Dánesh aǵanyń murasy

Qazaqstan Respýblıkasynyń halyq ártisi, ánshi, sazger Dánesh Raqyshev – qarapaıym ómir keshken adam. Járkent óńiriniń Taldy aýylynda týyp, tórt jasynda zorlap kolhozdastyrý zardabynan qashqan otbasymen birge Shyǵys Túrkistan asyp ketedi. Onyń minez-qulqy, ónerge qushtarlyǵy qazaqy ortada qalyptasady. Ákesi Raqysh aýyl arasynda aıtysqa qatysqan aqyn, ánshi, seri minezdi kisi bolypty, al sheshesi Tájihan ánshi eken, qaıym aıtysqa da qatysqan kisi deıdi. Raqysh ekeýi sondaı aıtys ústinde tabysypty. Dákeńniń tapqan sheshesimen qatar, Aqmanar atty baqqan sheshesi de bolǵan. Aqmanar bet bitkenniń ádemisi, asa ajarly áıel bolypty, tıgeni Raqyshtyń jaqyn aǵaıyny, jazýshy, marqum inimiz Tursynǵazy Álpeıisovtiń týysy eken. Seri jigit pen sulý kelinshek kóńil qosyp, Raqysh alyp qashyp úılenip, aǵaıyn arasy biraz dúrbeleńge túsipti. Aqyry, aqsaqaldar ashýdy aqylǵa jeńdirip, eki jaqty ebin taýyp tatýlastyrypty. Ákeniń qanynda bar sol serilik Dákeńe de serik bolypty. On jasynan óleń aıtyp kózge ilinse, on besinde seri bala atanypty. Áýeli syrnaı tartyp án salsa, keıin dombyraǵa birjola aýypty. О́nerdiń kózin súıispenshilik ashady. Jaqyn aýyldaǵy jas sulýǵa Dákeń kóz salyp, sol aýylǵa jıi barǵyshtap, endi-endi onymen til tabysa bastaǵanda, qyz ákesi ony áldebir úlken qyzmetkerge uzatyp jiberedi. О́kinishpen ózegi órtengen Dákeńniń júregi ánmen jylaıdy. «Aınalaıyn qudaıym, nesibe ber! Oınaǵan men kúlgendi keshire kór! Oınaǵan men kúlgendi keshirmeseń, Tozaq otyn sý seýip óshire gór!» – deıdi ǵoı qazaqtyń qara óleńi. Alǵashqy mahabbattyń ashy muńyn Dákeń de oıyn-kúlkimen umytýǵa tyrysady. Ǵashyqtyń muńy umytyla ma biraq? Tek arýǵa degen azapty qushtarlyqpen jarysa Dákeńniń keýdesinde ónerge degen qushtarlyq órshıdi. Jas ónerpaz el aralaıdy, elden óner úırenedi, talmaı, tynbaı izdenedi. Ár úırengen jańa áni ári jaraly júregin tyrnaıdy, ári jańa bıikke jeteleıdi. Qudaı bergen maqpal daýysy, maqpal minezi – Dánesh aǵanyń bir ereksheligi. Bálsinbeıtin, bap tilemeıtin, maqtaý izdemeıtin, jymıyp qana ánin shyrqaıtyn aqsary jigit el qurmetine tym erte ıe bolady. Talaby, tá­limi, óneri aıryqsha ekenin ańǵarǵan aǵa óner­pazdar óz bilgenin oǵan bar yntalarymen úı­rete bastaıdy. О́ıtkeni, úırengenin ózinshe qubyltyp jiberetin jigitten úlken úmit kútedi. Odan ónerdiń ólmes jalǵasyn kórgen de bolar, bálkim. El kórip, óner úırenip, ózindik qoltańbasy ábden qalyptasqan 33 jasynda Dákeń 1959 jyly týǵan jerine oralady. Buryn bul jaqta eshkim aıtpaǵan, bitimi qazaqy, biraq yrǵaǵy, maqamy beıtanys ánderdi aıryqsha maqpal daýyspen taza shyrqaıtyn jigitti Qazaqstan jurty aıryqsha jyly yqy­laspen qarsy alady. «Baıanaýyl», «Jan erke», «Aıaýlym», «Jıyrma jeti qyz», «Ýgáı-daı», «Iǵaı-aý», «Jan sáýlem», «Sáýlem-aı», «Jer ásemi Qarqara», «Qosh-aman bol, jarym» sy­qyldy san qubylǵan, alýan taqyrypty, áýezdi halyq ánderi qazaq ániniń keregesin keńeıtip, shańyraǵyn bıiktetip jiberdi. Aı­ryqsha jańalyqqa jurt jalt qaraǵandaı boldy. Dákeń alyp kelgen halyq ánderi ulty­myzdyń aýyz ádebıetine de az úles qosqan joq. Án de, óleń de baıı tústi. Dákeńnen qalǵan bir mura osy: án­der men án óleńderi. Ultymyzdyń óneri men mádenıetine Dákeń ákelip qosqan aıtýly muranyń biri – aqyn, ánshi, halyq sazgeri Áset Naımanbaevtyń shy­ǵar­malary, onyń ishinde, óz elinde buryn beıtanys bolyp kelgen bir top áni. Ásettiń syrly sazdy «Úlken Ardaǵy» men «Kishi Ar­daǵy», erke nazdy «Maqpaly», «Qaragózi», sańqyldaı shyrqalatyn «Qońyr qazy», bıikten sorǵalaıtyn «Qısmeti», ókinish pen óksikke toly «Aqyrǵy sózi», «О́tti-aý, dúnıe-aıy», maıda minezdi «Jaıla Qońyr», sondaı-aq Qazaqstan jurtshylyǵyna burynnan tanys bolsa da óziniń tól ónerimen oralǵan, ǵashyqtyq ánniń tóresi Segiz seriniń «Gaýhartasymen», Estaıdyń «Qorlanymen» qatar turǵan áıgili «Injý-marjany», sonymen birge «Qalqam-aý», «Aıtys áýeni», «Adamnyń jasy» degen ánderi qazaq ánin san jaǵynan da, sapa jaǵynan da kúrt baıytty. Qysqasy, Dákeńmen birge Áset te eline oraldy. Dákeńniń arqasynda qazaq óneri men mádenıetiniń qaıtalanbas tulǵasy Áset Naı­manbaevtyń da murasy ult baılyǵyna mol úles bolyp birjola qosyldy. Ásettiń Dákeń ákelgen «Qısmet» ánin es­tigennen keıin bizde Manarbek Erjanov, Ǵa­rı­folla Qurmanǵalıev aıtyp júrgen «Smet» áni sonyń bir nusqasy ekenine kózimiz jetti. «Qısmet» degen jazmysh degen ma­ǵyna beretin dinı sóz. Keńes zamanynda ony «Qısmet» demeı, adam túsinbeıtin maǵynada «Smet» deý zańdy da edi. Sirá, óziniń ejelgi óleńi ol kezdiń saıasatyna saı kelmegen bolýy kerek, «Altaıdyń ken shyǵady salasynan» dep bastalatyn án mátinin Isa Baızaqov jańadan jazady. Qazir ártisterimiz aıtyp júrgen «Qalqa», «Bir bala», «Zaýlatshy-aı», «Nazqońyr» án­deriniń de mátini Isa aqyndiki. Sóıtip, Áset áni «Qıs­mettiń» bir nusqasyn anyqtaýǵa Dánesh aǵanyń sebi tıgen. Ásettiń ólimi jaıynda alypqashpa áńgime biraz edi. Afarı degen baıdyń úıine barypty, onyń áıelimen Áset ámpeı-jámpeı bolypty, qyzǵanǵan baı músátir ornyna ádeıi almas ishkizip óltiripti degen qańqý sóz kádimgideı Ásetti zertteýshilerdiń eńbeginde qalyptasyp qalǵan. Sol ósektiń túbine balta shapqan Dákeń ákelgen Ásettiń «Aqyrǵy sózi» boldy. «Boljaýsyz osy eken ǵoı ólim degen, Kún buryn kózge kelip kórinbegen», – dep bastalatyn bul ánniń sózi ájepteýir uzaq. О́lerin bilgen aqyn elimen, jerimen qoshtasyp jatyp, ajaldy bes teńgege satyp alǵanyn, daýysymdy ashamyn dep músátir ornyna almas iship qoıǵanyn, bári qalaı bolǵanyn ókinishpen aıtady. Men keıin Afarı qajynyń balasy Ábdiraýf aqsaqalmen jolyǵyp sóılestim. Oqıǵanyń dál solaı, «Aqyrǵy sózdegideı» bolǵanyn ol kisi de rastady. «Aqyrǵy sóz» óleńi – Ásettiń aqyndyq qýaty men sheberligin de anyq aıǵaqtaıtyn shyǵarma. О́ıtkeni, ol óleńniń ózge nusqasy joq, qospasy joq, Ásettiń jazyp qaldyrǵan óleńi. Alaıda, ókinishtisi, túpnusqasy saqtalmaǵan. «Aqyrǵy sóz» – Ásettiń ómirin, shyǵar­mashylyq sheberligin, oı-óris, bilim dárejesin anyqtap beretin shyǵarma. Onyń orny son­dyqtan asa aıryqsha. Ol óziniń Abaı qusap artynda óleńin qaldyra almaǵanyna, tirshiliktiń kúıbeńimen júrip, óleń kitabyn shyǵara al­maǵanyna ókinedi. Bas bermeıtin, árkimniń aıtýyna kóne bermeıtin ánderimdi keıingiler óz bıiginde oryndaı almaı súıreleıdi-aý dep kúdiktenedi. О́zi aralap syı-syıapatyn kórgen qazaq rý-taıpalarymen atap-atap qosh­tasady. Ásettiń adamdyq beınesi bul óleń­de aıryqsha aıqyn kórinis beredi. Sondaı qundy shyǵarmalardy Ásettiń týǵan eline ákelip tabystaý – Dánesh aǵanyń bir úlken eńbegi. Dákeńniń ataǵyn aıryqsha shyǵarǵan ánniń biri – «Ańshynyń áni». Onyń áýeni de, óleńi de ózgeshe, oqıǵaly shyǵarma. Saıatshylyq ónerdiń qazaqy sıpatyn sýretteıtin jáne onyń turmystyq, sezimdik jaǵynan áserli beınelep, jastyq shaqtyń serilik minezin aıshyqtap kórsetetin án. Áni men sózi úıles, úndes. Ánin bireý shyǵaryp, sózin basqa bireý jazǵan deýge aýzyń barmaıtyn dúnıe. О́leńi, daý joq, Úkili Ybyraıdiki. Ony kezinde Sábıt Muqanov jazyp ketken. Al áni jaıynda pikir ártúrli. «Án Dáneshtiki» deıtinder bar. Sonyń biri – Dánesh aǵanyń eń jaqyn dosy marqum Qurmanbaı Tolybaev aǵa «Beksultan, ol án – Dánesh aǵańdiki, – degeni bar maǵan. – Men qasynda boldym ǵoı, eki apta boıy kúni-túni qaıta-qaıta óńdep, qaıta-qaıta ózgertip, aqyry, osy kúngi qalpyna jetkizgen». Biraq Dánesh aǵanyń ózi eshqashan eshkimge: «Bul án meniki», – demegen. Maǵan da. Son­dyqtan, men Qurmanbaı aǵany quptaı qoı­madym. Alaıda, aǵanyń óńdeýi, jetildirýi, tutastaı bir úılesimdi jaǵdaıǵa keltirip qalyptastyrýy ábden múmkin. «Ol án Ybyraıdiki bolsa, Dáneshten basqa taǵy bireý nege aıtpady?» – deýshiler de tabyldy. Sóz joq, jany bar suraq. Menińshe onyń da ózindik sebebi joq emes. Kezinde Úki­li Ybyraıdy tutqyndap túrmege japqan adam keıin Qazaqstandy basqarǵan Jumabaı Shaıahmetov edi. Sondyqtan, uzaq jyl boıy Úkili Ybyraı jaıynda jaqsy áńgime aıtyla bermeıtin. Nıkolaı Anov degen orys jazýshysynyń «Na krylıah pesnı» degen romanynda ol, tipti, alaıaq bireý bolyp kórsetilgen edi. «Qyz Jibek» operasyndaǵy áıgili «Gákký» ánin de kezinde Ybyraıdiki deı alǵamyz joq, Isa Baızaqov jetkizgen án bolyp qana júrdi. Shyndyǵyna kelgende, ol ánniń dál búgingideı túrlenip, sulýlanyp aıtylýynda Isa men Kúlásh­tiń de úlesi bar. Biraq, báribir ánniń negizi Ybyraıdiki. Sondyqtan, «Ańshynyń áni», meniń oıymsha, Ybyraıdiki desek, odan Dá­keń de, biz de utyla qoımaımyz. Qaıta joǵa­lyp ketýi múmkin ǵajap ándi halqyna qaıta oralt­­qany úshin Dánesh aǵaǵa alǵys aıtqanymyz jón. San alýan ánderdi úırene júrip, san qu­bylta shyrqaı júrip, Dánesh aǵa ózi de án shy­ǵaratyn dárejege jetti. Ustazdary myqty aǵanyń óz týyndysy da myqty. Qazaqtyń ǵajap aqyny Qasym Amanjolov­tyń 1955 jyly «Shyǵarmalarynyń» 1-tomy, 1956 jyly 2-tomy, 1957 jyly 3-tomy shyqty. Onda biz mektep oqýshysy edik. 1-tomda «Qaraı-qaraı kózimniń nury bitpes» degen óleńi bar. Sony oqydyq. «Men qushpaǵan tal beliń, boıyń bar ma ? Men súımegen bal tiliń, moınyń bar ma? Tań atqansha tar tósekte erkindep, Men kirmegen, janym-aý, qoınyń bar ma?» – deıdi Qasym. Kózimizdi ashyp-jumyp, dem ala almaı qaldyq. Buǵan deıin eshkim kirmegen, eshkim barmaǵan shekaraǵa kirip ketken aqynǵa qaıran qaldyq. Úshinshi tomda «О́zim týraly» degen óleńi bar. Ony da oqydyq. «О́zge emes, ózim aıtam óz jaıymdy» dep bastalady. «Dúnıe, jalt-jult etken keń mekenim, Kóre almaı kóp jerińdi men ketemin. Arpalys alaquıyn zamanalar Arbasyp turyp aldy, men ne etemin?!. О́kinben men de bir kún ólemin dep, О́kinem uqsata almaı kelemin dep. Kúnine júz oılanyp, myń tolǵanam, О́zimmen birge ólmesin óleńim dep... Darıǵa, o, darıǵa, shirkin dáýren! Basymnan taıarmysyń bir kún, dáýren?! Jalt berip joǵalar ma najaǵaıdaı Júzińde shalqyp turǵan kúlkim, dáýren», – deıdi. Ár sózi ár qıyryna, ár shıyryna jeteleıdi. «Apyrmaı, óstip te óleń jazýǵa bolady eken aý?!» – dep tańdandyq. О́ıtkeni, aqyndar ol kezde saıasattyń oıyn aıtatyn, al Qasym óz oıyn aıtypty. Qaı kezde qalaı oqyǵanyn kim bilsin, osyny Dánesh aǵa da oqypty. O kisi de tańdanypty. Sodan án týady. Ol ándi bárimiz aıtyp júrdik, biraq ol ándi Dákeń shyǵarǵanyn bilmedik. Bálkim, balalyq shyǵar, án de óleńmen birge týǵan sekildendi. О́ıtkeni, áýen men sóz egizdeı úndes edi. Keıin án Dánesh aǵaniki ekenin bilgende, Qasymdy túsine bilgen aǵaǵa aıryqsha súısindik. Qasymnyń segiz qyrynyń bir qyryn barynsha baıqatatyn jalǵyz áni «Darıǵa, sol qyzdy» Dánesh aǵa tebirene, tolqı aıtatyn. Aqyn Qasymdy aǵanyń aıryqsha syılap, aı­ryqsha súısingeninen shyǵar dep oılaımyn. Qazaq halqy men qazaq azamatynyń qıly kezin kózge elestetetin Tańjaryq Joldy­uly­nyń «Amandasý» atty óleńi bar. Qytaıdyń azapty túrmesinen aman oralǵandaǵy elmen, jermen amandasqany. Dánesh aǵa oǵan da án shyǵaryp, ózi únemi aıtyp júrdi. Shákárim qajynyń ózi de, óleńi de aqtalǵan kezde bárimiz dúnıe tóńkerilip túskendeı kúı keshtik. Halyqtyń qurdymǵa ketken qazynasy qaıta oraldy. Dánesh aǵa da tolqyǵan kúı keshipti. Sol tolqynystyń áserinen Shá­kárimniń «Eń qyzyq jastyq» atty ishki sezimdi qoz­ǵaıtyn óleńine dál úılesken syrshyl án shyǵardy. Dánesh aǵanyń Ásetpen, Qasymmen, Tań­jaryqpen, Shákárimmen shyǵarmashylyq baı­lanysy onyń azamattyq bet-beınesin de aıqyndatady. Halqynyń ónerli uldaryn aǵa óz baýyrym dep baǵalaǵan, olardyń murasyn ómirlik etýge óz úlesin súısine qosyp otyrǵan. Dákeń, kenje shákirti Nurjan Janpeıisov­tiń aıtýyna qaraǵanda, júzge tarta án shy­ǵarypty. Onyń bárin taldap shyqsań, talaı syrǵa qanyq bolaryń haq. Muqaǵalıdyń bes-alty óleńine án shyǵarǵan, ekeýi aǵa-inideı syılas bolǵan. Rahmetolla Nurpeıisovtiń óleńine jazǵan «Soǵa ket», Orazaqyn Asqardyń óleńine jazǵan «Jan-jaqtaǵy baýyrlar», dosy Qurmanbaı Tolybaevtyń óleńine jazylǵan «Saıasynda almanyń» ánderi Dánesh aǵanyń shyǵarmashylyq bıik belesi sanalady. Dánesh aǵanyń án mektebi – qazaq ónerine ózindik úlken úles qosqan mol mura. Onyń ónerin damytýǵa, nasıhattaýǵa Rahymjan Zaryqpaev, Jaqsylyq Myrqaev sekildi ánshi inileri úlken eńbek sińirdi. Ámire Qashaýbaev atyndaǵy konkýrstyń bas júldegerleri Myrzahmet Múkamanov, Nurjan Janpeıisov, Almaty oblystyq fılarmonııasynyń belgili ánshisi Abylaı Qarmysov, Ilııas Jan­súgirov atyndaǵy ýnıversıtettiń dekany Serikbaı Shynabaev syndy shákirtteri Dánesh aǵanyń án murasyn halyqqa keń nasıhattap keledi. Qazaqstan Res­pýblıkasynyń eńbek sińirgen ártisi, T.Júr­genov atyndaǵy óner akademııasynyń professory, áıgili ánshi Ramazan Stamǵazıev ta aǵanyń biraz ánin babyna keltire shyrqap júr. Dánesh aǵanyń týǵanyna 90 jyl tolýyna oraı Almaty qalasynda «О́leńmen órilgen ómir» atty aptalyq ótip, Yqylas atyndaǵy mýzykalyq (áýezdik) aspaptar murajaıyna Dánesh aǵanyń dombyrasy zor saltanatpen qoıyldy. T. Júrgenov atyndaǵy óner akademııasynda Ramazan Stamǵazıev pen Nurjan Janpeıisovtiń uıymdastyrýymen án keshi ótti. Eki saǵat boıy ustazdar men shákirtter Dánesh aǵa aıtqan, shyǵarǵan ánderdi shyrqady. Eń ǵajaby, «Áı, myna bir án onsha emes eken» degendeı birde-bir jaǵdaı bolmady. Ánsaýyq Dákeń óneriniń ólmeıtinin dáleldedi. Dástúrli ándi óz dárejesinen tómendetpeı shyrqaıtyn shákirtter qatty súısintti. Jazýshy aǵamyz Sáýirbek Baqbergenov Dánesh aǵamen dos edi. El-jurtqa Dánesh aǵany nasıhattaǵan adamnyń biri de sol kisi. Aǵanyń ánshiligine Muhtar Áýezovtiń úlken baǵa bergenin, sol kezde naýqastanyńqyrap júrgen Manarbek Erjanovtyń «Oı, myna bala ánshi ǵoı!» – dep súısingenin únemi aıtyp júrýshi edi. El aýzyna ilikken aǵamyz áli el aýzynan túspeı keledi. Eldiń óner murasyna úles qosqan adam ózi de el murasyna aınalady eken. Dánesh aǵanyń ózi de, óleńi de bul kúnde halyq murasy. Beksultan NURJEKEULY, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri