Baıandy bolashaqqa bastaıtyn baǵdarlama

«Qaz turyp qadam basqan Táýelsizdik sábılik tusaýyn ómirsheń ýaqytta kestirgen kezden bastap, osynaý jyldardyń bederinde aıshylyq jerdi alty ret attaǵan alyp sekildi, dáýir jalynan myǵym ustap, tizginin bekem qaǵa bilgen», dep Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev aıtqandaı, shırek ǵasyrlyq tarıhy bar Egemen Qazaqstan búginde damýdyń dańǵyl jolymen kele jatyr. Qazaqstan – naǵyz úlgi alatyn el Osy jyldary elimiz tabıǵatynyń baılyǵymen ǵana emes, eń aldymen, san túrli ulttar ókilderinen quralǵan halqynyń aýyzbirshiligimen aty shyqty. Sondaı-aq, búgingi Qazaqstan ózi ornalasqan aımaqtyń ǵana emes, búkilálemdik problemalardy talqylaýda ári sheshýde yqpaldy ról atqaratyn elge aınaldy. Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń pikirine álem saıasatkerleri meılinshe yqylas qoıatyn boldy. Oǵan dálel, Elbasymyzdyń usynysymen 29 tamyz – Birikken Ulttar Uıymy tarapynan Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni bolyp resmı qabyldandy. Endi, mine, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń taıaýda Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıtte jarııa etken «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi Birikken Ulttar Uıymynyń resmı qujaty retinde qabyldanyp elimizdiń jáne dúnıejúziniń nazaryn ózine aýdarýda ári qyzý talqylaný ústinde. Biz de álemniń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzyp otyrǵan bul mańyzdy qujattyń astaryna úńilip kórelik. Birinshi kezekte, Qazaq eli bas­shysynyń osynaý málimdemeni ja­­­saýyna tolyq quqy bolǵanyn erek­she atap ótken jón. О́ıtkeni, Nursultan Nazarbaev álemniń tarıhynda jalpy adamzattyq múddege oraı buryn-sońdy bol­maǵan birden-bir utymdy sheshim qabyldaǵan Memleket basshysy. Osy rette, Birikken Ulttar Uıy­mynyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn myrzanyń: «Qazaqstan ıad­ro­lyq qarýsyzdanýda erekshe ar­tyq­shylyǵyn ańǵartýda. 1991 jy­ly Prezıdent N.Á. Nazarbaev­tyń Semeıdegi ıadrolyq polıgondy jaýyp, ıadrolyq qa­rýdan bas tartýy úlken erlik. Bul qa­dam asa kóregendilik, naǵyz táýel­siz­dikti jarııalaý. Men bar­lyq memleket basshylaryn, ási­rese, ıad­rolyq derjavalar basshy­la­ryn Qazaqstannan úlgi alýǵa sha­qy­ramyn», dep aǵynan jarylýy tegin emes. Ekinshiden, bul manıfest osy­­­­dan 60 jyldan astam ýaqyt buryn kórnekti oqymystylar Albert Eınshteın men Bertran Rasseldiń «Qatal, qaterli jáne qashyp qutyla almaıtyn suraq: biz adam balasyn joıýǵa tıispiz be álde adamzat soǵystan bas tar­­ta ma?» degen atpen jarııa­lan­ǵan manıfesinen keıingi tereń saraptamalyq ári ózekti má­se­leleri jan-jaqty zerttelgen qun­dy qujat retinde baǵalaný­da. Prezıdent Nazarbaevtyń ja­­­han­dyq baǵdarlamasy 3 bas­ty qaǵıdatty jáne álemdik qo­ǵam­dastyq is-qımylynyń tu­tastyq al­gorıtminiń 5 baǵytyn qamtıdy. Bulardyń árqaısysy muqııat oqy­lyp qana qoımaı, sondaı-aq, tıisti sharalardy qolǵa alýdy erek­she qajet etedi, olaı bol­ma­ǵan jaǵdaıda jahandyq yn­ty­maqtastyq saǵymǵa aınalyp, ja­handyq soǵysqa ákelýi múmkin. Bul – mıllıardtaǵan adam qaza taýyp, jer betinen qalalar men elder tú­birimen joǵalady, mádenıetter men órkenıetter múldem joıylady degen sóz. Bizdiń  Elbasy sol sebepti de, áskerı qaqtyǵystardy retteý maqsatynda ári ıadrolyq qa­rýsyzdanǵan qaýipsiz álem qurý úshin joǵaryda aıtylǵan naqty qadamdardy usynyp otyr. Maqsat – HHI ǵasyrda soǵys­syz álem ornyqtyrý Iá, beıbitshilik – bizdiń eli­mizde qazir úırenshikti sıpatqa aı­nalǵan uǵym. Kún saıyn birimiz oqýǵa, birimiz jumysqa baramyz, kó­shelerimiz tynysh jáne bul ahýalǵa biz ábden etimiz úırenip al­ǵany sonshalyqty, mundaı jaǵ­daıdy osylaı bolýy kerek sııaqty qabyldaımyz. Beıbitshilik quddy bir aýa tárizdi – onyń bary eshkimge bilinbeıdi de sezilmeıdi, al shyndap kelgende, áp-sátte aýa qar­map qalsaq, ómirimizge qaýip tónetini belgili. Bizge qalypty osynaý ahýal, ókinishke qaraı, Jer sharynyń ár tusynda elderindegi turaq­syzdyqtyń saldarynan týyn­daǵan úreı men qorqynyshtan mazasyzdyq kúı keship júrgen, nebir soǵys jaǵdaıynda ómir sú­rip jatqan bylaıǵy jurt úshin qol jetkizbes arman desek, áste qatelespeımiz. Jalpy, qazir halyqaralyq qa­tynastarda janjaldastyq táýe­kelderi arta túsýde. Bilikti ma­­mandardyń zertteýlerine súıen­sek, jer órkenıeti 15 myńnan as­tam soǵysty, ıaǵnı ár jyl saıyn úsh soǵysty basynan ótkergen, al ekinshi dúnıejúzilik soǵystan be­ri álemde 170 ret soǵys órti tutanypty. Búgin de 24 jerde soǵys sıpatyndaǵy qaqtyǵystar oryn alýda. Áskerı qaqtyǵystardyń geografııasy Eýropanyń shy­ǵy­­syndaǵy, Afrıkanyń sol­tústigindegi, Taıaý Shyǵystaǵy so­­ǵys­tyń is-qımyldarynyń tarıhı shegin qamtýda. Iаǵnı, soǵys vırýsy halyqaralyq jaǵdaıdy ýshyqtyrýyn jalǵastyryp jatyr. Mılıtarızm adamdardyń sanasy men minez-qulqyna etene enip ketken. Halyqtyń qolynda qazirgi kúni 1 mıllıardtan astam atys qarýy bolsa, olardan álemde kún saıyn myńdaǵan adam kóz jumady. Jalpy, jyl saıyn qarý-jaraqqa 1,7 trıllıon dollar nemese ár kún­ge shaqqanda 4,6 mıllıard dollar shyǵyndalady. Al osy tusta jer júzinde 1 mıllıardtan astam adam ashtyqqa ushyrasa, 210 mıllıon adam jumyssyz kúı keshýde, taǵy 1,5 mıllıard adam energııa kózderine zárý. Halyqaralyq terrorızm qahar­ly sıpatqa ıe boldy. Sóıtip, jekelegen elderdegi birli-jarym ak­ti­lerden Eýropa, Azııa jáne Afrıka memleketterine qarsy keń aýqymdy terrorlyq agressııaǵa aınalyp úlgerdi. Mıllıondaǵan bosqyndar, qalalardyń qıraýy, qundy tarıhı eskertkishterdiń joıylýy – osynyń bári ádettegi kóriniske aınalýda. Ekonomıkalyq sanksııa­lar men saýda-sattyq maıdany da qalypty qubylys bolyp otyr. Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shart óz mindetterin oryndaı almaýda. Adamǵa ajal sebetin qarý, ony daıyndaý tehnologııalary iri derjavalardyń qosarlan­ǵan standarttarynyń saldarynan búkil álemge taraýda. Olardyń ter­rorshylardyń qolyna túsýi – ýaqyt óte kele ábden bolýy múm­kin nárse. Bir sózben aıtqanda, planeta taǵy da búkil adamzat úshin qasiretti saldarlary bar «qyr­ǵı-qabaq soǵystyń» ótkir júzinde terbele bastady. Dúnıe ázirshe ótken tórt onjyldyqtyń oń ınersııasynyń arqasynda saqtalyp tur. Mine, osy jaıttardy tilge tıek ete otyryp, N.Nazarbaev óz manıfesinde búkil adamzattyń jarqyn bolashaǵy úshin «HHI ǵasyr: soǵyssyz álem» atty keń aý­qymdy baǵdarlama daıyndalýy qajet deı kele, bul qujatta úsh basty qaǵıdatty naqty mazmundaý kerek ekendigine nazar aýdarady jáne olar myna bir negizgi erejelerge súıenýi tıis dep esepteıdi: birinshiden, qazirgi kezdegi bir­de-bir soǵysta jeńimpaz bolmaıdy jáne bola da almaıdy, onda bári de jeńiledi. Osy tusta belgili saıasatker Ýolter Mondeıldiń aıtqan: «Úshinshi dúnıejúzilik soǵysta ar­dagerler bolmaıdy», degen sóz­derin týra qabyldaýdan basqa lajymyz qalmaıdy; ekinshiden, jańa soǵysta jappaı qyryp-joıatyn qarýlar – ıadro­lyq, hımııalyq, bıologııalyq jáne ǵylym jetistigi negizinde oılap tabylatyn kez kelgen qarýdyń ózge de túrlerin qoldanýdan qa­shyp qutylý múmkin bolmaıdy. Bul búkil adamzattyń qyrylýyna alyp keledi jáne de osyǵan kimniń jaýap beretinin anyqtaýdyń ózi kesh bolady ári jaýap beretin adam da tabylmaıdy. Osyndaı yqtımal qaýip-qaterdi qazirgi ulttyq lıderler men saıasatkerler jáne olar­dyń keıingi býyn ókilderiniń barlyǵy aksıoma retinde túsinýge tıis; úshinshiden, memleketter ara­syndaǵy barlyq talas-tartystardy retteý úshin beıbitshilik pen qaýipsizdikke teń jaýapkershilik, ózara qurmet jáne ishki iske aralaspaý qaǵıdattaryna beıimdelgen beıbit únqatysýlar men syndarly kelissózder negiz bolýy kerek. Qaýipsiz álem úshin kúres – basty mindet Manıfestiń osy bir ózek­ti maq­satyn júzege asyrý úshin N.Á.Nazarbaev álemdik qoǵamdas­tyq óziniń is-qımylynyń tutastyq algorıtmderin bes baǵyt boıynsha ke­shendi túrde túzgeni abzal dep sanaıdy. Eń birinshisi ári bastysy, árı­­ne, ol – ıadrolyq jáne ózge de jappaı-qyryp joıatyn qa­rýdan tolyqtaı azat álemge qa­raı dáıektilikpen ilgerileý. Jal­py alǵanda, bul baǵyttaǵy ma­ńyzdy qadam qazirdiń ózinde jasalyp otyr. Buǵan Qazaq eliniń qosqan úlesi mol. Mysaly, 2015 jyldyń 7 jeltoqsanynda BUU Bas Assambleıasy Qazaqstannyń bas­tamasy boıynsha Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý týraly jal­pyǵa ortaq deklarasııa qa­byldady. Qazaqstan 25 jyl buryn álemde alǵashqy bolyp Semeı ıadrolyq synaq polıgo­nyn birjolata japty. Bul – ázirshe álemdik tájirıbedegi alǵashqy jáne birden-bir oqıǵa. Jas memleket sodan soń KSRO ydyraǵannan keıin muraǵa qalǵan atom qarýynyń álemdegi tórtinshi áleýetine jáne ony jetkizý qural­daryna ıelik etýden óz erkimen bas tartty. Sóıtip, 1994 jylǵy 5 jeltoqsanda Býdapesht qalasynda ir­getasyn tamyry Uly Daladan bastaý alatyn dala qypshaqtary qalaǵan záýlim saraıda elimizdiń tarıhyna altyn árippen jazylatyn oqıǵa oryn aldy. Qabyrǵalary altynmen aptalǵan, salmaǵy on tonna tartatyn tóbeden tómen qaraı ilingen lıýstramen kómkerilgen bas aınalatyndaı nán zaldyń ortasynda bizdiń eldiń Prezıdentin qaýmalaı bes eldiń basshylary «Qandaı da ıadrolyq qarý esh­ýaqytta Qazaqstanǵa qarsy qoldanylmaıdy» degen kepildi rastap qol qoıdy. Osy sátke kýá bolǵandardyń tolqyǵannan tula-boılary shymyrlap, kóz­derine jas úıirilgenin, sondaı-aq, álemniń ózge elderi munan soń Qazaqstannyń osy jarqyn úlgisin qoldaıdy, sóıtip, jappaı qarýsyzdanýǵa jol ashylady degen senimderin umytý múmkin emes. Iá, Qazaq eliniń bul qadamy jetekshi ıadrolyq derjavalardy ıadrolyq synaqqa moratorıı jarııalaýǵa qozǵaý saldy. Nátıjesinde 20 jyl buryn BUU aıasynda ıadrolyq synaqtarǵa jap­paı tyıym salý týraly shart ja­salyndy jáne qol qoıý úshin ashyq dep jarııalandy, biraq ol áli kúshine enbeı otyr. Bul jaǵdaıǵa N.Á.Nazarbaev alańdaýshylyǵyn bildire otyra, óziniń manıfesinde ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi ja­handyq sammıtterdiń úzbeı ótkizilip turýy qajettiligine, ólim sebetin qarýlardy ǵarysh keńis­tigine, álemdik muhıttyń beı­tarap sýlarynyń túbine, Ark­tıkaǵa ornalastyrýǵa tyıym sa­lýǵa qatysty jahandyq she­shim qabyldaý, BUU-da jappaı qy­­ryp-joıatyn qarý jasaý jáne jetildirý úshin paıdalanýǵa bolatyn ǵylymı jańalyqtardyń Tirkeý reestrin qurý kerektigine erekshe kóńil bóldi. Kelesi ózekti másele soǵystyń túp-tamyryn birtindep joıyp, ornyqty álemniń geografııasyn qalyptastyrý qajettiligi­ne saıady. Osy oraıda Elbasy N.Nazarbaevtyń «Alyp álem jáne ıadrolyq qaýipsizdik» atty maqalasyndaǵy: «Iаdrolyq qarý­syz álem, olardyń ıadrolyq teh­no­logııaǵa ıe nemese ıe emes eken­digine qaramastan, barlyq elder men halyqtardyń kúsh-ji­gerin biriktirgen jaǵdaıda ǵana shyndyqqa aınala alady» degen utymdy oıymen kelisýge týra keledi. Manıfeste atap kór­setilgendeı, bul salada birshama ilgerileý nyshany baıqalady. Máselen, qazir álemde ıadrolyq qarýdan azat alty aımaq bar. Olar Antarktıdany, Latyn Ame­rıkasyn, Afrıkany, Avs­tralııa men Okeanııany qosa alǵanda, is júzinde búkil Ońtús­tik jarty shardy qamtıdy. Olar­dyń ishin­­degi eń «jasy» 10 jyl bu­ryn Semeıde óńirdiń bes mem­le­keti qurǵan Ortalyq Azııa ıad­ro­­­­syz aımaǵy bolyp tabylady. De­genmen, atqarylýy tıis ju­mystar áli jeterlik. Nursultan Ábishulynyń: «Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly kelisim ózine artqan úmitterdi aqtamady, óıt­keni, mindetteri birjaqty, tek ıadro­lyq qarýsyz memleketterge júk­teý qarastyrylǵan», deýi beker emes. Sonymen birge, kún tártibinde HHI ǵasyrda mılıtarızmniń ja­­handyq qaýipsizdikke qa­ter tóndirip, keń aýqymdy halyq­ara­lyq yntymaqtastyqqa kedergi kel­tiretin áskerı bloktar sekildi rý­dımentin eńserý máselesi tur. Ony sheshý úshin manıfeste naqty usynystar keltirilgen. Atap aıt­saq, áskerı bloktarǵa BUU týy astynda Memleketterdiń beı­­bitshilik, turaqtylyq, senim men qaýipsizdik jolyndaǵy úshin ja­handyq koalısııasyn qar­sy qoıý qajet. Taıaýdaǵy onjyl­dyq­tyń jal­pyǵa ortaq mindeti Aý­ǵanstandaǵy, Iraktaǵy, Iemen­degi, Lıvııa men Sırııadaǵy, Ýkraı­nanyń shyǵysyndaǵy soǵys­tar men janjaldardy jáne Palestına – Izraıl teketiresin toqtatý bolýǵa tıis. Koreı túbegi, Ońtústik Qytaı teńizi akvatorııasy jáne Arktıkadaǵy ahýaldar qaýpiniń áleýetin azaıtý mindeti tur. Sondaı-aq, Qazaqstan basshysy halyqaralyq qarýsyzdaný úde­risterin jańa tarıhı jaǵ­daılarǵa beıimdeý mańyzdy dep sanaıdy. О́ıtkeni, zymyranǵa qarsy júıeler men kádimgi qarý-jaraq jónindegi burynǵy ýaǵdalastyqtar kezindegi alysty boljaı almaýshylyqtyń saldary Eýrazııa keńistigin saıası mılıtarlandyrýǵa alyp keldi. Bul qorǵanysty basqarýdyń elek­trondyq júıesiniń yqtımal aqaýyna baılanysty jahandyq soǵystyń bastalý qaýpin kúsheıte túsedi. Sondyqtan BUU-nyń Qarýsyzdaný jónindegi konferensııasy qyzmetiniń ja­­ńa strategııasy qajet. Osy rette, Qazaqstan 2016 jyly BUU-nyń joǵary deńgeıdegi Halyqaralyq konferensııasyn shaqyrýdy usynady jáne onyń barysynda HHI ǵasyrda qıratyp – búldirýge ákelip soqtyratyn soǵystar men janjaldardyń aldyn alý maqsatynda halyqaralyq quqyqtyń qaǵıdattaryn qýattaǵan jón dep esepteıdi. Jalpy alǵanda, manıfest óziniń salmaqty oılarymen, naqty usynys-pikirlerimen ıadrolyq qarýsyz beıbit ómir súrýge toly­ǵymen múmkindik baryn ashyp kórsetip otyr. Sondyqtan BUU Bas Assambleıasynyń 70-sessııasynda Qazaqstan óz tarapynan «Jahandyq Strategııalyq Bastama-2045 Josparyn» jasaý bastamasyn ilgeriletýdi usynǵany belgili. Bul Jospar soǵystar men janjaldardyń túbegeıli sebepterin joıýdy kózdeıdi. Sondaı-aq, Qazaqstan aýmaǵynda MAGATE týy astynda atom energetıkasyn damytýdy josparlap otyrǵan memleketterge arnalǵan Tómen baıytylǵan ıadrolyq otyn banki quryldy. Muny ha­lyqaralyq qaýymdastyqtyń Qazaqstanǵa kórsetip otyrǵan zor senimi dep qabyldaǵan jón. Buǵan joǵaryda atap ótkendeı bes iri memleket derjavalarynyń bolashaqta Qazaqstannyń qaýip­sizdigin qamtamasyz etýge bergen kepildigin qosyńyz. Qoryta aıtqanda, Nursultan Ábishuly «Álem. HHI ǵasyr» ma­nıfesimen kezekti ret búkil halyqaralyq qoǵamdastyqtyń na­zaryn ıadrolyq qarýsyz álem­ge aýdardy, soǵyssyz álem – ha­lyq­­aralyq qarjy, saýda-sattyq jáne damý salasyndaǵy jahandyq básekelestiktiń ádiletti paradıgmasy ekendigin ashyp kórsetti jáne barsha halyqty balalarymyz ben nemerelerimizdiń bola­shaǵy týraly oılaýǵa shaqyra otyryp, ótken ǵasyrlardyń qasiret­ti qatelikterin qaıtalaýǵa jol ber­­­­­­meı, álemdi soǵys qaterinen túpkilikti aryltý úshin búkil álem úkimetteriniń, saıasatkerleriniń, ǵa­lymdarynyń, bıznesmenderiniń, óner qaıratkerleriniń jáne mıl­lıondaǵan adamdarynyń kúsh-jigerin jumyldyrý qajettigin atap ótti. Iá, Elbasy aıtqandaı, adamzat­ty ajal sepken soǵys qaterinen múlde aryltý úshin qolymyzdan kelgenniń bárin jasaýymyz kerek. Biz úshin qazir jáne taıaý bolashaqta budan kókeıkesti mindet joq. Kenjebolat JOLDYBAI, saıasattanýshy