Qaıta qurý, jarııalylyq, saıası áralýandylyq dep atalatyn demokratııanyń jyl qusyndaı bolǵan alǵashqy nyshandarynyń boı kóterýimen birge dáýirlep, óte tasqyndy, tegeýrindi sıpat alǵan problemanyń biri – eldegi til saıasaty, qazaq tiliniń mártebesin kóterý boldy. Másele elimiz táýelsizdikke jetken tarıhı kezeńde óte ótkir qoıyldy. Ahýal kúrdeli edi. Qazaq ulty ókilderiniń, ásirese, onyń ultjandy ıntellıgensııasynyń saıası sanasyndaǵy kúrt ózgeristerdiń yqpalynan, qoǵamdyq suranystan memlekettegi til qurylysy qoǵamdyq qatynastardyń ótkir salasyna – asa kúrdeli saıasatqa aınaldy. Jáne ony memleket saıasaty men qyzmetiniń jandy, pármendi baǵytyna aınaldyryp, tez arada sheshýdi qoǵamdyq pikir erekshe tegeýrinmen talap etti.
Osyndaı tarıhı kezeńdegi eldiń ómirindegi ataýly oqıǵa Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 1993 jylǵy 5 sáýirdegi Jarlyǵymen Til komıteti ómirge kelip, tóraǵalyǵyna Sultan Sháripuly Orazalın taǵaıyndalyp, Qazaqstan Úkimetiniń qaýlysymen komıtet quzyretteri anyqtalyp, onyń jergilikti organdarynyń qurylýy boldy. Osylaısha, Qazaqstandaǵy til qurylysy men til saıasatyndaǵy jańa, qaǵıdatty sapalyq, kadrlyq, uıymdyq-quqyqtyq, uıymdastyrýshylyq kezeń bastaldy. Osy jaýapty beleste asa kúrdeli til saıasatyn úılestirýshi, baǵyttaýshy jalpymemlekettik qurylymnyń basshylyǵyna S.Orazalınniń kelýi kezdeısoqtyq pa, álde zańdylyq pa? Prezıdent N.Nazarbaevtyń tańdaýy nege S. Orazalınge tústi?
Bul, álbette, tabıǵı da zańdy, ádiletti, qoǵam óte jyly qabyldaǵan sheshim edi. Ondaı joǵary – Úkimet múshesine teńestirilgen laýazymǵa laıyqty kadrlar sol kezde de jetkilikti bolatyn. О́ıtkeni, qudaıǵa shúkir, ultymyz qashanda bilikti kadrlarǵa baı. Bilikti azamattardan kende emes. Másele solardy kóre bilýde, tanyp-tańdaı bilýde, mansapty qyzǵanbaı, shektep, shettetpeı qolyna tizgin berip, senim kórsetýde jatyr. Til komıtetine S.Orazalındi usynǵan Úkimettegi laýazymdy tulǵalar jáne olardyń osy usynysyn qabyldap, bekitken Prezıdent, sirá, bizdiń paıymdaýymyzsha, myna bir faktorlardy esine alǵan bolýy kerek.
S.Orazalın sol kezde de elge tanymal tulǵa, belgili basshy, memlekettik-saıası isterdi basqarýdyń syndarly saıası-uıymdyq mektebinen ótken qaıratker bolatyn. Tóraǵalyqqa kandıdattyń kezinde eldegi búkil saıası, kadrlyq, ıdeologııalyq bılikti ýysyna shoǵyrlandyrǵan Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń apparatynda, onyń mádenıet bóliminde sektor meńgerýshisi bolyp qyzmet isteýi, ıaǵnı respýblıkalyq deńgeıdegi qyzmet tájirıbesi, eldegi, onyń aımaqtaryndaǵy ahýaldan habardarlyǵy, abyroı-bedeli eskerilgen sııaqty. Basqa etnostardyń múddesin de eske alý qajettigin paıymdaı biletin dúnıetanymynyń keńdigi, ıaǵnı jalpy memlekettik turǵydan máseleni qoıa bilýdegi, uıymdastyra bilýdegi, sheshe bilýdegi biliktiligi men parasaty alǵa shyqqany sózsiz. Ári memlekettik tildiń boıyndaǵy bilimı, ǵylymı, rýhanı, tárbıelik baılyq pen aqparattyq múmkindigin, ashylmaǵan áleýetin sol kezde bilip, tanyp, ıgergendigi, rýhanı áleýeti, elde keńinen tanymal bolǵan pýblısıstıkalyq daryny men tegeýrini, sóz ónerindegi sheberligi men sheshendigi, qazaq tili men ádebıetinen, salt-sanasy men dástúrinen ulan-ǵaıyr tereń bilimi qaperge alynǵany da anyq.
Sonymen birge, halqymyzdyń aqylman uly, belgili qoǵam jáne memleket qaıratkeri, S.Orazalındi sonaý bozbala, stýdent kezinen bilip, tanyp, baǵalap, ár jetistigin saralap júretin, biz baıqaǵanda artyq, ásire maqtaýǵa sarań, ár sózin ekshep, bajaılap aıtatyn zamandasy, dosy, marqum Ábish Kekilbaevtyń sózimen aıtqanda: «Uly Abaıymyz ben álem perzenti Muhtarymyzdyń órkendi ólkesi retinde tanymal, qasıetti qara topyraqta týyp-ósip, bala kezinen sol tulǵalardy pir tutyp, baǵa jetpes rýhanı muralaryn qasterlep, eseıe kele tilimizdiń tynys-tirishiligin tal boıyna sińirip: «Ana tilimizdi aıalap-álpeshteý – meniń de azamattyq boryshym» dep túsinetin azamattyq ustanymy. Iаǵnı – Abaı men onyń kemeńger shákirtteriniń sóziniń, oıynyń, óneriniń taza bulaǵynan bala kúninen nár alyp, boıyna biliktilikpen, talǵammen molynan, qabaǵat sińirgen Sultan Orazalınniń jańa til saıasatyn úılestirýdiń basynda turýy – zańdy da tabıǵı tańdaý edi.
Prezıdent N.Nazarbaevtyń S.Orazalındi Til komıteti tóraǵalyǵyna taǵaıyndaýdaǵy bastaý-baǵdar sózinen de máseleniń kúrdeliligi, jaýapkershilik salmaǵy birden kórinip turdy.
Nursultan Ábishuly: «Budan buryn da siz týraly ártúrli usynystar bolǵan edi, sáti búgin tústi... Komıtet tildi damytýǵa baılanysty dúnıejúziniń tájirıbesin jınaqtap, qorytyp, qajettisin paıdalanýy kerek. Tyńǵa túren salǵaly otyrmyz: ońaı bolmaıdy. Til tóńireginde baıbalam salyp júrgender de jeterlik. Olarmen de sabyrly jumys isteý kerek. Til bul kúnde úlken saıasatqa aınaldy... Sondyqtan, batyldyqpen qosa baıyptylyq, ótkirlikpen qosa ıkemdilik qatar júrýi kerek. Osy aýyr júkti tájirıbesi bar, óner men ádebıet salasynda aty málim azamat dep, Sulteke, sizge senip tapsyrǵaly otyrmyn», – dep túıedi. Osy jerde myna bir tarıhı shyndyqqa nazar aýdarýdy qajet dep esepteımin. Prezıdenttiń sonaý 1993 jyldyń kókteminde, ıaǵnı osydan 23 jyl buryn saladaǵy ahýalǵa bergen tujyrymdy baǵasy keı jaıttardy, ókinishke qaraı, elimizde kóp rette kúni búginge deıin saqtalyp keledi. Til problemalary, ásirese, memlekettik tildiń mártebesin kóterý tóńiregindegi memlekettik ýákiletti organdardyń ár qadamy keıbir toptar tarapynan kádimgideı qarsylyqqa ushyraıdy. Ahýaldy paıdalanyp baıbalam salýshylar, jolbıkeler de az emes. О́kinishtisi, onyń aınalasynda ana tilimizdiń bedeli men kúrdeli taǵdyryn paıdalanyp, saıası upaı jınaǵysy keletin qaısybir ádebıet qaıratkerleriniń júretini ókinishti-aq. Osy arada Sultekeńniń: «Tilimniń taýqymeti toǵyz batpan!» degen janaıqaıyn ábden túsinýge bolady. Jáne onyń taýqymetiniń shırek ǵasyr ýaqyt ishinde áli de jeńildemeı turǵany oıly Alash azamatynyń júregin syzdatady. Osydan shyǵar bir qorytyndy, kezinde Sultekeńder bastaǵan istiń kúrdeliligi men qıyndyǵy, abyroıy men mańyzy búginde jańa qyrynan kórinedi.
Jalpy, til saıasaty bizdiń keıipkerimizden bastalmaıdy jáne onymen aıaqtalǵan joq. Onyń jolyndaǵy uly kúres A.Baıtursynov, S.Seıfýllın, Q.Jubanovtan bastalyp, búginde óz jalǵasyn tabýda. Bul iske elimizdiń eń bir ıntellektýaldy kúshteri, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, Parlament depýtattary, ǵalymdar, jazýshylar, belgili óner qaıratkerleri, tipti, búkil halyq – qazaq tiliniń qarapaıym janashyrlary qatysýda.
S.Orazalınniń Til komıteti tóraǵasy bolyp kelgen kezdegi jumystyń jaýaptylyǵyn, kúrdeliligin, onyń búkil taýqymetin birtýar jazýshy Tahaýı Ahtanov myna bir tilek sózderimen dóp bildiripti: «Qatty qýanyp turmyn. Prezıdentimizdiń bul Jarlyǵy óte ıgilikti is boldy. Al seni qoıǵanyna, tipti, rızamyn. Elge, tilge jany ashıtyn adamsyń. Endi aıanba! Qoldaý, qorǵaý kerek bolsa barmyz ǵoı. Til úshin kúresken babalarymyzdyń aman qalǵany joq edi, biraq seniń zamanyń basqa. Dosyń da, dushpanyń da kóbeıer, tek saq bol, baýyrym»... Tahańnyń aýzy ýáli eken. Sultekeń aman, ortamyzda, al Tahań aıtqan taýqymettiń bárin kórdi.
Elbasy Jarlyǵymen Til komıtetiniń tóraǵalyǵyna taǵaıyndalǵan S.Orazalın aldymen komıtetti qurý týraly Úkimet qaýlysyn qabyldatýdyń uıymdyq-quqyqtyq máselelerimen ózi tikeleı jáne kúndelikti aınalysty. Úkimet janynan jańadan derbes basqarý organyn qurý kúrdeli, talas-tartysy kóp, qııamet-qaıym jumys ekenin jurttyń bári bile bermeıdi. Jalpy, kez kelgen másele boıynsha Úkimet qaýlysyn qabyldatý óte kúrdeli uıymdyq, normatıvtik-quqyqtyq úderis. Qarjy bólýi, basqasy bar, asa kúrdeli shara. Al eger ol ýaqyt 1993 jyl elimiz úshin asa kúrdeli kezeń bolsa she? Qaýly elimizdegi eń bir shetin de názik másele – til saıasaty týraly bolsa she? Qaýlydaǵy bolashaq komıtettiń mindetteri men qyzmetiniń negizgi baǵyttary, kadrlyq quramy, onyń materıaldyq-qarjylyq jaǵdaıy jáne basqadaı prınsıpti máselelerdi respýblıkalyq ondaǵan mınıstrlikter men hám vedomstvolarmen kelisýdiń qatań rásimdik tártibi bar ekendigin eske alsaq – onyń jańa, jas tóraǵadan qanshalyqty kúsh-jigerdi talap etkenin, sonymen birge, oǵan qanshama salmaq salǵanyn túsiný qıyn emes. Qaýly Prezıdent Jarlyǵynan keıin qysqa merzimde – bir aı eki kún ishinde qabyldanypty. Sultekeńniń basshylyq, uıymdastyrýshylyq qarym-qabiletin bul jaǵdaı á degennen-aq tanytyp tastady.
Eger búginde Úkimettiń 1993 jylǵy 7 mamyr kúni Til komıtetin qurý týraly qabyldaǵan №374 qaýlysyn paraqtasaq, onyń naqtylylyǵyn, til saıasatyn júzege asyrý, odan týyndaıtyn kóptegen uıymdyq máselelerdi retteýdiń quqyqtyq-normatıvtik berik negizi qalanǵanyn kórýge bolady. Munda da Sultekeń qoltańbasy aıshyqtalǵan bolatyn.
Qaýlyda jáne onda bekitilgen Til komıteti týraly Erejede onyń basty mindetteri bolyp Til týraly zańnyń júzege asýy; qazaq tilin jáne basqa ulttyq tilderdi damytýdyń 2000 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń oryndalýyn qamtamasyz etý; til salasynda biryńǵaı memlekettik saıasat júrgizý, ony júrgizýdiń pármendi tetigin jasaý jáne ult tilderin jańǵyrtý men damytýǵa qajetti jaǵdaı týǵyzý bolyp belgilengen edi.
Qaýlynyń taǵy bir pármendi tusy jáne búkil el kóleminde memlekettik til saıasatyn retteýge uıymdyq-quqyqtyq negiz bolǵan arnaıy 14-shi tarmaǵy edi: «Oblystardyń, Almaty jáne Lenınsk qalalarynyń ákimderi eki aı merzim ishinde: oblystarda, qalalar men aýdandarda jergilikti bıýdjet esebinen qarjylandyratyn tıisti derbes basqarmalar qursyn, qyzmet jaılaryn bólip, materıaldyq-tehnıkalyq baza jasaý men nyǵaıtýǵa kómek kórsetsin, qyzmetkerlerge turǵyn úı bólýdi, páterlerge telefon ornatýdy, mektepke deıingi balalar mekemelerinen oryn bólýdi qamtamasyz etsin», delingen onda. Qabyldanǵan Erejege sáıkes osy aýmaqtyq basqarmalardyń bastyqtary jergilikti ákimder janyndaǵy alqalardyń múshesi bolyp aıqyndalýy da sol merzim úshin basqarmalardyń bedel alýyna baǵyttalǵan durys uıymdyq sheshim bolǵandyǵy kúmánsiz. Sultekeńniń sheshimtaldyǵy bul iste de boı kórsetken-di.
Qaýlyda komıtet til saıasatyn júzege asyrýǵa baılanysty mınıstrlikterdiń, memlekettik komıtetter men vedomstvolardyń, mekemelerdiń qyzmetin úılestiredi jáne Til týraly zańnyń oryndalýyn baqylaýdy júzege asyrady, ony buzý faktilerin qaraıdy jáne olar jóninde óz quzyreti aýqymynda sheshim qabyldaıdy dep jazylǵan. Sonymen birge, komıtettiń shtaty men materıaldyq jaǵdaıy da, basshylyǵynyń mártebesi de naqtyly anyqtaldy. Mysaly, osyǵan baılanysty tıisti baptarda bylaı jazylǵan edi: « ... 2. Til komıteti basqarý apparatyna 60 adam (kúzet qyzmeti men ǵımaratty kútýshilerdi qospaǵanda); tóraǵanyń 3 orynbasary, sonyń ishinde, 1 birinshi orynbasary bolady dep belgilensin... 4. Til komıtetiniń tóraǵasy materıaldyq-turmystyq jáne medısınalyq qamtamasyz etý, kólik qyzmetin paıdalaný jaǵdaıy boıynsha respýblıka mınıstrine, al tóraǵanyń orynbasarlarynyń qyzmeti respýblıka mınıstrleri orynbasarlarynyń qyzmetine teńestirilsin».
Osy Qaýlynyń 5-13 baptarynda komıtettiń materıaldyq bazasy máseleleri, tehnıkamen, ǵımaratpen, qyzmet kóligi retinde transportpen qamtamasyz etý onyń menshigine derbes, tikeleı baǵynystaǵy «Ana tili» baspasyn berý máseleleriniń túbegeıli jáne naqtyly sheshilýi tóraǵanyń alǵashqy aılardaǵy uıymdastyrýshylyq qyzmetiniń naqty nátıjesi edi. Osy qaýlydaǵy til saıasatyn júzege asyryp, retteýdegi komıtettiń jumysyn anyqtaǵan kóptegen qaǵıdalar keıinnen osy organnyń ornynda qurylǵan, ıaǵnı izbasary bolǵan Mınıstrlikter janyndaǵy komıtetterdiń, departamentterdiń, basqarmalardyń qyzmetiniń negizi bolǵandyǵyn búginde de izerleı taldaǵan adam birden baıqaıdy. Tarıh úshin málimet: memlekettik til saıasatyn júzege asyrý tetikterin naqtylaǵan Úkimettiń áleýetti qaýlysyna qol qoıǵan sol kezdegi Premer-mınıstr Sergeı Tereshenko edi...
Táýelsiz Qazaqstandaǵy jańa til saıasatynyń basy-qasynda bolǵan Sultan Orazalın men onyń komandasy ne tyndyrdy, táýelsizdik bergen múmkindikti paıdalanyp, elimizdegi til ǵımaratynyń tuǵyrlanyp eńselenýi úshin qandaı kirpishter qalady? Birinshiden, sol kezeńde elimizde til saıasatyn júzege asyrýdaǵy memleket mashınasynyń tetigi qalyptasyp, til problemalaryn úılestirý, sheshý memlekettik organdardyń naqty bir fýnksııasyna, mindettiligine aınaldy. Komıtet qurylǵannan keıingi aınalasy úsh-tórt aıda 60 qyzmetkeri bar ortalyq apparat jasaqtalyp, til saıasatyn júzege asyrýdyń naqty baǵyttaryn anyqtaý, ony júzege asyrýdyń tetik-tegershikterin belgileý, materıaldyq-qarjylyq, tehnıkalyq jaǵdaıyn sheshý, til saıasatyn, til qurylysyn tereń biletin mamandardy izdep, olardy eldegi tildik ahýaldy, etnostardyń til salasyndaǵy múddelerin saraptap, túzip, olardy naqty oryndaýǵa jumyldyrý sııaqty jumystar tyndyryldy. Osy jyldary respýblıkanyń 19 oblysynda, 80-nen asa qalasynda, 218 aýdanynda til basqarmalary men bólimderi quryldy. Al mundaı tyń qurylymdardy jańadan qurý, olardyń quzyretteri men fýnksııalaryn ár qyrynan jan-jaqty negizdep, anyqtaý, qyzmetterin úılestirý qanshama qıyndyq, talas pen tartysqa túskenin, júıke juqartar is ekenin sol kezeńde osy iske aralasqan azamattar jaqsy biledi. Kóbimiz sol istiń basy-qasynda boldyq, shama-sharqymyzsha atsalystyq.
Ekinshiden, is qaǵazdaryn eki tilde júrgizýdiń negizi sol kezde salyndy. Bul degenińiz – kúrmeýi qıyn, búginge deıin sozylmaly sıpat alǵan, til qurylysyndaǵy eń kúrdeli sharýalardyń biri edi. Eń qıyny – bul iske aldymen memlekettik organdardyń basshylaryn ılandyryp, jumyldyrý bolatyn. Al sol kezeńde basqarý salasyndaǵy kadrlardyń kóbiniń, ásirese, jumys babynda orys tiline daǵdylanǵandyǵyn, ári qazaq tilin bilgisi kelmeıtindigin eske alsaq, máseleniń aýqymy men kúrdeliligin kózge elestete berińiz.
Úshinshiden, komıtettiń, onyń jergilikti bólimderiniń onomastıka salasynda atqarǵan sharýasy sol kezde el halqynyń quramyndaǵy qazaqtardyń úles salmaǵy 40 paıyzǵa jańa jaqyndaı bastaǵan sol kezde erlikke para-par edi. Mysaly, tek 1993-1995 jyldary 3 oblystyń, qalanyń, 26 aýdannyń, 347 kent pen aýyldyq 90 sharýashylyqtyń, 8 joǵary jáne arnaýly oqý ornynyń, 238 mekteptiń jáne kóptegen mádenıet oshaqtarynyń aty ózgertildi. Máselen, komıtettiń Aman Tileýbaev tóraǵalyq etken sol kezdegi Semeı oblysyndaǵy basqarmasy da jemisti eńbek etkeni meniń kóz aldymda. Soǵan bir naqty mysal: Semeı qalasynyń eń basty 27 dańǵyly men kúretamyr kóshelerine Abaı, Shákárim, M.Áýezov, Bógenbaı men Qabanbaı, Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Maǵjan Jumabaev, Júsipbek Aımaýytov, Árip pen Áset, Kempirbaı, Kókbaı, Baýyrjan Momyshuly esimderi onomastıkalyq komıssııanyń usynysy boıynsha qalalyq Keńestiń tujyrymdy da kesimdi bir-aq sheshimimen berildi. Osyndaı kelisti sheshimniń Almaty qalasynda da qabyldanǵany belgili.
Tórtinshiden, mektepke deıingi tárbıe men bilim salasyna memlekettik tildi engizý, orta bilimdi memlekettik tilge oshara kóshirýdegi uly joryq sol kezde úlken óris alyp, kóptegen qıyndyqtardy eńsere otyryp osy kúnderi de óziniń jemisti jalǵasyn tabýda.
Oıymyzdy odan ári jalǵasaq, 1997 jyly Til týraly jańa zańnyń jobasyn ázirlep, ortalyq memlekettik organdarmen kelisýdiń, ony Úkimettiń sheshimimen Parlamentke usynýdyń barlyq kúrdeli, tartysty, talasty isteriniń, jobanyń Parlamentte, onyń eki palatasyndaǵy komıtetterden ótip qabyldanýynyń búkil qıynshylyǵyn kóterdi. Ásirese, Parlament depýtattary aldynda zań jobasyn talqylaýda S.Orazalınniń tabandylyǵy, álemdik til qurylysy salasyndaǵy zańnamalyq tájirıbeni ıgerýdegi biliktiligi, memlekettik ustanymy, qajetti jerde ıkemdiligi men mámilegerligi jalpy pikirtalas barysynda, komıtetterdegi uzaq-sonar aıtystarda erekshe kórindi. Buǵan Parlament Májilisiniń depýtaty retinde zań jobasyna bas komıtet bolyp bekitilgen Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń jumys tobyn basqarǵan kezde bizdiń kózimiz ábden jetti. Zańdy qabyldaý ońaıǵa túsken joq. Májilis quramynda zań jobasynyń kóptegen ustanymdaryna qarsy depýtattar jetip artylatyn... Olardyń qarsylyǵy abyroımen eńserildi. Bul da – Sultekeńniń eńbeginiń eleýlileriniń qatarynda.
1997 jylǵy shildede el Prezıdenti Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy «Til týraly» Zańǵa qol qoıǵannan keıin S.Orazalın osy zańdy oryndaý jónindegi búkil is-sharalardyń bel ortasynda boldy. Zańdy oryndaýdyń búkil el boıynsha naqty sharalaryn tujyrymdap, saralaı usyndy. Mysaly, 1997 jyly 10 shildede Almaty qalasynda ótken respýblıalyq semınar-keńeste ol mynadaı naqty usynystar aıtty:
– Memlekettik bıýdjetti qabyldaǵanda tilderdi damytýǵa arnalǵan qarjyny jeke bólip kórsetý;
– «Tilder týraly» zańdy júzege asyrýdyń quqyqtyq tetigi bolyp tabylatyn qylmystyq, ákimshilik tártip buzýshylyq, Eńbek týraly kodeksterge tolyqtyrýlar engizý qajettigi;
– Til saıasatyn úılestiretin memlekettik ókiletti organnyń zańdy tulǵa retindegi mártebesin anyqtap, onyń jergilikti qurylymdaryn qalpyna keltirý;
– Til úıretýge baǵyttalǵan kompıýterlik kabınetter ashý, olarǵa baǵyt-baǵdar berip otyratyn respýblıkalyq ǵylymı-ádistemelik ortalyq qurý;
– Is qaǵazdaryn memlekettik tilge kóshirýdiń kezeń-kezeńge bólingen naqty josparyn jasaý;
– Memlekettik emes oqý oryndaryna lısenzııa berýde, teleradıoarnalarǵa tender jarııalaǵanda olardyń memlekettik tilde jumys isteýine basa nazar aýdarý jáne taǵy da basqa til máselesine baılanysty ondaǵan naqty usynystar.
Tujyra aıtsaq, eger sol kezdegi til saıasatyndaǵy kúrdeli istiń basynda S. Orazalın syndy kúresker, qaısar, bilikti de bilimdi, jalyndy pýblısıst, bedeldi tanymal tulǵa turmaǵanda memlekettik tildiń búgingi dárejesine de jetýi neǵaıbyl edi. Keıde taıaq jep, etekbastyny da kóp kórdi, ózimizdiń qandastarymyz, ásirese, orystildi baýyrlar basqalardyń otyna maı quıyp, máseleni shıelenistirýge tyrysty. Osy salany toqsanynshy jyldardyń ortasynda basqarǵan bir mınıstr Orazalın til problemasyn tym saıasattandyryp, tartysqa aınaldyryp jiberdi dep te aıyptady. Bul, árıne, ádiletsiz baǵa, tipti, negizsiz jala edi. Til salasynyń saıasattanbaǵan kezi bolǵan joq. Ol ishki saıasattyń bel ortasynda qashanda bolatyn tabıǵı qubylys. Ol úrdis til saıasatyn tikeleı úılestirýshilik qyzmetinen Orazalın ketkennen keıin de áldeneshe ret erekshe, asqyna boı kóterdi. Mundaı jaǵdaıdyń ókinishke qaraı, keleshekte san márte kórinis tappasyna kim kepil?! Al Sultan Orazalınniń tulǵalyq kitapshany sonda, ol sol ýaqyt tartqan sybaǵa-synnan, «soqtyqpaly-soqpaqty» kezeńnen azamattyq, qaıratkerlik aryna daq túsirmeı, abyroımen ótti. Bul – qaıratkerdiń ulty men týǵan tiline sińirgen adal eńbegi edi. Ardaqty aǵamyzdy «Til saıasatynyń Sultany» dep álpeshteýimiz de sondyqtan.
ASTANA
Qaıta qurý, jarııalylyq, saıası áralýandylyq dep atalatyn demokratııanyń jyl qusyndaı bolǵan alǵashqy nyshandarynyń boı kóterýimen birge dáýirlep, óte tasqyndy, tegeýrindi sıpat alǵan problemanyń biri – eldegi til saıasaty, qazaq tiliniń mártebesin kóterý boldy. Másele elimiz táýelsizdikke jetken tarıhı kezeńde óte ótkir qoıyldy. Ahýal kúrdeli edi. Qazaq ulty ókilderiniń, ásirese, onyń ultjandy ıntellıgensııasynyń saıası sanasyndaǵy kúrt ózgeristerdiń yqpalynan, qoǵamdyq suranystan memlekettegi til qurylysy qoǵamdyq qatynastardyń ótkir salasyna – asa kúrdeli saıasatqa aınaldy. Jáne ony memleket saıasaty men qyzmetiniń jandy, pármendi baǵytyna aınaldyryp, tez arada sheshýdi qoǵamdyq pikir erekshe tegeýrinmen talap etti.
Osyndaı tarıhı kezeńdegi eldiń ómirindegi ataýly oqıǵa Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 1993 jylǵy 5 sáýirdegi Jarlyǵymen Til komıteti ómirge kelip, tóraǵalyǵyna Sultan Sháripuly Orazalın taǵaıyndalyp, Qazaqstan Úkimetiniń qaýlysymen komıtet quzyretteri anyqtalyp, onyń jergilikti organdarynyń qurylýy boldy. Osylaısha, Qazaqstandaǵy til qurylysy men til saıasatyndaǵy jańa, qaǵıdatty sapalyq, kadrlyq, uıymdyq-quqyqtyq, uıymdastyrýshylyq kezeń bastaldy. Osy jaýapty beleste asa kúrdeli til saıasatyn úılestirýshi, baǵyttaýshy jalpymemlekettik qurylymnyń basshylyǵyna S.Orazalınniń kelýi kezdeısoqtyq pa, álde zańdylyq pa? Prezıdent N.Nazarbaevtyń tańdaýy nege S. Orazalınge tústi?
Bul, álbette, tabıǵı da zańdy, ádiletti, qoǵam óte jyly qabyldaǵan sheshim edi. Ondaı joǵary – Úkimet múshesine teńestirilgen laýazymǵa laıyqty kadrlar sol kezde de jetkilikti bolatyn. О́ıtkeni, qudaıǵa shúkir, ultymyz qashanda bilikti kadrlarǵa baı. Bilikti azamattardan kende emes. Másele solardy kóre bilýde, tanyp-tańdaı bilýde, mansapty qyzǵanbaı, shektep, shettetpeı qolyna tizgin berip, senim kórsetýde jatyr. Til komıtetine S.Orazalındi usynǵan Úkimettegi laýazymdy tulǵalar jáne olardyń osy usynysyn qabyldap, bekitken Prezıdent, sirá, bizdiń paıymdaýymyzsha, myna bir faktorlardy esine alǵan bolýy kerek.
S.Orazalın sol kezde de elge tanymal tulǵa, belgili basshy, memlekettik-saıası isterdi basqarýdyń syndarly saıası-uıymdyq mektebinen ótken qaıratker bolatyn. Tóraǵalyqqa kandıdattyń kezinde eldegi búkil saıası, kadrlyq, ıdeologııalyq bılikti ýysyna shoǵyrlandyrǵan Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń apparatynda, onyń mádenıet bóliminde sektor meńgerýshisi bolyp qyzmet isteýi, ıaǵnı respýblıkalyq deńgeıdegi qyzmet tájirıbesi, eldegi, onyń aımaqtaryndaǵy ahýaldan habardarlyǵy, abyroı-bedeli eskerilgen sııaqty. Basqa etnostardyń múddesin de eske alý qajettigin paıymdaı biletin dúnıetanymynyń keńdigi, ıaǵnı jalpy memlekettik turǵydan máseleni qoıa bilýdegi, uıymdastyra bilýdegi, sheshe bilýdegi biliktiligi men parasaty alǵa shyqqany sózsiz. Ári memlekettik tildiń boıyndaǵy bilimı, ǵylymı, rýhanı, tárbıelik baılyq pen aqparattyq múmkindigin, ashylmaǵan áleýetin sol kezde bilip, tanyp, ıgergendigi, rýhanı áleýeti, elde keńinen tanymal bolǵan pýblısıstıkalyq daryny men tegeýrini, sóz ónerindegi sheberligi men sheshendigi, qazaq tili men ádebıetinen, salt-sanasy men dástúrinen ulan-ǵaıyr tereń bilimi qaperge alynǵany da anyq.
Sonymen birge, halqymyzdyń aqylman uly, belgili qoǵam jáne memleket qaıratkeri, S.Orazalındi sonaý bozbala, stýdent kezinen bilip, tanyp, baǵalap, ár jetistigin saralap júretin, biz baıqaǵanda artyq, ásire maqtaýǵa sarań, ár sózin ekshep, bajaılap aıtatyn zamandasy, dosy, marqum Ábish Kekilbaevtyń sózimen aıtqanda: «Uly Abaıymyz ben álem perzenti Muhtarymyzdyń órkendi ólkesi retinde tanymal, qasıetti qara topyraqta týyp-ósip, bala kezinen sol tulǵalardy pir tutyp, baǵa jetpes rýhanı muralaryn qasterlep, eseıe kele tilimizdiń tynys-tirishiligin tal boıyna sińirip: «Ana tilimizdi aıalap-álpeshteý – meniń de azamattyq boryshym» dep túsinetin azamattyq ustanymy. Iаǵnı – Abaı men onyń kemeńger shákirtteriniń sóziniń, oıynyń, óneriniń taza bulaǵynan bala kúninen nár alyp, boıyna biliktilikpen, talǵammen molynan, qabaǵat sińirgen Sultan Orazalınniń jańa til saıasatyn úılestirýdiń basynda turýy – zańdy da tabıǵı tańdaý edi.
Prezıdent N.Nazarbaevtyń S.Orazalındi Til komıteti tóraǵalyǵyna taǵaıyndaýdaǵy bastaý-baǵdar sózinen de máseleniń kúrdeliligi, jaýapkershilik salmaǵy birden kórinip turdy.
Nursultan Ábishuly: «Budan buryn da siz týraly ártúrli usynystar bolǵan edi, sáti búgin tústi... Komıtet tildi damytýǵa baılanysty dúnıejúziniń tájirıbesin jınaqtap, qorytyp, qajettisin paıdalanýy kerek. Tyńǵa túren salǵaly otyrmyz: ońaı bolmaıdy. Til tóńireginde baıbalam salyp júrgender de jeterlik. Olarmen de sabyrly jumys isteý kerek. Til bul kúnde úlken saıasatqa aınaldy... Sondyqtan, batyldyqpen qosa baıyptylyq, ótkirlikpen qosa ıkemdilik qatar júrýi kerek. Osy aýyr júkti tájirıbesi bar, óner men ádebıet salasynda aty málim azamat dep, Sulteke, sizge senip tapsyrǵaly otyrmyn», – dep túıedi. Osy jerde myna bir tarıhı shyndyqqa nazar aýdarýdy qajet dep esepteımin. Prezıdenttiń sonaý 1993 jyldyń kókteminde, ıaǵnı osydan 23 jyl buryn saladaǵy ahýalǵa bergen tujyrymdy baǵasy keı jaıttardy, ókinishke qaraı, elimizde kóp rette kúni búginge deıin saqtalyp keledi. Til problemalary, ásirese, memlekettik tildiń mártebesin kóterý tóńiregindegi memlekettik ýákiletti organdardyń ár qadamy keıbir toptar tarapynan kádimgideı qarsylyqqa ushyraıdy. Ahýaldy paıdalanyp baıbalam salýshylar, jolbıkeler de az emes. О́kinishtisi, onyń aınalasynda ana tilimizdiń bedeli men kúrdeli taǵdyryn paıdalanyp, saıası upaı jınaǵysy keletin qaısybir ádebıet qaıratkerleriniń júretini ókinishti-aq. Osy arada Sultekeńniń: «Tilimniń taýqymeti toǵyz batpan!» degen janaıqaıyn ábden túsinýge bolady. Jáne onyń taýqymetiniń shırek ǵasyr ýaqyt ishinde áli de jeńildemeı turǵany oıly Alash azamatynyń júregin syzdatady. Osydan shyǵar bir qorytyndy, kezinde Sultekeńder bastaǵan istiń kúrdeliligi men qıyndyǵy, abyroıy men mańyzy búginde jańa qyrynan kórinedi.
Jalpy, til saıasaty bizdiń keıipkerimizden bastalmaıdy jáne onymen aıaqtalǵan joq. Onyń jolyndaǵy uly kúres A.Baıtursynov, S.Seıfýllın, Q.Jubanovtan bastalyp, búginde óz jalǵasyn tabýda. Bul iske elimizdiń eń bir ıntellektýaldy kúshteri, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, Parlament depýtattary, ǵalymdar, jazýshylar, belgili óner qaıratkerleri, tipti, búkil halyq – qazaq tiliniń qarapaıym janashyrlary qatysýda.
S.Orazalınniń Til komıteti tóraǵasy bolyp kelgen kezdegi jumystyń jaýaptylyǵyn, kúrdeliligin, onyń búkil taýqymetin birtýar jazýshy Tahaýı Ahtanov myna bir tilek sózderimen dóp bildiripti: «Qatty qýanyp turmyn. Prezıdentimizdiń bul Jarlyǵy óte ıgilikti is boldy. Al seni qoıǵanyna, tipti, rızamyn. Elge, tilge jany ashıtyn adamsyń. Endi aıanba! Qoldaý, qorǵaý kerek bolsa barmyz ǵoı. Til úshin kúresken babalarymyzdyń aman qalǵany joq edi, biraq seniń zamanyń basqa. Dosyń da, dushpanyń da kóbeıer, tek saq bol, baýyrym»... Tahańnyń aýzy ýáli eken. Sultekeń aman, ortamyzda, al Tahań aıtqan taýqymettiń bárin kórdi.
Elbasy Jarlyǵymen Til komıtetiniń tóraǵalyǵyna taǵaıyndalǵan S.Orazalın aldymen komıtetti qurý týraly Úkimet qaýlysyn qabyldatýdyń uıymdyq-quqyqtyq máselelerimen ózi tikeleı jáne kúndelikti aınalysty. Úkimet janynan jańadan derbes basqarý organyn qurý kúrdeli, talas-tartysy kóp, qııamet-qaıym jumys ekenin jurttyń bári bile bermeıdi. Jalpy, kez kelgen másele boıynsha Úkimet qaýlysyn qabyldatý óte kúrdeli uıymdyq, normatıvtik-quqyqtyq úderis. Qarjy bólýi, basqasy bar, asa kúrdeli shara. Al eger ol ýaqyt 1993 jyl elimiz úshin asa kúrdeli kezeń bolsa she? Qaýly elimizdegi eń bir shetin de názik másele – til saıasaty týraly bolsa she? Qaýlydaǵy bolashaq komıtettiń mindetteri men qyzmetiniń negizgi baǵyttary, kadrlyq quramy, onyń materıaldyq-qarjylyq jaǵdaıy jáne basqadaı prınsıpti máselelerdi respýblıkalyq ondaǵan mınıstrlikter men hám vedomstvolarmen kelisýdiń qatań rásimdik tártibi bar ekendigin eske alsaq – onyń jańa, jas tóraǵadan qanshalyqty kúsh-jigerdi talap etkenin, sonymen birge, oǵan qanshama salmaq salǵanyn túsiný qıyn emes. Qaýly Prezıdent Jarlyǵynan keıin qysqa merzimde – bir aı eki kún ishinde qabyldanypty. Sultekeńniń basshylyq, uıymdastyrýshylyq qarym-qabiletin bul jaǵdaı á degennen-aq tanytyp tastady.
Eger búginde Úkimettiń 1993 jylǵy 7 mamyr kúni Til komıtetin qurý týraly qabyldaǵan №374 qaýlysyn paraqtasaq, onyń naqtylylyǵyn, til saıasatyn júzege asyrý, odan týyndaıtyn kóptegen uıymdyq máselelerdi retteýdiń quqyqtyq-normatıvtik berik negizi qalanǵanyn kórýge bolady. Munda da Sultekeń qoltańbasy aıshyqtalǵan bolatyn.
Qaýlyda jáne onda bekitilgen Til komıteti týraly Erejede onyń basty mindetteri bolyp Til týraly zańnyń júzege asýy; qazaq tilin jáne basqa ulttyq tilderdi damytýdyń 2000 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń oryndalýyn qamtamasyz etý; til salasynda biryńǵaı memlekettik saıasat júrgizý, ony júrgizýdiń pármendi tetigin jasaý jáne ult tilderin jańǵyrtý men damytýǵa qajetti jaǵdaı týǵyzý bolyp belgilengen edi.
Qaýlynyń taǵy bir pármendi tusy jáne búkil el kóleminde memlekettik til saıasatyn retteýge uıymdyq-quqyqtyq negiz bolǵan arnaıy 14-shi tarmaǵy edi: «Oblystardyń, Almaty jáne Lenınsk qalalarynyń ákimderi eki aı merzim ishinde: oblystarda, qalalar men aýdandarda jergilikti bıýdjet esebinen qarjylandyratyn tıisti derbes basqarmalar qursyn, qyzmet jaılaryn bólip, materıaldyq-tehnıkalyq baza jasaý men nyǵaıtýǵa kómek kórsetsin, qyzmetkerlerge turǵyn úı bólýdi, páterlerge telefon ornatýdy, mektepke deıingi balalar mekemelerinen oryn bólýdi qamtamasyz etsin», delingen onda. Qabyldanǵan Erejege sáıkes osy aýmaqtyq basqarmalardyń bastyqtary jergilikti ákimder janyndaǵy alqalardyń múshesi bolyp aıqyndalýy da sol merzim úshin basqarmalardyń bedel alýyna baǵyttalǵan durys uıymdyq sheshim bolǵandyǵy kúmánsiz. Sultekeńniń sheshimtaldyǵy bul iste de boı kórsetken-di.
Qaýlyda komıtet til saıasatyn júzege asyrýǵa baılanysty mınıstrlikterdiń, memlekettik komıtetter men vedomstvolardyń, mekemelerdiń qyzmetin úılestiredi jáne Til týraly zańnyń oryndalýyn baqylaýdy júzege asyrady, ony buzý faktilerin qaraıdy jáne olar jóninde óz quzyreti aýqymynda sheshim qabyldaıdy dep jazylǵan. Sonymen birge, komıtettiń shtaty men materıaldyq jaǵdaıy da, basshylyǵynyń mártebesi de naqtyly anyqtaldy. Mysaly, osyǵan baılanysty tıisti baptarda bylaı jazylǵan edi: « ... 2. Til komıteti basqarý apparatyna 60 adam (kúzet qyzmeti men ǵımaratty kútýshilerdi qospaǵanda); tóraǵanyń 3 orynbasary, sonyń ishinde, 1 birinshi orynbasary bolady dep belgilensin... 4. Til komıtetiniń tóraǵasy materıaldyq-turmystyq jáne medısınalyq qamtamasyz etý, kólik qyzmetin paıdalaný jaǵdaıy boıynsha respýblıka mınıstrine, al tóraǵanyń orynbasarlarynyń qyzmeti respýblıka mınıstrleri orynbasarlarynyń qyzmetine teńestirilsin».
Osy Qaýlynyń 5-13 baptarynda komıtettiń materıaldyq bazasy máseleleri, tehnıkamen, ǵımaratpen, qyzmet kóligi retinde transportpen qamtamasyz etý onyń menshigine derbes, tikeleı baǵynystaǵy «Ana tili» baspasyn berý máseleleriniń túbegeıli jáne naqtyly sheshilýi tóraǵanyń alǵashqy aılardaǵy uıymdastyrýshylyq qyzmetiniń naqty nátıjesi edi. Osy qaýlydaǵy til saıasatyn júzege asyryp, retteýdegi komıtettiń jumysyn anyqtaǵan kóptegen qaǵıdalar keıinnen osy organnyń ornynda qurylǵan, ıaǵnı izbasary bolǵan Mınıstrlikter janyndaǵy komıtetterdiń, departamentterdiń, basqarmalardyń qyzmetiniń negizi bolǵandyǵyn búginde de izerleı taldaǵan adam birden baıqaıdy. Tarıh úshin málimet: memlekettik til saıasatyn júzege asyrý tetikterin naqtylaǵan Úkimettiń áleýetti qaýlysyna qol qoıǵan sol kezdegi Premer-mınıstr Sergeı Tereshenko edi...
Táýelsiz Qazaqstandaǵy jańa til saıasatynyń basy-qasynda bolǵan Sultan Orazalın men onyń komandasy ne tyndyrdy, táýelsizdik bergen múmkindikti paıdalanyp, elimizdegi til ǵımaratynyń tuǵyrlanyp eńselenýi úshin qandaı kirpishter qalady? Birinshiden, sol kezeńde elimizde til saıasatyn júzege asyrýdaǵy memleket mashınasynyń tetigi qalyptasyp, til problemalaryn úılestirý, sheshý memlekettik organdardyń naqty bir fýnksııasyna, mindettiligine aınaldy. Komıtet qurylǵannan keıingi aınalasy úsh-tórt aıda 60 qyzmetkeri bar ortalyq apparat jasaqtalyp, til saıasatyn júzege asyrýdyń naqty baǵyttaryn anyqtaý, ony júzege asyrýdyń tetik-tegershikterin belgileý, materıaldyq-qarjylyq, tehnıkalyq jaǵdaıyn sheshý, til saıasatyn, til qurylysyn tereń biletin mamandardy izdep, olardy eldegi tildik ahýaldy, etnostardyń til salasyndaǵy múddelerin saraptap, túzip, olardy naqty oryndaýǵa jumyldyrý sııaqty jumystar tyndyryldy. Osy jyldary respýblıkanyń 19 oblysynda, 80-nen asa qalasynda, 218 aýdanynda til basqarmalary men bólimderi quryldy. Al mundaı tyń qurylymdardy jańadan qurý, olardyń quzyretteri men fýnksııalaryn ár qyrynan jan-jaqty negizdep, anyqtaý, qyzmetterin úılestirý qanshama qıyndyq, talas pen tartysqa túskenin, júıke juqartar is ekenin sol kezeńde osy iske aralasqan azamattar jaqsy biledi. Kóbimiz sol istiń basy-qasynda boldyq, shama-sharqymyzsha atsalystyq.
Ekinshiden, is qaǵazdaryn eki tilde júrgizýdiń negizi sol kezde salyndy. Bul degenińiz – kúrmeýi qıyn, búginge deıin sozylmaly sıpat alǵan, til qurylysyndaǵy eń kúrdeli sharýalardyń biri edi. Eń qıyny – bul iske aldymen memlekettik organdardyń basshylaryn ılandyryp, jumyldyrý bolatyn. Al sol kezeńde basqarý salasyndaǵy kadrlardyń kóbiniń, ásirese, jumys babynda orys tiline daǵdylanǵandyǵyn, ári qazaq tilin bilgisi kelmeıtindigin eske alsaq, máseleniń aýqymy men kúrdeliligin kózge elestete berińiz.
Úshinshiden, komıtettiń, onyń jergilikti bólimderiniń onomastıka salasynda atqarǵan sharýasy sol kezde el halqynyń quramyndaǵy qazaqtardyń úles salmaǵy 40 paıyzǵa jańa jaqyndaı bastaǵan sol kezde erlikke para-par edi. Mysaly, tek 1993-1995 jyldary 3 oblystyń, qalanyń, 26 aýdannyń, 347 kent pen aýyldyq 90 sharýashylyqtyń, 8 joǵary jáne arnaýly oqý ornynyń, 238 mekteptiń jáne kóptegen mádenıet oshaqtarynyń aty ózgertildi. Máselen, komıtettiń Aman Tileýbaev tóraǵalyq etken sol kezdegi Semeı oblysyndaǵy basqarmasy da jemisti eńbek etkeni meniń kóz aldymda. Soǵan bir naqty mysal: Semeı qalasynyń eń basty 27 dańǵyly men kúretamyr kóshelerine Abaı, Shákárim, M.Áýezov, Bógenbaı men Qabanbaı, Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Maǵjan Jumabaev, Júsipbek Aımaýytov, Árip pen Áset, Kempirbaı, Kókbaı, Baýyrjan Momyshuly esimderi onomastıkalyq komıssııanyń usynysy boıynsha qalalyq Keńestiń tujyrymdy da kesimdi bir-aq sheshimimen berildi. Osyndaı kelisti sheshimniń Almaty qalasynda da qabyldanǵany belgili.
Tórtinshiden, mektepke deıingi tárbıe men bilim salasyna memlekettik tildi engizý, orta bilimdi memlekettik tilge oshara kóshirýdegi uly joryq sol kezde úlken óris alyp, kóptegen qıyndyqtardy eńsere otyryp osy kúnderi de óziniń jemisti jalǵasyn tabýda.
Oıymyzdy odan ári jalǵasaq, 1997 jyly Til týraly jańa zańnyń jobasyn ázirlep, ortalyq memlekettik organdarmen kelisýdiń, ony Úkimettiń sheshimimen Parlamentke usynýdyń barlyq kúrdeli, tartysty, talasty isteriniń, jobanyń Parlamentte, onyń eki palatasyndaǵy komıtetterden ótip qabyldanýynyń búkil qıynshylyǵyn kóterdi. Ásirese, Parlament depýtattary aldynda zań jobasyn talqylaýda S.Orazalınniń tabandylyǵy, álemdik til qurylysy salasyndaǵy zańnamalyq tájirıbeni ıgerýdegi biliktiligi, memlekettik ustanymy, qajetti jerde ıkemdiligi men mámilegerligi jalpy pikirtalas barysynda, komıtetterdegi uzaq-sonar aıtystarda erekshe kórindi. Buǵan Parlament Májilisiniń depýtaty retinde zań jobasyna bas komıtet bolyp bekitilgen Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń jumys tobyn basqarǵan kezde bizdiń kózimiz ábden jetti. Zańdy qabyldaý ońaıǵa túsken joq. Májilis quramynda zań jobasynyń kóptegen ustanymdaryna qarsy depýtattar jetip artylatyn... Olardyń qarsylyǵy abyroımen eńserildi. Bul da – Sultekeńniń eńbeginiń eleýlileriniń qatarynda.
1997 jylǵy shildede el Prezıdenti Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy «Til týraly» Zańǵa qol qoıǵannan keıin S.Orazalın osy zańdy oryndaý jónindegi búkil is-sharalardyń bel ortasynda boldy. Zańdy oryndaýdyń búkil el boıynsha naqty sharalaryn tujyrymdap, saralaı usyndy. Mysaly, 1997 jyly 10 shildede Almaty qalasynda ótken respýblıalyq semınar-keńeste ol mynadaı naqty usynystar aıtty:
– Memlekettik bıýdjetti qabyldaǵanda tilderdi damytýǵa arnalǵan qarjyny jeke bólip kórsetý;
– «Tilder týraly» zańdy júzege asyrýdyń quqyqtyq tetigi bolyp tabylatyn qylmystyq, ákimshilik tártip buzýshylyq, Eńbek týraly kodeksterge tolyqtyrýlar engizý qajettigi;
– Til saıasatyn úılestiretin memlekettik ókiletti organnyń zańdy tulǵa retindegi mártebesin anyqtap, onyń jergilikti qurylymdaryn qalpyna keltirý;
– Til úıretýge baǵyttalǵan kompıýterlik kabınetter ashý, olarǵa baǵyt-baǵdar berip otyratyn respýblıkalyq ǵylymı-ádistemelik ortalyq qurý;
– Is qaǵazdaryn memlekettik tilge kóshirýdiń kezeń-kezeńge bólingen naqty josparyn jasaý;
– Memlekettik emes oqý oryndaryna lısenzııa berýde, teleradıoarnalarǵa tender jarııalaǵanda olardyń memlekettik tilde jumys isteýine basa nazar aýdarý jáne taǵy da basqa til máselesine baılanysty ondaǵan naqty usynystar.
Tujyra aıtsaq, eger sol kezdegi til saıasatyndaǵy kúrdeli istiń basynda S. Orazalın syndy kúresker, qaısar, bilikti de bilimdi, jalyndy pýblısıst, bedeldi tanymal tulǵa turmaǵanda memlekettik tildiń búgingi dárejesine de jetýi neǵaıbyl edi. Keıde taıaq jep, etekbastyny da kóp kórdi, ózimizdiń qandastarymyz, ásirese, orystildi baýyrlar basqalardyń otyna maı quıyp, máseleni shıelenistirýge tyrysty. Osy salany toqsanynshy jyldardyń ortasynda basqarǵan bir mınıstr Orazalın til problemasyn tym saıasattandyryp, tartysqa aınaldyryp jiberdi dep te aıyptady. Bul, árıne, ádiletsiz baǵa, tipti, negizsiz jala edi. Til salasynyń saıasattanbaǵan kezi bolǵan joq. Ol ishki saıasattyń bel ortasynda qashanda bolatyn tabıǵı qubylys. Ol úrdis til saıasatyn tikeleı úılestirýshilik qyzmetinen Orazalın ketkennen keıin de áldeneshe ret erekshe, asqyna boı kóterdi. Mundaı jaǵdaıdyń ókinishke qaraı, keleshekte san márte kórinis tappasyna kim kepil?! Al Sultan Orazalınniń tulǵalyq kitapshany sonda, ol sol ýaqyt tartqan sybaǵa-synnan, «soqtyqpaly-soqpaqty» kezeńnen azamattyq, qaıratkerlik aryna daq túsirmeı, abyroımen ótti. Bul – qaıratkerdiń ulty men týǵan tiline sińirgen adal eńbegi edi. Ardaqty aǵamyzdy «Til saıasatynyń Sultany» dep álpeshteýimiz de sondyqtan.
ASTANA
Sońǵy jańalyqtar
Erkin Ábil: Qazaqstan evolıýsııalyq jańarý jolyn tańdady
Qoǵam • Keshe
Qoǵam • Keshe
Qazaqstan IT-qyzmetterdiń eksportynan 1 mlrd dollardan astam tabys tapty
Tehnologııa • Keshe
Teńge nyǵaıyp, dollar álsiredi: Naryqqa áseri qandaı?
Qarjy • Keshe
Erbol Tuıaqbaev jańa qyzmetke taǵaıyndaldy
Taǵaıyndaý • Keshe
Prezıdent Eýrazııalyq damý bankiniń basqarma tóraǵasyn qabyldady
Prezıdent • Keshe
