Onyń ishinde aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi tıimdi paıdalanýdyń ózekti máseleleri de ortaǵa salyndy. Biz Qazaqstannyń Eńbek Eri, «Zenchenko jáne K» komandıttik seriktestiginiń bas dırektory Gennadıı ZENChENKONY áńgimege tartyp, oı-pikirlerin bilgen edik. – Gennadıı Ivanovıch, sońǵy kezderi Qazaqstannyń jerin sheteldikterge satý týraly túrli aqparattardyń taratylýyna baılanysty jer máselesine alańdaýshylyqtyń kóbeıip ketkeni ras. Ol týraly Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jaqynda ótken sessııasynda Prezıdent te ashyq aıtyp, onyń shyndyqqa janaspaıtynyn, ata-babamyzdan muraǵa qalǵan basty baılyǵymyzdyń sheteldikterge satylmaıtynyn málimdedi.
Siz bilikti basshy retinde ne aıtar edińiz?
– «Aýrýda – shanshý, sózde qańqý jaman» degen sóz bar. El ishin alataıdaı búldirip, shapqynǵa salyp qoıatyn osyndaı alypqashty áńgimelerdiń túp-tamyryna úńiletin bolsaq, zań normalaryn bilmeýshilikten jáne túsinik jumystarynyń jetkilikti júrgizilmeýinen týyndap jatatyny jasyryn emes. Nursultan Ábishuly óte durys atap kórsetti, Úkimettiń alǵa qoıyp otyrǵan maqsaty– aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyndarǵa jekemenshigine jer alý múmkindikterin týǵyzý. Osy máseleni talaı jyldan beri kóterip, tıisti oryndar aldyna qoıyp keldim. О́ıtkeni, aramshóp basyp ketken egistik alqaptardy kórgende júregim aýyratyn, ishim qan jylaıtyn. Bizdiń ákelerimiz, atalarymyz memleket, qoǵam menshigine jeke ıeligindegi dúnıesindeı, múlkindeı qarap, shań jýytpaıtyn. Olar jerdiń ıesimen qatar, kıesi de bolatynyn bizderge uqtyryp ketkenimen, qazir ondaı kózqaras neken-saıaq. Tipti, joqqa tán. Sondyqtan, túrli ózgeris-tolyqtyrýlarmen Jer kodeksiniń qabyldanyp, birer aıdan keıin kúshine enetinin asyǵa tosyp júrgenderdiń biri – menmin. Zańnyń eń basty aıyrmashylyǵy da, ózgeshiligi de aýylsharýashylyq jerlerin satyp alǵan adamǵa ony durys maqsatta paıdalanýyna yqpal jasaý bolyp tabylady.
Demek, basty baılyǵymyz, negizgi asyraýshymyz Jer-anaǵa degen shyn ıe, ege tabyldy degen sóz. Jáne de «má» dep kez kelgenniń qanjyǵasyna baılap bere salmaıdy. Aýylsharýashylyq jerleri birinshi kezekte jeke jáne zańdy tulǵalarǵa jekemenshik quqyǵymen jer ýchaskesiniń kadastrlyq qunyn arttyrýdy kózdeıtin aýksıon arqyly satylymǵa shyǵarylady. Satyp alý tetiginde birtalaı jeńildikter de qarastyrylǵan. Zańdy durystap oqyǵan adamnyń aýylsharýashylyq jerlerin shetel azamattaryna, bolmasa kompanııalaryna satý jóninde birde-bir bap joq ekenine kózi jeter edi. Kezinde jerlerdi arendaǵa alǵanymen, ne babyn keltire almaı, ne ónim ala almaı, tipti, basqa bireýge sýbarendaǵa berip qoıǵandardy talaı kezdestirgenbiz.
– Siz basqaratyn sharýashylyqta 30 myń gektardaı aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer bar bolsa, 25 myńdaı gektaryna aýyl sharýashylyq daqyldaryn egedi ekensizder. Osy jerler qandaı úrdiste paıdalanylady?
– Bizde 700-ge jýyq adam eńbek etse, bir shoǵyry eginshilikpen aınalysady. 1996 jyly «Novonıkolskoe» keńsharyna dırektor bolyp kelgenimde, aýyl turǵyndary jer paılaryn maǵan senip tapsyrǵan bolatyn. Sodan beri birlese jumys istep kelemiz. Jalǵyz quryltaıshy bolǵandyqtan, «ózimdiki degende – ógiz qara kúshim bar». Ortasha túsim 22-25 sentnerden kemip kórgen emes. Aýa raıy qolaısyz bolǵannyń ózinde jaqsy ónim jınaı bildik. О́ıtkeni, eginshilik mádenıetin jetildirýde aldymen ozyq tehnologııalarǵa súıendik. Máselen, teriskeıde pııaz ósirý ońaı emes. Aýa raıynyń qataldyǵyna qaramastan gektar basy 500 sentner ónim aldyq. Kókónis ósirý de ozyq ádis-tásilge negizdelgen. Bázbireýler 100-500 gektar jerdi jalǵa alǵandaryna, az-muz tabys alǵandaryna máz. Jerdiń kútimin, babyn, organıkalyq, mıneraldy tyńaıtqyshtarmen baıytýdy oılaı bermeıdi. Osyndaılar ǵoı «ózgeniki degende bir kisideı isim bardyń» kerin keltiretin. Endi jer-ananyń qadirin bilmeıtinderge tosqaýyl qoıylatyn, tamyryna balta shabylatyn kún alys emes. Onyń syrtynda, jerdi jekemenshikke satyp alyp, maqsatty paıdalanbaıtyndarǵa da zańdyq turǵydan qatal sharalar kóriledi.
– Osy ýaqytqa deıin Qyzyljar óńirinde jekemenshikke satylǵan egistik alqaptar bar ma?
– Aımaq basshysy Erik Sultanov BAQ ókilderimen bolǵan brıfıngte 6175 gektar jerdegi 28 ýchaskeniń satylǵany, onyń 1636 gektary egistik jer, 4383 gektary jaıylym ekeni, al óńir boıynsha 683,3 myń gektar jerdi jekemenshikke berýge bolatyny jaıly derekter keltirdi. Munyń ózi agrarlyq salaǵa jańa serpilis ákelip, «100 naqty qadam» Ult Josparyndaǵy 35-shi qadamdy oryndaý aıasyndaǵy jańa ózgerister aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi jekemenshikke berýge yqpal jasary anyq.
– «Bogbı» jáne «Transavto» seriktestikteri júzdegen myń gektar jerlerge egin seppeı, turǵyndardy taqyrǵa otyrǵyzyp ketkenin biletin bolarsyz?
– Meniń shyr-pyr bolyp aıtyp jatqanym da sol, jerge naqty qojaıyn bolmaı kósegemiz kógermeıdi. Bilýimshe, «Bogbıden» – 100 myń, «Transavtodan»– 48 myń gektar egistik alqap memleket menshigine qaıtarylǵan kórinedi. Oblys boıynsha jalpy jer qory–9,8 mıllıon gektardy, onyń ishinde aýyl sharýashylyǵy mańyzy bar jerler 74 paıyzyn quraıtynyn eskersek, bárine de shyn qojaıyn tabylaryna senimdimin.
Áńgimelesken
О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan» Soltústik Qazaqstan oblysy
