Elbasy el tilegin eskerse eken

AQORDADAǴY ALQALY KEŃESKE QATYSÝShYLARDYŃ ORTAQ OIY OSYNDAI «Bul – halyq qalaýy, el tilegi. Elbasy el tilegin eskererine senemiz. Eskerýge tıisti de» – Parlament halyq bıligin júzege asyryp, Elbasy ókilettigin uzartý jónin­de referendým ótkizýge múmkindik beretin zań qabyldaǵan kúni gazetimiz osylaı jazǵan edi. Odan bergi ýaqyt bul máseleniń kókeıkestiligin aıshyqtap kórsete tústi. Aldyńǵy kúni Aqordada ótken alqaly ke­ńes osynyń aıǵaǵy. Onda Parlament basshylary, depýtattar, saıası partııalar jetekshileri jáne zııaly qaýym ókilderi negizgi taqyryp – Táýelsizdiktiń 20 jyl­dyǵyn laıyqty atap ótýdiń másele­lerimen qatar, búginde búkil el halqyn tolǵandyryp otyrǵan búkilhalyqtyq referendým taqyrybyn da qozǵady. Biz gazettiń keshegi nómirine shuǵyl daıyn­dalǵan materıalda ol keńestiń jaı-jap­saryn Táýelsizdik toıyna qatysty jaı­larǵa salmaq sala áńgimelegenbiz. Bú­kilhalyqtyq referendým máselesiniń qalyń jurtshylyqtyń kóńilin kúpti etip júrgenin eskere kelip, biz búgin keńeste sóz alǵan bir top ardaqty azamattarymyzdyń oı-tolǵamdaryn oqyrman qaýymǵa to­lyǵyraq jetkizýdi oryndy kórip otyrmyz.

* * *

Myrzataı JOLDASBEKOV: BASShYMYZDY TAPQAN ELMIZ

Táýelsizdigimizdiń jıyrma jyldyǵy qar­sańynda bizben bas qosyp, oı bólisip otyr­ǵanyńyz úshin shyn júrekten alǵys aıtamyz. Bas-aıaǵy jıyrma jyldyń ishinde aıtsa nanǵysyz, ańyzǵa bergisiz is tyndyryldy. Jurt qataryna qosyldyq. Irgeli el bol­dyq. Esikten syǵalaı almaı júrgen jur­ty­ńyz álemniń tórine shyqty. Siz ekono­mı­kasy, júıesi tas-talqan bolǵan, qıraǵan elde qysqa merzimde memleket ornat­ty­ńyz. Myńdaǵan jyldar boıy qazaq osyny ańsady, osy úshin kúresti, qan tókti, jan qıdy, biraq jete almady. Biz jettik. Sizben birge jettik. Sizdiń bastaýyńyzben jettik. Bári de ońaılyqpen bola qoıǵan joq. Elim dep tún uıqyńyzdy tórt bólgen, qınalǵan, kúızelgen, azap shekken eń qıyn jyldaryńyzda qasyńyzda bolǵan kisilerdiń biri retinde men muny jaqsy bilemin. Eldiń qamyn jep, janyńyzdy qamshyla­ǵa­ny­ńyzǵa talaı kýá bolǵan adammyn. Shyntýaıtynda Siz sol uly ımperııa­nyń qulaýyna da, onyń qu­ramyn­da bolǵan kóptegen táýelsiz memleketterdiń beıbit jolmen dúnıege kelýine de sebepker bolǵan edińiz. Bul aqıqatty bizdiń tarıhshylarymyz áli jazǵan joq. Jaza almaı júr. Baǵzy zamandardan biz meken etip kele jatqan Uly dalada buryn da talaı memlekettik qury­lym­dar­dyń bolǵany ras. Biraq olardyń eshqaısysy dál búgingi Qazaqstan Respýblıkasy sekildi tórt qu­by­lasy túgel, derbes memleket bolǵan joq. Buǵan deıin elimizde tutas memleket qurýdyń tájirıbesi bolǵan joq. Qazaq Abylaıdyń týynyń astyna da tutas birikken joq. Qudaıǵa shúkir, Elordaly, Aqordaly el boldyq. Qazirgi Qazaqstan óziniń sara jolyna tústi, ta­nymastaı ózgerdi. Táýelsizdikti alý da, ony baıandy etý de, memleket ornatý da, ony ornyqtyrý da ońaı bolmady. Osynyń bárin jasap otyrǵan Elbasy tarıh tol­ǵatyp týǵan myńjyldyqtardyń tulǵasyna, týǵan halqynyń báıteregine, álemdik tulǵaǵa aınaldy. Biz osyǵan shúkirshilik etýimiz kerek. Osy kúnderi din máselesi jurtty qatty tolǵandyra bastady. Muny ózińiz jaqsy bilesiz. Ásirese, ıslamnyń toqsan taraýǵa bóline bastaǵany, ata jolynan aını bastaýy úreı týdyrady. Taıaýda bul jóninde О́mirbek Baıgeldı «Egemen Qa­zaqstanǵa» jaqsy maqala jazdy. Bile-bilgenge, din – ustaı alsań qasıetiń, ustaı almasań – qasiretiń. Qasıetimizdi qa­siretke aınaldyryp almaýdy qatty oılanǵanymyz jón. Aldymyzda Táýelsizdigimizdiń jıyrma jyl­dyǵy. Muny daýryqpaı, dabyra qylmaı, tókpeı-shashpaı, eldiń toıy, halyqtyń toıy, órkenıettiń ónegeli toıy etip ótkizýimiz kerek. Keshe Sammıtqa kelgen irgeli elderdiń bas­shy­lary kezekke turyp, sálemdesip, qolyńyzdy alyp jatqanda, talaı adam qýanyshtan kózine jas aldy. Maqtanysh sezimine bólendi. Alladan Sizdiń amandyǵyńyzdy tiledi. Sizge rıza bolǵan el búginde Sizdiń ókilettigińizdi 2020 jylǵa deıin uzartýdy qalap otyr. Bul elge kerek. Jurtqa tynyshtyq, yntymaq, beıbit ómir, jaqsy turmys kerek. Ony jasap otyrǵan Sizsiz. 1998 jylǵy Azııa apatynan da, 2008 jylǵy álemdik daǵdarystan da halqyńyzdy aman alyp shyqqan Sizsiz. Muny eshkim umyta almaıdy. Biz yqylym zamandardan beri Uly dala tósinde san qıly taǵdyrdy basynan keshken, osy kúndi ańsaǵan el edik. Saq Ata dáýirinde de, qaǵanat, han­dyq zamanynda da, Áz Jánibektiń, Abylaıdyń tusynda da esh urpaq mundaı baqytty, mundaı dáýletti kórgen joq. Mundaı zamanǵa halyq Sizben birge jetip otyr. Sizdiń ókilettiligińizdi uzartsaq dep otyrǵan halyq osyny da eskerýde. Sanamalap sóılesek, Siz: Qazaqty san myń jylǵy armanyna jetkizdińiz. Táýelsizdik ornattyńyz, ony baıandy ettińiz, baıraǵyn jelbiretken memleket ornattyńyz, ony álemge tanyttyńyz, moıyndattyńyz, Elorda sal­dy­ńyz, Aqorda turǵyzdyńyz. Jańa zamannyń jańa tarıhyn jasadyńyz, sóıtip, dáýirge tatıtyn qubylys jasadyńyz. Adamzat tarıhynda tuńǵysh ret álemdik, dás­túr­li dinderdiń basyn qostyńyz, úsh dúrkin Quryl­taıyn ótkizdińiz, olarǵa arnap Saraı saldyrdyńyz. Elińizdi Eýropanyń tórine shyǵardyńyz, Islam Konferensııasy Uıymynyń da tizginin ustaǵaly otyrsyz. Beıbitshilikti, yntymaq-birlikti ulttyq, memlekettik saıasattyń týy ǵyp ustaǵan, halqynyń kó­keıin­degisin taýyp, degenin istep, el-jurtyn muratyna jetkizip otyrǵan Elbasysyz, Ult Kóshbasshysyz, álemdik deńgeıdegi memleket qaıratkerisiz. Dúnıe júzinde ıadrolyq qarýdan óz yqtııarymen bas tartqan jalǵyz basshy da Siz bolasyz. Halyq osy úshin de qýattap otyr. Referendýmǵa barsa da, saılaýǵa barsa da, onyń sheshiminiń bireý-aq bolatynyn halyq bilip otyr. Parlament te halyq tilegine saı sheshim qabyldap otyr. «Halyq aıtsa, qalp aıtpaıdy» degen sóz bar. Halyqtyń qalaýy osy. El tilegin saıası partııalar da, tolyp jatqan kópshilik uıymdar da jappaı qoldaýda. Halyqqa qarsy shyǵyp qaıda barsyn, oppozısııa da negizinen únsiz otyr. Shyndyǵyń ertegideı bolǵany shyn, Nursultan – el tiregi, el namysy. Adamnyń bul ómirde armany joq Halqynyń bola bilse qorǵanyshy! О́mirdiń sýdaı aǵyp ózegimen, Keledi prezıdentter kezegimen. Elbasy – Nazarbaev – egiz uǵym, Jasaıdy máńgi birge óz elimen, – dep Nesipbek aqyn jyrlaǵandaı, Siz halqyńyzǵa qorǵan bolǵan, elińizben egiz uǵymǵa aınalǵan adamsyz. «Basshysyn tappaǵan el jetim», deıdi halyq. Basshymyzdy tapqan elmiz. Sizge halyq buryn da sengen, búgin de senip otyr. Referendýmdy Siz surap otyrǵan joqsyz, Sizden halyq surap otyr. Siz eli súıgen, elin súıgen Elbasysyz. Osyny bárimiz de qoldaımyz. Siz de maquldaıdy, qabyldaıdy dep senemiz. Budan basqa joldy kórip otyrǵanymyz joq.

* * *

Ábish KEKILBAEV: DEMOKRATIIа – PROSEDÝRA EMES, PROSESS

Aldaǵy kúzde al­ǵash táýekelge boı ur­­ǵa­ny­myzǵa jıyrma jyl to­lady. Oǵan deıin qurǵaq qııal­da­ǵa­nymyz bolmasa, derbes memlekettikke qol jetkize qoıamyz dep oılaǵan emespiz. Kóp nársege sosyn tú­sin­dik. О́z aldyna el bolý aıtýǵa ǵana ońaı eken. Júzege asyrýda júz­de­gen kiltıpandarǵa kıligedi ekensiz. Izi joǵalyp kete jazdaǵan mem­lekettigimizdi tarıhı shyn­dyq­qa aınaldyrý qıynnyń qıy­ny eken. Onyń oıdaǵydaı júzege asa qoıa­tynyna nıgılıstik kóz­qa­rasty birden emes, birtindep eńserip kelemiz. Azdaǵan ýaqytta Astana turǵyz­dyq. Jasampazdy­ǵy­myz boıymyz­da  áleýmettik optımızmdi oıatty. Ony jýyr­daǵy EQYU Sammıti odan ári ornyqtyra tústi. Qazaqstan táýelsizdigin berkitý túbegeıli ekonomıkalyq reformamen tuspa-tus keldi. Kópke deıin qo­ǵamda entýzıazm oıanba­dy. Kúı­beń tirshiliktiń góı-góıi kóbeıdi. Oǵan naryqty kiná­laı­tyn ushqary uǵym uzaq meńdedi. Jańa ekono­mıkalyq qatynas­tar­ǵa endi-endi   jyly qabaq tanyla bastady. Rasynda da, naryq mádenı-áleý­mettik máselelerge shyndap bet burýǵa kiristi. «Jol kar­ta­sy», «100 aýrýhana, 100 mektep», «Jasyl el», «Mádenı mura», «Aqbulaq» baǵdarlamalary jú­ze­ge asty. Teriskeı men tústik, batys pen shyǵys aralyǵyndaǵy jol túzelip keledi. Aýylǵa yqy­las aýdy. Turǵyn úı qury­ly­sy­na, orta  jáne shaǵyn bıznesti ulǵaıtýǵa, jastardy eńbek pen sportqa baý­lýǵa, bilim men den­saý­lyqty jaqsartýǵa baı­la­nys­ty batyl sheshimder reformanyń adam­gershilik qasıetin arttyrdy. Kor­rýpsııamen, jumyssyz­dyq­pen, esirtkimen kúres kúsheıdi. Reforma qarqyndy kezeńine endi keldi. Kóp salaly ekono­mı­kany jan-jaqty qamtý bastaldy. Halyqqa paıdaly nysandar kóp­tep iske qosylýda. О́ndiristiń ın­novasııalyq, tehnologııalyq sı­pat­tary kóbeıdi. Adamdarda bo­lashaqqa degen úmit pen senim nyǵaıdy. Referendým týraly bastama sodan óristep otyr. Mundaı bú­kilhalyqtyq entýzıazm qoldaýǵa ábden laıyq. Qazaqstannyń re­for­mashyl kúsh-qýatynyń dál mun­daı ekpini men jarastyǵy  buryn-sońdy baıqalǵan emes. Osy zamanǵy oza damyǵan elder sanatyna tezdetip kirý ıdeıasy bar­shamyzdy jigerlendiredi. Oǵan qajetti resýrstyq, moral­dyq, ıntellektýaldyq múmkin­dik­ter­diń bárine ıemiz. Mundaı ıgi maqsat elimizdiń asa jaýapty geosaıası jaǵdaıynan týyndaı­dy. Ony júzege asyrý úshin asa uıymdastyrýshylyq sheberlik, tereń bilik, ishki jáne syrtqy ıirimderdi asa názik túsinetin dıp­lomatııalyq ıntýısııa, mol táji­rı­be men eńbekpen jınaqtalǵan naqty bedel kerek. Bul birden qalyptaspaıdy. Qudaıǵa shúkir, qaı-qaısymyzdyń da saıası belsendiligimiz artty. Qushtarlyq­tar­dan da kende emespiz. Biraq, tarıh talqysynda Sizdeı tóse­lip, tanyla qoıǵan ál-ázir eshkim joq. Qazirgi qoǵamdyq pikir soǵan meńzeıdi. Táýelsizdik jyldaryndaǵy qııamet-qaıymdar men asqaraly tabystar mundaı óreli sıpattar Sizdiń boıyńyzda molynan taby­latyndyǵyna kózimizdi jetkizdi. Reforma taǵdyry – barsha­myzdyń taǵdyrymyz. Onyń osy salıqaly ári syn kezeńinde tarıhı jaýapkershilikten jaltar­maı­tyndyǵyńyzǵa senemiz. Siz árdaıym oryndy eskertip otyrasyz. Biz yntymaǵy damyǵan ozyq memleket bolýǵa umty­lýy­myz qajet. Demek, biz demo­kra­tııalyq damý jolyna umtylamyz. Demokratııa – prosedýra emes, prosess. Kemel demokratııalyq sana udaıy shyńdalýdy talap etedi. Biz de demokratııalyq prosesterdi tereńdete túsýge tıispiz. Dúmbilezdikten áli aıyǵyp bol­maǵan qoǵamdardaǵy demokra­tııa­lyq prosedýra kózdegen maq­sat­tar­ǵa jetkizbegenine tarıh kýá. Bul bizdi saqtandyrýǵa tıis. On jyl áp degenshe óte shyǵady. Odan keıingini de osy kúnnen oılamaı bolmaıdy. Tuńǵysh Prezıdentke berilgen ókilet endi eshkimge berilmeıdi. Tuńǵysh Prezıdentimiz demokratııalyq emes memleketpen demokratııalyq mem­leket túzýdi jerine jetkizýge tıisti. Ol ornyqtyrǵan naryq­tyq qatynastar men demo­kra­tııa­lyq úderisterden endi eshkim aýyt­qyta almaýǵa tıisti. Konstıtýsııa bergen qosymsha merzim  bılik ınstıtýttaryn úzbeı jetildirip, kadrlardy zamanǵa laıyqty tárbıeleı bilýge jumsalmaqshy. Barshamyzǵa birdeı jaýapkershilik júkteıtin bul mindetti de ózińizdiń belsene qatysýyńyzben oıdaǵydaı júzege asyratyn­dyǵymyzǵa kámil senemiz.

* * *

Rozaqul HALMURADOV: BARLYQ ETNOS О́KILDERI QOLDAIDY

Myń ólip, myń tirilgen qa­zaq hal­qynyń san ǵasyrlyq ańsaýly armanyn iske asy­ryp, 1991 jyly syn saǵat týǵan kezde derbes memleket – Táýelsiz Qa­zaq­standy qurý – elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.­Á.Na­zar­baev­tyń qajyr­ly eńbeginiń, naǵyz er­liginiń arqa­synda boldy. El­basymyz talaı qı­yn­dyqtan, talaı qylkópirden áýpi­rim­dep hal­qyn aman alyp ótip, bú­gin­de ózi qurǵan memleketti jetelep, álemniń ozyq elderiniń qatary­na qosa bastaǵany – álemdik qaýym­das­tyq áldeqashan moıyn­daǵany aqıqat. Keıbir memleket basshylary, óz ultynyń azamattaryn da ba­syn biriktire almaı, janjal­dasyp, aty­syp jatqanda, Qa­zaq­standa tu­ra­tyn 140-tan astam etnos ókil­derin qazaqtyń qa­sıetti de berekeli shańyraǵynyń astynda top­tas­tyryp, olardyń birligin, ynty­maǵyn nyǵaı­tý­da­ǵy, ultaralyq jáne konfes­sııa­aralyq kelisimdi, qoǵamdaǵy ta­tý­lyqty úı­lestirý­degi Nursul­tan Nazarbaevtyń erlikke toly eńbegin búginde tek qana qazaq­standyqtar emes, búkil álem tanyp, moıyndap otyr. Qazaqstan búginde álemde sóı­lese sózi, istese – isi údege asyp turǵan yqpaldy, tuǵyrly memleketke, al El men Elbasy bólinbeıtin egiz uǵymǵa aınaldy. Alqaby – malǵa, qoıny – qa­zynaǵa toly keń-baıtaq jerimiz bar, kók baıraqtyń astyna top­tasqan yntymaǵy jaras­qan elimiz bar, asqaq Aqordamyz, aı­byn­dy Asta­namyz bar, kósh bastaǵan Elba­symyz bar eńsesi bıik el-jurtpyz. Elimiz úshin, Qazaqstannyń barlyq azamattary úshin eń úlken baılyq, bizdiń uly qundy­lyǵymyz – Táýelsizdik. Jaqynda Ońtústik Qazaqstan ob­ly­synda bolyp, Qazaqstan óz­bek­te­riniń respýblıkalyq «Dos­tyq» qaý­ym­dastyǵynyń quryl­taıyna qa­ty­syp qaıttym. Quryltaıda bas­qa et­nos ókilderi de boldy. Sóıleý­shi­ler­diń barlyǵy referendým ót­kizýdi qol­­dap, elimizdegi barlyq etnos ókil­derine referendýmdaǵy suraqqa «ıá» dep jaýap bereıik dep úndeý de qabyldady. Saıram aýdanynyń qurmetti azamaty, ardager K. Iýsývalıev óz sózinde:«Referendým elimizdiń ishki tirligi, halyqtyń Ata Za­ńymyzda qarastyrylǵan qalaýy. Sondyqtan eshkimge alańdamaı Elbasymyzǵa kópshiliktiń qalaý­yn qoldap, referendým týraly oń sheshim qabyl­daýdy suraı­myz», dedi. Halqymyz Sizdiń talaı-talaı bastamalaryńyzdy qoldap, ózi­ńiz­diń basshylyǵyńyzben úlken jetistikterge jetti. Endi kezek Siz­ge keldi. Siz de halqymyzdyń osy bir bastamasyn qoldańyz.

* * *

Zınaıda FEDOTOVA: REFERENDÝM KONSTITÝSIIаǴA SÁIKES KELEDI

Meniń esime 1990 jyldyń 24 sáýirindegi Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp júr­gende depýtattardyń Prezıdent laýa­­zymyn qurý týraly bir aýyzdan daýys bergen sáti jıi túsedi. Parlamenttiń sol oty­ry­synda biz Sizdi Nursultan Ábish­uly, Prezıdenttikke saılaǵan edik. Odan keıin depýtattar saılaý týraly alǵashqy zańdy qa­byl­dady, sondaı-aq biz alǵashqy búkil­ha­lyq­tyq saılaý ótkizý daıyndyǵyna da belsene qatys­tyq. Búginde Qazaq­stannyń prezıdenttik ınstıtýty ózin aqtap keledi dep nyq senimmen aı­týy­myzǵa ábden bolady. Kez kelgen táýelsiz memleket óziniń aldyna naqty jaýapty qa­jet etetin eki qıyn máseleni qoıa­dy. Olar: memlekettik qury­lys­ty basqarý úlgisi men memlekettik bas­qarý úlgisin durys tańdaý. Táýel­siz Qazaqstan bastapqy kezden-aq negizgi osy baǵyttardy zerttep, zer­delep, du­rys tańdaı bildi. Onyń nátıjesin bú­gin­de barlyq qazaq­stan­dyqtar sezinýmen birge, shynaıy túrde kórip otyr.  Sonyń ar­qa­synda elimizde bılik tarmaqtary arasynda ózara túsinistik qa­lyp­tas­ty jáne  turaqtylyq qamta­masyz etildi. Qazaqstanda bılik daǵda­ry­syn boldyrmaýǵa, onyń al­dyn alyp, ózara túsi­nis­tikti nyǵaı­týǵa bar­lyq múmkindikter bar. Al bılik daǵdarysynyń nege apa­ryp soq­ty­ratynyn kópshilik jaq­sy biledi, te­reń túsinedi. Bu­ǵan naqty my­sal­dy birqatar kórshi elderdegi jaǵ­daılardan kórýge bola­dy. Qazaq­standa ondaı keleńsiz jaǵdaılar, qaıǵyly oqıǵalar bolǵan joq, oǵan jol berilmedi. Mine, osylar eli­mizdiń ishki jáne syrtqy saıasa­tyn­daǵy jetistikterin qam­ta­ma­syz etti. Prezıdenttik bas­qa­rý úlgisi jan-jaqty damytylýda. Al prezıdenttik ınstıtýttyń uǵym-maǵy­nasy asa aýqymdy. Prezıdenttik basqarý úlgisi,  álem­dik tájirıbe kór­setkendeı, bılik tar­maq­taryn­da turaq­ty­lyq­ty qamtamasyz ete­di. Sonymen qatar, bılik tar­maq­ta­rynyń  bir-birinen ókilet­tikterin asyrýǵa jol bermeıdi. Barlyǵy Mem­leket bas­shy­synyń qol as­tynda jáne baqylaýynda bo­lady. Qazirgi kezde qazaq­stan­dyqtar Tuńǵysh Pre­zıdenttiń ókilettik merzimin 2020 jyldyń 6 jel­toq­sa­nyna deıin uzar­tý týraly referendým ótkizý jóninde bastama kóterip otyr. Nursul­tan Ábish­uly, men aıtar edim, osy jıyrma jyl ishinde kóptegen ıgi bastamalar kóterip, olardy tabys­ty jú­zege asyra bilgen Sizge ha­lyqtyń qoldaýyna senim artýy­ńyzǵa nege bolmasqa? Halyq Sizdi ár kezde de qoldap keldi, Sizdiń sońy­ńyz­dan erdi. Olar Sizdiń us­tan­ǵan saıa­satyńyzdyń durysty­ǵyna, júzege asyrǵan reforma­lary­ńyz­ǵa sendi, zor senim artty. Al búgin halyq  bastamamen shy­ǵyp otyr. Bul qazaqstandyqtardyń óz Prezıdentine, onyń salıqaly saıasatyna berilgen joǵary baǵasy, kórsetip jatqan zor qoldaýy dep bilemin. Respýblıkalyq referendýmda daýys berýge quqy bar bizdiń eli­mizdiń 5 mıllıonnan astam azamaty Sizge referendým ót­kizý­di qoldaý jóninde usynys jasap otyr. Biz halyqtyń osy usy­nysyna nazar aýdarýymyz qa­jet. О́ıtkeni, osyn­daı bastama kóterý Qazaqstan Res­pýb­lı­kasy­nyń Konstıtýsııasynda  qaras­ty­rylǵan. Biz Sizdi erekshe tulǵa retinde jaqsy bilemiz, sheshim qabyldaý Siz úshin ońaı emes eken­digin de túsinemiz. Qazaqstan­dyqtar Sizge senim bildire oty­ryp, Sizdiń aldaǵy kezeńderde de elimizdi basqarýyńyzdy qalaıdy. Bul qazaqstandyqtardyń erki jáne ony Sizdiń tyńdaýyńyz qajet dep bilemiz. Parlamenttiń qos palatasy referendým ótkizýge qatysty zań qabyldady. Ol Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Konstıtýsııasyna sáıkes keledi, Parlament Konstıtýsııa sheńberinen shyqqan joq. Parlament   bıliktiń zań shy­ǵarýshy ókildi organy, al halyq ony saılaǵan erikti kúsh bolyp tabylady. Sondyqtan men tájirıbeli zańger retinde referendým ótkizýdiń qaıshylyǵy joq dep esepteımin. Referendým kóptegen máse­leler boıynsha shet memleketterde – Italııa, Fransııa, Avstralııa, Shveısarııa, Shvesııa, basqa da elderde jıi ótkiziledi. Nur­sul­tan Ábishuly, biz Sizben jıyrma shaqty jyldan beri birge jumys istep kelemiz. Siz qandaı da bir sheshim qabyldaıtyn kezde, eń aldymen, el Konstıtýsııasyn basshylyqqa alasyz. О́ıtkeni, Memleket basshysy Konstı­tý­sııa­nyń kepili bolyp tabylady. Buǵan Sizdiń Parlamentte qabyl­danǵan Zańdy Konstıtýsııalyq Keńestiń qaraýyna jibergenińiz naqty dálel. Men 5 mıllıonnan astam elektorattyń referendým ótkizý jónindegi usynysyna qol­daý bildiredi degen oıdamyn.

* * *

Álıhan BAIMENOV: QOLDAÝǴA TURATYN BASTAMA DEP ESEPTEIMIZ

Prezıdenttiń ókilettik merzimin 2020 jyldyń 6 jeltoqsanyna deıin uzartý týraly referendým ótkizý jónindegi  bastamashy toptyń jınalysy ótip, qol jınaý bastalǵan soń, bizdiń barlyǵymyz da úlken tolǵanys ústindemiz. Bastamashy toptyń aıta almaǵan ýájderi de kóp ekeni belgili. Bul turǵydan aıtarym, biz úshin kimniń ne aıtqany mańyzdy emes, eń mańyzdysy – el qalaı damıdy? Osy bastamanyń el damýyna, sonymen qatar, Táýelsizdiktiń baıandyly­ǵyna qandaı áseri bolady? Aıtylmaǵan ýájderdiń ishinde, ásirese, sońǵy kezderi kórinis bere bastaǵan bizdiń iri alpaýyt kórshi­lerimizdiń oıanyp kele jatqan arany men tábetin aýyz­dyqtaý bar. Oıanyp kele jatqan osy aran men tábetti aýyzdyqtaýda jáne olarmen tepe-teńdikti ustaýda Sizdiń jeke bedelińiz ben jeke saıası salmaǵyńyzdyń mańyzdylyǵy sózsiz. Taıaý arada Sizdiń osy qasıet­te­ri­ńizdiń bizdiń salıqaly da syndarly saıasatymyzdy tú­begeıli ornyqtyrý úshin qajettiligi de sózsiz. Sondyqtan 5 mıllıonnan astam adam qoldaryn qoıyp, ıgi jaqsylar qostasa, bizdiń oıymyzsha, bul qoldaýǵa turatyn bastama dep esepteımiz. Sonymen qatar, munyń ózi el taǵdyryn oılap júrgen biz úshin de, kópshilik úshin de bir rettik naýqan emes. Bul jańa isterge, jańa reformalarǵa sony serpin beretin sát dep túsinemiz. Osyǵan baılanysty meniń usynysym, referendýmǵa deıin Sizdiń janyńyzdan «Amanat» atty top qurylsa. Sol top ár­túrli kózqarasy bar azamattardyń, saıası kúshterdiń usynystaryn qorytyp, referendýmnan soń, saltanat­ty túrde Sizge tabys etetin bolsa. Men ózim «Amanat» tobyna usynýǵa laıyq dep esepteıtin birneshe máseleni atap óter edim. Birinshisi – sózsiz, rýhanııat máselesi. Rýhanııat máselesinde Qazaqstan úshin de jáne jalpy Ortalyq Azııa úshin de aldaǵy 20-30 jyldaǵy mańyzdy máseleniń biri – din men memlekettiń qarym-qatynasynyń eń ońtaıly modelin tabý. Bul iste memlekettiń saıasaty da mańyzdy, dinı ahýaldyń jáne dinbasylardyń jasampazdyq isi de mańyzdy. Taıaýda men bir moldanyń ýaǵyzyn tyńdadym. Jarty saǵatqa sozylǵan ýaǵyzdyń 90 paıyzy o dúnıe týraly boldy. Sodan men: «Oý, aǵaıyn, qasıetti Qu­ran kárimde de, hadıste de eki dúnıeniń qyzyǵyn kórset demeýshi me edi?» dep aıtýyma týra keldi. Endeshe, dinbasylarymyz da, olarǵa kó­mek­shi bolatyndaı ǵalymdarymyz ben fılosof­ta­ry­myz da qazirgi kópshiliktiń ımandylyqqa bet burǵan zamanynda jasampazdyq týraly, bu dú­nıe­degi eńbek pen bilim týraly da aıtý kerek dep esepteımin. Ekinshiden, bul onjyldyq qazaq tiliniń memlekettik til retinde nyǵaıyp, qanatyn keńinen jaıyp, shynaıy dúnıetanym, ǵylym, bilim quraly bolatyn kezeń bolýy tıis degen oı. Osyǵan baılanysy bar taǵy bir másele, bul bizdiń aqparattyq keńistiktiń básekelestikke qabi­lettiligi, aqparattyq keńistiktiń táýelsizdigi. Úshin­shi úlken másele, bul eńbekkerlerdiń múddesin qorǵaýda kásipodaqtardyń rólin kóterý. Túbegeıli kelgende tek bılik qana emes, birinshi kezekte ká­sipodaqtar jumys berýshilermen kelissóz júrgizý arqyly eńbektiń abyroılylyǵyn qamtamasyz etýge pármeni jetkilikti bolýǵa tıis. Tórtinshi másele, máslıhattar men Májilistiń saıası júıedegi rólin kúsheıtý. Máslıhat pen Májilistiń jergilikti jerlerde ózin-ózi basqarý rólin kúsheıtý arqyly biz  ár azamattyń ortaq isti basqarýdaǵy rólin kóteremiz.