sondyqtan, halyq­tyń osy másele tolǵandy­ratyn bóliginiń paıyzdyq kór­setkishin anyqtaý múmkindigi joqqa tán. Bálkim, bul kórsetkish 0,01 paıyzdy da quramas. Al, kerisinshe, el aýmaǵyndaǵy 8000-ǵa jýyq mekteptiń basym bóliginde hıd­jabqa qatysty másele múlde kezdespegen. Bul máseleni qozdyryp, qo­ǵamdyq pikir týyndap jatqan sekildi etip kórsetip, sanaýly adamdardyń kómegimen qoldan pikirtalas uıymdastyryp jatatyndar kóp jaǵdaıda zań talaptaryn tolyq túsinip-bilmegen, dinniń formalyq jaǵyna mán berip, mazmundyq qyryn nazardan tys qaldyrǵan azamattar nemese ishki turaqtylyqqa syna qaqqysy keletin múddeli adamdar bolyp tabylady. – Mektep jasyndaǵy qyz­dardyń hıdjab kııýi onyń synyptastaryna, ózine qalaı áser etedi? – Eń kúrdeli másele de osy. Bárinen buryn bul hıdjab kıgen qyzdyń ózine aýyr. Sy­nyp­tastarynyń oǵan tosyrqaı qaraýy da, shettetýi de múmkin. Bázbireýlerimen til tabysar, keıbirimen qarym-qatynasy shektelip qalary sózsiz. Hıdjabty oqýshynyń muǵalimderimen, mektep basshylyǵymen mámilege kelýi de múmkin bolmaıdy. О́ıt­keni, olar zańdy negizde mektep formasyn saqtaýdy talap etedi. Ata-analary ári tartady, ustaz­dary beri tartady, eki ottyń, synyp­tastaryn qosa alǵanda, úsh ottyń ortasynda qyz bala qalady. Oqýshylyq ómirdiń eń jaqsy kezeńderi osylaı sergeldeńmen ótedi. Al mundaı jaǵdaıda balanyń sanasy qalaı qalyptasaryn oılap kórdik pe? Ol ekige jarylmaq. Eki jaǵy da ońdy emes. Eger qyz bala ata-anasynyń ustanymymen tolyq kelisse, ózin týra jolda júrmin dep sanaıdy, demek, basqalardyń bárin adasqandar retinde qabyldaı bastaıdy. «Meniki ǵana durys, basqalardyki jón emes» degen astam ári tuıyq pikir qalyptasady jasóspirim qyzdyń boıynda (Muhammed paıǵambardyń: «Kókiregińizde tarydaı menmendigińiz bolsa, jumaqqa kirmeısizder» degen hadısi eriksiz oıǵa oralyp otyr). Dál osy «meniki ǵana durys» degen pikir talaı shetin kózqarasqa negiz bolǵanyn da umytpaıyq. Ustazdardyń mektep formasyna qatysty talaptarynan qulaǵy jaýyr bolǵan qyzdyń zaıyrly memleketke ókpesi qara qazandaı adam bolyp jetilmesine kim kepil? Sol ókpe erteńgi kúni ony da osy ortany tárk etip, Qazaq­standy kápirstanǵa balap, arab elderine hıjra jasatpaıtynyna kepildigimiz bar ma? Qudaı betin aýlaq qylsyn, ondaı náýbettiń sońy aıtpasa da belgili... Endi ekinshi jaǵyna keleıik. Eger qyz bala ata-anasynyń hıdjab kııýge qatysty ustanymymen kelispese, biraq syılaǵandyqtan nemese qoryqqandyqtan eriksiz olardyń yrqyna kónse (ondaı mysaldar da kezdesedi), jasóspirim sanasynda otbasyn­daǵy túsinispeýshilik pen jalǵyz­dyqtan týyndaıtyn barlyq psıhologııalyq dertter damıdy. Bala ózin otbasynda baqytty sezinip óspese, «Taıbýryldyń qyryq úsh kún kemdiginiń» orny tolmaıtyny sekildi, onyń sanasy udaıy baqytsyzdyq pen jalǵyzdyq sezimderine beıim bolady. Buǵan mektep formasyn saqtaýdy talap etýden týatyn kelispeýshilikterdi, qatar-qurbynyń qatý kózqarasyn taǵy qosyńyz... Balıǵatqa tolǵan qyz balanyń mektep tabaldyryǵynda júretin baldáýreni – orta eseppen eki jyl, onyń ishinde, ár jyldyń toǵyz aıyndaǵy sabaq kúnderiniń bes-alty saǵaty ǵana. Sol saǵattardy jasóspirimniń syn saǵattaryna aınaldyrmaıyq. Tulǵalyq bolmysy tolyq qalyptaspaǵan balań sanany sergeldeńge salmaı, qyz­darymyzǵa tynyshtyq bereıik. Oqýshylyq ómirdiń qıyndyqtary onsyz da az emes. Qalyptasý ke­zeńinen ótsin de, boıjetken qyz bala týra joldy sanaly túrde ózi tańdasyn. Sonda ol eshqashan adaspaıdy. Qyzdarynyń mektepte oramal taǵa almaǵanyna renishti ata-analarǵa aıtar edim: Eger úıde bergen tárbıeńiz túzý bolsa, qy­zyńyzdy ıman negizderimen otbasynda sýsyndata bilseńiz, oǵan jasynan shynaıy rýhanı tálim bergen bolsańyz, onyń mektepte oramalsyz júrgen bes-alty saǵaty qanyna sińgen ımandylyqtan bir qadam da alys­tata almaıdy. «Balapan uıada ne kórse, ushqanda sony iledi». Al otbasy tárbıesi túzý bolmasa, ımansyzdyq dertinen balany sandyqqa salsań da saqtap qala almaısyń. – Túıin sózińiz. – «О́speıtin bala ónbeıtin daý­dy qýady» degizbeı, bolar eldiń balasyna tán basalqaly minez tanytaıyq. Keshegi jer daýy men jesir daýyna búgin hıdjab daýyn qoldan qosyp, býynsyz jerge pyshaq urmaıyq. Qazaqtyń óz­ge derti de bar bolar, solardy em­deıik. Memleketimiz mektepten tys jerde oramal turmaq, bes pa­ryz­dyń eshbirine tyıym salyp otyrǵan joq, kerisinshe, bar­lyq azamattarmen qatar musyl­mandardyń senim bostan­dyǵyna barynsha jaǵdaı jasaý­da. Din-qaryndastarymyz sol izgi zańdardy ıgiligine tutynsyn. Sóıtsin de, sondaı memleketti násip etken Alla taǵalaǵa shúkir­shilik tanytyp, beıbit Otanyna adal qyzmet etsin. О́ıtkeni, Mu­ham­med paıǵambardyń hadısin­de aıtylǵandaı: «Otandy súıý – ımannan». Áńgimelesken Samat MUSA, «Egemen Qazaqstan»