Ata-babalarymyzdan qalǵan asyl mura

Men qazaqpyn dep eshkimnen qymsynbaı keń jaılap júretin qasıetti keńistik. Qaı zamanda bolsa da qazaq halqy óz jerin qasyq qany qal­ǵansha qorǵaı bilgen. Osyǵan baılanys­ty bir-eki ańyz ben ta­rıhı faktilerdi aıta ketsek artyq bol­mas. Sonaý kóne za­mandardyń birinde qazaq eline kemeńger Mádi (Mode) basshy bolǵan degen ańyz bar. Sol ańyz urpaqtan urpaqqa aıtylyp, búgingi bizderge jetip otyr. Sol basshyǵa qazaqtarmen kórshi otyrǵan bir eldiń patshasy nókerlerin jiberip Mádiden óziniń eń sulý áıelin jáne astyna mingen tulparyn berýdi talap etedi. Mádi keńesshilerin jınaıdy, bóten eldiń basshysynyń óktem talabyn jetkizedi. Keńesshileri Mádige bulardyń talaby bizge kórsetken qorlyq, ony oryndaýǵa bolmaıdy, odan da sol elmen soǵysqa shyǵaıyq dep aqyl aıtady. Kemeńger Mádi biraz oılanyp otyryp, bir áıelmen bir attyń qunyna bola eki el soǵysyp, qan tógiskeni durys bolmas, suraǵanyn berińder deıdi kómekshilerine. Osydan birshama ýaqyt ótken­nen keıin jańaǵy kórshi eldiń ókil­deri qaıta kelip Mádige óz pat­sha­larynyń qazaqtan bir jer teli­min talap etkenin jetkizedi. Mádi taǵy keńesshilerin jınaıdy. Ke­ńesshileri qazaq jeri keń-baı­taq, bir pushpaǵyn bersek odan tarylyp qalmas, bergeniń durys d­ep keńes beredi. Kemeńger Mádi joq olaı etýge bolmaıdy. Jer memlekettigimizdiń negi­zi, az-kóp bolsyn bótenge jer berý memlekettigimizdi joǵal­ta­dy. Soǵys ashamyz, urysqa daıyn­dalyńdar dep ámir berip, ata-baba jeriniń qadirin bilmegen keńesshileriniń basyn aldyrady. Osy ańyz urpaqtan-urpaqqa jetip qazaq halqynyń óziniń jerin asyl qazyna, mura dep qalaı baǵalaıtynyn aıqyn kór­se­tip otyr. Shynyn aıtsaq bul ańyz emes, babalar ósıeti, ony oryn­daý­­ǵa da­ıyn ekendigimizdi talaı kór­­settik. Keshegi «aqtaban shu­by­ryndy, alqakól sulama» kezinde qazaqtyń kóp jerin jońǵarlar basyp aldy, biraq el esin jınasymen qazaq batyrlary uzaqqa sozylǵan soǵys ashyp, sol jerlerdi tegisimen qaı­taryp aldy. Iаǵnı babalar ósıe­tin oryndady. Keshe egemendik alǵan tusymyzda bizderdiń mekeni­miz qazaq jeri degen aty bolmasa onyń basqa eldermen shekarasy aı­tar­lyqtaı halyqaralyq shart­t­ar­men aıqyndalmaǵan edi. Osy­nyń ar­qa­synda baıtaq jatqan jeri­mizge kóz tigip, ıemdengisi kel­gen­deri de bol­dy. Ony bizder, ege­men­dik­tiń zamandastary, jaqsy bilemiz. Osyndaı qaýip-qaterdi jaqsy túsinip Elbasy, Tuńǵysh Prezı­denti­miz Nursultan Nazarbaev bar­lyq kórshilermen qazaq eli­niń shekarasyn halyqaralyq deń­geıde resmı qujattarmen bekitýge egemendiktiń alǵashqy sátinen bas­tap-aq kiristi. Shekara daýy, shekara týraly kelissózder shym-shy­tyryq qıyn, úlken taban­dy­lyq­ty, jan-jaqty daıyndyqty, dıp­lomatııalyq sheberlikti talap etetini tarıhtan belgili. Elbasy osyndaı qaırat­kerlikti, daıyndyqty kórsete bildi jáne qazaq úshin jer ıen dala ǵana emes, ol asyl qazyna, baǵa jetpes asyl mura ekenin de kórshilerge kelis­sóz barysynda jetkize bildi. Sondyqtan da bolar, sol kezdegi Qytaı eliniń basshysy Sın Szıamın Nazarbaev myrza! Sizdiń jú­rek­ten shyqqan sózińizden sizdiń hal­qyńyzdyń, Sizdiń ózińizdiń ata meken­derińizdi qansha qadirlep, súıe­tinderińizdi sezip turmyn. Osy meniń basshylyq tusymda eki el arasyndaǵy shekara máselesin sheshý isine kiriseıik, degen eken. Mine, osyndaı sheberlikpen júrgizilgen kelisimder arqyly Qazaqstan Qytaımen, Reseımen, basqa da kórshilerimen shekara týra­ly halyqaralyq dárejedegi keli­simsharttarǵa qol jetkizdi. Osy resmı kelisimsharttar Birik­ken Ulttar Uıymyna tapsyry­lyp, tirkeldi. Nátıjesinde Qazaq­stan shekarasy búgingi tańda álem­ge belgili, bizdiń jerimiz týraly qaýip-qaterden saqtandyra alatyn óte mańyzdy qujat. Osy jumys­ta úlken qaıratkerlik pen ult­jan­dylyqty kórsete bilgen Nursultan Ábishulyn óz kezeginde baba­lar ósıetin oryndaı alǵan Ult per­zenti dep madaqtaýymyzǵa negiz bar. Al endi aq bilektiń kúshimen, kók naızanyń ushymen ǵana emes, Nursultan Nazarbaev sııaqty qaı­rat­kerimizdiń qarymdy isi­men de álem moıyndaǵan qazaq jeri sheteldikterge  saýdalanady degen alyp-qashty áńgime, tipti esh­qan­­daı negizi joq aqparat el ishine tez tarap, alańdaýshylyq bil­dir­genin kórip otyrmyz. Negizi joq deıtinim, sonaý egemendiktiń alǵashqy joldarynda «Jer týraly» zań qabyldanǵannan bas­tap onyń tarıhyn men jaqsy bilemin. Ol zańda da, 25 jyl ishin­de alynǵan basqa zańdarmen res­mı qujattarda da eshýaqytta jerdi, aýylsharýashylyq jerin sheteldikterge satý máselesin qara­ǵan da, sheshim qabyldaǵan da joq. Prezıdent arnaıy qadap aıtqan «jer eshkimge satylǵan emes, satylyp jatqan joq, satylmaıdy da» degen sózder jer máselesindegi qısynsyz pikirlerge tos­qaýyl qoıyp, órekpigender saba­syna túsýi kerek. Sonymen qatar, 1 shildede kúshine enetin jerdi paılaný týraly jańalyqtardyń mánin tereńirek túsine bilýimiz kerek. Birinshiden, aýylsharýashylyq jerleri tek Qazaqstan azamattaryna ǵana satylady. Osynyń mańyzy zor. О́ıtkeni, ıesi joq jerlerdi aramshóp basyp ketkenin jáne qunarlylyǵy tómendep bara jatqanyn barshamyz kórip otyrmyz. Osyndaı jerlerge ıe bolyp, ony sharýashylyq aınalymyna qosýǵa memleket tarapynan el azamattaryna jaqsy múmkindik jasalǵan. Jer satyp alatyn bolsań onyń qunynyń jartysyn birden tóleısiń, qalǵan jartysyn on jyl ishinde tóleseń bolǵany. Taǵy bir jaqsy múmkindik bar. Osydan 5-6 aı buryn Par­la­mentte aýylsharýashylyq kooperasııasy týraly zań qabyl­dandy. Ol zań fermerler sharýashylyǵyn biriktirip, memlekettik emes, ózin ózi bas­qaratyn, óz tabysyn múshe­lerine ózi bóletin óndi­ristik kooperatıvter qurýǵa jol ashty. Bul burynǵy kolhoz ispet­tes, biraq memlekettik júıege ba­ǵyn­baıtyn, óz jumysyn ózi jobalap iske asyratyn ujymdar. Olar qurylǵan jaǵdaıda jerge suranys kóbeıetini sózsiz. Atalmysh zań olardyń da jer satyp alýyna jol ashyp otyr. Qazaqstan jeri ulan-ǵaıyr, az ǵana halyq ony satyp alyp, ıe bola almaıdy. Sondyqtan zań aýylsharýashylyq jerlerin óz azamattarymyzǵa da, shetel azamattaryna da jalǵa berýdi kózdep otyr. Aýylsharýashylyq jerlerin jalǵa berý álemde keńinen damy­ǵan sharýashylyq tásili. Jalǵa jer alyp, onyń túsiminen jaqsy tabys taýyp otyrǵan sharýashylyq qojalyqtaryn men AQSh-ta, Izraılde, Germanııada, álemniń basqa elderinen de kórdim. Bizdiń jerimiz kóp, ol tekke jatpaı tipti, sheteldikterge aıtylǵan mer­­zim­ge jalǵa berilip, ol el ıgi­ligi­ne jumys istese buny nege qol­da­masqa. Bizdiń ata-baba­lary­myzdyń ósıetinde jerdi bedi­reıtip tekke saqta degen joq. Qaıta ony barynsha paıdalanyp, el turmysyn jaqsartýy kerek degen amanat bar. Jalǵa berý isi, onyń merzimi, durys paıdalaný tetikteri, qaıta memleketke qaıtarý tártibi, bar­lyǵy tolyq zańdastyrylǵan. Qoryta aıtsaq, Qazaqstannyń aýyl­sharýa­shylyq jerlerin eko­no­mı­ka­lyq damýdyń súbeli faktoryna aınaldyrýdyń kezeńi keldi. Aldymyzda belsendi jumys kútip tur. Iske sát, aǵaıyndar!

Kenjeǵalı SAǴADIEV,

akademık