Kóne ǵasyr kúmbirine kóńilimiz marqaıdy

 – deıdi aqyn, manasshy Baıanǵalı Álimjanov Baıanaýyl baýraıy tektilerdi terbetken berekeli besik. Aqyny men batyryn, jyraýy men jazýshysyn, ǵalymy men akademıgin qatar qoıǵanda solardyń ishinde Máshhúrdiń mártebesi dara turary daýsyz. Aqbettaýdyń tórinde, Eskeldiniń jerinde dúnıege kelgen áýlıeniń esimi el aýzynan túsken emes. Qudiretti Qudaıdyń qulaqkesti qulyn qurmettemeıtin jan joq. Áýlıeligi bir tóbe, ádebıetke sińirgen eńbegi de súbeli. Nazarynan tys qylmaı nasıhattap jatady týǵan eli. Eńbekterin jınaqtap, kitap qylyp bastyryp, maqala qylyp taratqannan bólek Máshhúrdiń atynda «Kóne ǵasyr kúmbiri» degen ataýmen jyrshy, jyraý, termeshilerdiń baıqaýy ótip kele jatqanyna da biraz boldy. Áýlıege arnalǵan, tárbıege toly jyr jarysynda qazylardyń qatarynan kórinip, tóraǵalyq etip júrgen Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenıet qaıratkeri, aqyn, manasshy Baıanǵalı Álimjanovty áńgimege tartqan bolatynbyz. – Suhbatymyzdaǵy suraqtyń alǵashqysyn Ertistiń eteginde ótken jyraýlar jarysynyń máni men mańyzynan bastasaq? – Iá, ótken aıdyń 29-30 kún­deri Pavlodar qalasynda «Kóne ǵasyr kúmbiri» atty M.J.Kópeev atyndaǵy respýblıkalyq jyrshy, jyraýlar, termeshilerdiń baıqaýy boldy. Bul shara el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵynyń sheńberinde ótti. Ony uıymdastyrýǵa uıytqy bolǵan oblystyq ákimdik, Mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasy, sondaı-aq, «Shańyraq» halyq shyǵarmashylyq ortalyǵynyń basshysy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Ermurat Nyqatulynyń eńbegin erekshe atap ótý kerek. О́ıtkeni, bul M.J.Kópeıulynyń shyǵarmashylyǵyna arnalǵan úshinshi konkýrs. Birinshisi, 2008 jyly ótken, ekinshisi 2011 jyly aımaqtyq bolǵan, mine, osy jol­ǵy úshinshisi respýblıkalyq dáre­jede ótti. Bul jolǵy saıystyń rızashylyqpen eske alatyn tus­tary kóp boldy. Mysaly, 2011 jylǵy konkýrsqa respýblıkanyń túkpir-túkpirinen shaqyrylǵan jyrshy, jyraýlardyń kópshi­ligi kelmeı qaldy. «Biz Másh­húr Júsip Kópeıulynyń shyǵar­mashylyǵymen tanys emespiz. Bizdiń repertýarymyzda ol kisiniń jyrlary joq» dep kóbisi bas tartqan bolatyn. Al osy jylǵy konkýrsqa jan-jaqty izdenip, Máshhúr Júsip shyǵarmalarymen tanysyp, ol kisiniń tipti, eki-úsh jyryna deıin jattap alyp kelgen jyraýlar da boldy. Sondyqtan, bul joly bizdiń kóńilimiz toldy. Minekı, osylaı izdeýshisi bolsa, uıymdastyrýshylar bolsa eski jyrlardy, esti sózdi óltirmeı aıtatyn el ishinde ónerpazdardyń bar ekenine kózimiz jetti. Jalpy, bul halyq shyǵarmashylyǵyna osylaı mán berip, atalarymyzdyń asyl sózderin ylǵı baqylap, uıym­dastyryp, sony halyqqa tarata bilsek, osy jyrshy, jyraýlardyń halyqqa bereri áli de mol dep oılaımyn. Tipten, Máshhúr Júsiptiń óziniń óleńi de bar eken, «Dombyramen aıtqanda, qosylsa áni, О́leń sózdiń kiredi sonda sáni. О́lgen sózdi tiriltip, sóılegende, Qulaq salǵan súısinip, deıdi: «Páli!», – degen joldar. Mine, bul kisi sol zamanda bilgen. Qaǵazǵa, hatqa túsken óleńniń, kitaptan oqıtyn óleńniń, árıne, onyń orny bólek. Degenmen de bizdiń halyq talaı jyrdyń tamyryn dombyramen tarqata bilgeni belgili ǵoı. Sondyqtan, dombyramen qo­syp jyrlaýdyń máni úlken. Endi osyny respýblıkalyq radıo, teledıdarǵa shyǵarsaq, jyraýlyq, termeshilik ónerimizdi baıyta túser edik, damyta túser edik jáne ol halyqqa keńinen tanylar edi. Ol túptiń túbinde ana tilimizdi, ata­muramyzdy nasıhattaý bolyp tabylady. – Elimizdiń ár óńirinen kelgen ónerpazdardyń aıaq alysyna toqtalyp ótseńiz? Qarqyndary qalaı eken? – Bul jyrshy, jyraýlardyń konkýrsyna Qazaqstannyń ár túkpirinen 20 jyrshy keldi dedik qoı. Solardyń ishinde Mańǵystaý oblysynyń Beıneý aýdanynan bir jyrshy, Astana qalasynyń «Shabyt» óner ýnıversıtetinen birinen-biri ótken bes birdeı jyrshy keldi. Qyzylorda oblysynan úsh jyrshy, Shyǵys Qazaqstannan bireý, Qaraǵandy oblysynan tórteý, Pavlodar qalasynan úsheý, Baıanaýyl aýdanynan ekeý, Ertis aýdanynan bireý. Negizgi geografııasy osyndaı boldy. Munyń ishinde erekshelep aıtatyn – Sársembaı Rahymberdıev jyraý. Bul ózi 12 jasynda Naý­ryzbek jyraýdan bata alǵan eken. Qaraqalpaqstan jerinde týyp-ósken. Qazirgi ýaqytta Beıneýde turady. Talanty tolysqan, babyn­daǵy jyraý kórinedi. Tańdy-tańǵa jalǵap, toqtamaı jyrlaıtyn jyraý dese bolady. Sonymen birge, bul kisi Máshhúr Júsip atamyzdyń úsh birdeı jyryn jarysqa jattap kelipti. Jáne, ábden boıyna sińirgen, óte tamasha jyrlap, toqtaýsyz, tógilte aıtqanda qazylar alqasy biraýyzdan bas júlde berýdi uıǵardy. Al endi Astanadaǵy «Sha­byt» óner ýnıversıtetinen kelgen shabandozdarǵa toqtalsam, bular Aqerke Dabylova, Elvıra Ernazar, Baqdáýlet Tolybekuly, Nurbek Sansyzbaı, Ánýárbek Amanqosov, bári Almas Almatov pen Elmura Jańabergenovanyń shákirtteri. Olardyń aıaq alysynan jyraýlyq ónerdi kásibı túrde oqyp jatqany baıqalyp turdy. Saıyskerlerdiń qatarynda qyzylordalyqtardyń da baǵy ba­sym tústi. Syr elinen kelgen úsh birdeı jyraýdyń da tań­daıy taqyldap tur eken. Al jyr­shylardyń ishinde jasy úlkeni Shyǵys Qazaqstannan shyqqan Jumabaı Aýdanbek boldy. Alpystan asyp ketse de alqynbaı, kerisinshe, arǵymaqsha aryndap tur. Otanǵa oralǵan qandasymyz óziniń áýenimen, yrǵaǵymen Másh­húr Júsiptiń birneshe týyndysyn tartý etti. Konkýrsqa kelgen úmitkerlerdiń ishinen Qaraǵandy oblysynyń ónerpazdaryn erekshe atap ótýge bolady. Olardyń qatarynda Qýanysh Asqaruly, Aqjan Shynybek, Ulan­ǵasyr Qamıev, Beıbarys Jaqaba bar. Bular 7-10 synypta oqıtyn mektep oqýshylary. Buqar jyraý aýda­nynan kelgen ónerpazdardyń ustazy belgili aıtysker aqyn, jyr­shy Dıdar Qamıev ekenin aı­ta ketken jón. Uıymdastyryp otyrǵan oblystyń namysyn úsh úmitker qorǵady. Olardyń ishinde Shyńǵys Asyǵatulynyń talaby taýdaı eken. Nebári úshinshi synypta oqıtyn shynashaqtaı Shyńǵys osy jolǵy baıqaýdyń jańalyǵy boldy desem jańylyspaımyn. Ol birinshi kezeńde «Alpamys batyr» jyrynan úzindi oryndap, ekinshide Máshhúr Júsip atasynyń «Aǵaıyndar» degen tolǵaýyn aıtyp, eldi de, bizdi de ábden rıza etti. Toǵyz jasynda topqa tús­ken búldirshin osy qarqynynan báseńdemese, úlken dodalarda úzdik shyǵaryna úmittenemin. – Jyr júırikteriniń saıysynda sizden basqa qazylardyń qatarynda kimder boldy? – Árıne, kez kelgen jarystyń qatysýshysy bolsa, onyń ónerin saralap, jan-jaqty baǵalap, ilgeri shyqqandaryn irikteıtin qazylar alqasy da qatar júredi ǵoı. Osy jolǵy alamannyń da tóreshileri osal bolǵan joq. Olar­dyń qatarynda aqyndar, ádebıet jáne óner ókilderi boldy. Tarqata aıtsam, ózimnen bólek «Shańyraq» ortalyǵynyń dırektory QR eńbek sińirgen qaıratkeri E.Tilegenov, S.Toraıǵyrov atyn­daǵy PMÝ professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory A.Turyshev, Pavlodar ınno­vasııalyq eýrazııalyq ýnıver­sıtetiniń oqytýshysy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, shyǵystanýshy, Máshhúrtanýshy E.Júsip, mádenıet qaıratkeri, aqyn B.Syzdyqov, oblystyq jáne res­pýblıkalyq aqyndar aıtysynyń birneshe dúrkin júldegeri, aqyn, termeshi, Qazaqstannyń úzdik mádenıet qyzmetkeri B.Muqajan jáne respýblıkalyq aqyndar aıty­synyń birneshe márte júl­degeri, termeshi J.Seıitov sekildi sózdiń qadirin túsinetin azamattar baıqaýdyń qazylary qatarynan oryn aldy. – Úzdik jyrshyny anyqtaý qıyn boldy ma? Saıystyń qory­tyndysyna toqtalsańyz? – Jan-jaqty daıyndalyp kelgen jalyndy jyrshylardyń qarqynyna qarap, taýyn shaqpaı, týyn jyqpaı oryn úlestirý de ońaıǵa soqpady. Degenmen, Batys­tan kelgenderdi bóle-jarmaı, Syr­dan kelgenderdi syrt qaldyr­maı, qaraǵandylyqtar qapa bolmaı, astanalyqtar armansyz qaıtsyn dep taǵaıyndalǵan júldelerdi ár óńirden kelgen ónerpazdarǵa ádil bólýge tyrystyq. Joǵaryda atap ótkenimdeı, daýsyz darynymen kórermenniń kóńilinen shyq­qan mańǵystaýlyq jyraý Sársenbaı Rahmanberdıev bas júldeni qanjyǵasyna baılady. Birinshi oryndy Astanadan kelgen Aqerke Dabylova alsa, ekinshi júldeni Shyǵys Qazaqstannan shyqqan Aýdanbek Jumabaı men Qyzylordanyń qyzy Aınur Qonyspaeva enshiledi. Toıdyń ıesi bolǵandyqtan, jer-jerdegi jyraýlardyń basyn qosyp báıge jasap jatqandyqtan sol óńirden shyqqan ónerpazdardy da tasada qaldyrmaı, Baıanaýyldan kelgen Tańat Ahatovty úshinshi orynǵa laıyq dep taptyq. Tańatpen qatar qaraǵandylyq Ulanǵasyr Qamıev jáne astanalyq Elvıra Esnazar da úshinshi oryndy enshiledi. Arnaıy atalymdar boıynsha ta­ǵaıyndalǵan júldeler de óz ıelerin tapty. Mysaly, «Úlgili jyrshy» – Nurbek San­syzbaev (Astana qalasy), «О́ne­geli termeshi» – Bekbolat Muha­medınov (Ertis aýdany), «Áde­mi áýen» – Baqytjan Ahmetov (Baıan­aýyl aýdany) «Qazynaly jyr­shy» Hasenhan Kishkeneev (Qy­zylorda oblysy), «Kórermen kóz­aıymy» nomınasııasy Shyńǵys Asy­ǵatulyna (Pavlodar) buıyrdy. Máshhúr Júsip jyrlarynyń búgingi jyrshy, jyraýlardyń repertýarynan oryn alyp, endi ha­lyqqa solardyń aýzymen taraı­tyndyǵy bizdi qýanyshqa bóleıdi. Bul saıysta bizdiń utqan jerimiz de osy. Eki kúnge sozylǵan baıqaýdan eskirmes esteliktermen qaıttym. Ásirese, uıymdastyrýshylardyń eńbe­gine erekshe razy boldym. Baıqaýdyń ashylý saltana­tyna oblystyq Mádenıet basqar­ma­synyń basshysy Aınur Maq­sut­­qyzynyń arnaıy kelip, qa­tysýshylardy qanattandyryp aq jol tileýin, saıysty qory­tyndylaǵan Baıanaýyl je­rinde aýdan basshysy Nurlan Muqa­taıulynyń ónerpazdarǵa aq peıilimen aq dastarqan jaıyp qarsy alýyn ónerge degen janashyrlyǵy dep qabyldadyq. Máshhúr Júsip jatqan Eskeldiniń esiginen attap, quran oqytyp, murajaıyn aralap, Áýlıeniń álemine áserli saıahat jasaǵandaı boldyq. Máshekeńniń murasyn 20 tomǵa jınaqtap bastyryp, kóne ǵasyr kúmbirin jańa ǵasyr jastarynyń janyna jetkizý, sanasyna sińirý jolynda eńbek etip jatqan Pavlodar azamattarynyń taǵylymdy sharasyna «tamasha» degen baǵa berer edik. Áńgimelesken Raýan QAIDAR, «Egemen Qazaqstan»