Jomart ÁBDIHALYQ: «Aqseleýge jazdym hat...»

Aqseleý Seıdimbek pen Jomart Ábdihalyq! Ekeýi de biregeı jaratylysty egizdeı edi: sulý suńǵat, syrbaz minez, syryqtaı boı, sabyrly oı, tereń bilim, telegeı tálimdi ilim... Ult qamyn dit­tegen naǵyz zııalylar osylardaı-aq bolar. Jan aıamas, taǵ­dyrlas dostar-tyn. Zamany bir, zary da bir quralpy. О́mirdiń keıbir óksigi men ókinishi jalyn atqyzyp, ah urǵyzatyn. Taǵylymdy da tanymdyq eńbekterin amanattap ketipti. Qaısybirin tizersiń. Aqseleýdiń 6 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy jýyrda ǵana oqyrmandar kózaıymyna aınaldy. Jomarttyń ózi kórmeı ketken «101 tolǵam, 1001 túıin» kitaby men «Oı-qazyna antologııasy (HH ǵasyr)» jobasynyń alǵashqy tomy ispetti súbeli eńbekteri ǵumyrynyń jalǵasyndaı bop qaldy. Qabyrǵaly qalamgerler hat jazysýǵa da mursat taýypty. Myna usynylyp otyrǵan toptama-hattardyń úzik-úzik sorap­tary 1970-1998 jyldar aralyǵyn qamtıdy. Oıǵa túrtki bolar tebingideı tustaryn oıyp alǵanbyz... Tastaı qashalǵan tirkester... Qan-sóli mol mátinder... Aınalyp kelgende, Táýelsizdiktiń tuǵyryn oımen nyǵaı­typ, týyn asqaq jelbiretedi! Hatyńdy alysymen ile áńgimeni de oqyp shyqtym. Jáı qońyr salqyn ǵana áser berdi. Eki shalyńda da daralyq minez órilip shyǵatyn ózek bar, biraq áńgimede kózdegen ıdeıaǵa jyǵa almapsyń jáne negizgi ıdeıa kómeski qalǵan. Ras, «shaldarǵa qoǵam pensııadan ózge ne berip otyr? Rýhanı rahaty qaısy?» Qartaıǵan da – bir bala. Qoǵam olardy álpeshteýi kerek shyǵar. Al, shyn mánin­de jaǵdaı qalaı qalyptasyp otyr? *  *  * Sen Tólenniń (Ábdikov) «Qonaqta­ryn» oqydyń bilem. Mine, dál sonda ish aý­yr­tatyn áleýmettik obektıvti problema bar. Sendegi másele odan qorash emes. Onda: bala qýanyshyn qyzyqtaı almaı yntyzar ári ishqusa bolǵan ata-ana qalaı keıipteledi?! *  *  * Seniń áńgimege alǵan eki shalyń óz halderin (ıdeıasyn) ózderi jetkizip bere almaı tur: olardyń beıýana «kúıkileý» tirshiligi olardyń qandaı jaǵdaıdy qa­laı­tynyn aıǵaqtap berse kerek edi; sol óz kókeıińdegi ıdeıany sýyrtpaqtap de­talǵa, dıalogqa jáne basqa epızodtarǵa tarata otyryp jetkizý qup bolar edi; máseleni sheship tastaý áńgime úshin shart emes, biraq kýlmınasııa ne fınalda janǵa batatyn jer badyraıa kórinse, remarkamen beriletin óz únińdi óktem etseń, – utys bizdiń qolda bolar edi. *  *  * Bir jeti tósek tartyp bas kótergen bolyp otyrmyn qazir. Kóńil-kúı ornyq­ty emes: ańsaý kóp, arman kóp, tynǵan is joq, tynym qaıdan bolsyn. Turmystyń oıqy-shoıqysy bilinetin; adamdarǵa er­ek­she úmit júktemeıtin qalypqa bekip, tońazyp alǵan jaqsy; «ózińe sen ózińdi alyp shyǵar, qaıratyń men aqylyń eki jaqtap» degizgen tirshilik qoı, basqa ne ulylyq deısiń bizge qalǵan. *  *  * Sosyn, ózińe zvondap ta aıtarmyn, bizde bir jas búrkit bar. Qazir qolda, bir biletindeý qarttyń baptaýynda. Biraq, qor qyla ma dep kúdiktenem. Osynyń bir yńǵaıyn shesheıik. *  *  * ... Qazir Oralhannyń áńgimesi jarııa­lanyp júr. Men buryn nıet qoımaýshy edim, jigitińde edáýir poetıkalyq stıhııa bar bop shyqty. Áńgimesi áli bitken joq, biraq birli-jarym stıldik aýytqý­la­ryna qaramastan (obrazdyń ıdeıalyq-tur­paty óz aldyna áńgime), osy jigitińniń qalam ustasyna kóńil jibıtin syńaı bar. Áli kórermiz... *  *  * Qysqasy, qońyr ómir, jáı tirshilik; úlken qııal, asqaq syr bılegen shaqta, osy eki tirshilikti jymdastyra almaı, qııýyn qashyryp áýre-sarsań oı azabyna túsesiń; adamdy óz tarapynan kinálaý, kóńil tolmastyq bılese, qandaı zaýyq bolaryn bilesiń ǵoı. Bir sebepten, meniki sharasyz, dármen­sizdikten emes; ekinshiden, nıgılıst, skep­tık kózqarasyndaǵy qur dalany qarmaný degenge de kelmeıdi; al azdaǵan negiz bar dep oılasaq, nátıjesi máz emes, – sonymen tolǵanýyń kóp, tyndyraryń joq kókirek kergen kóp qııal bop júrip jatqan. *  *  * Hat jazýdy kimge bolsyn salaqsytyp, kóp nárseden kóz jazyp qalǵaly júrmin. О́zińnen kelgeli ún bermegenim jaqsylyq emes; hattyń mazmun sıpaty bir sergitip, marqaıtyp tastasa degen talap bolady da, kúndelik kirbeńi «kimge dári» degendeı, máz eshteńe tappaǵan soń, boı tarta be­re­siń. Únsiz júrgenime ishteı bir sebep osy. Men ózimdi «kijinýi men kúshenýi kóp­tiń...» birine sanaımyn. Neǵylsa da, ishteı qaıshylyqtyń órshýi basym... áli sendelýi mol. *  *  * Kesheli-búgin Andre Morýanyń «Áde­bı portretteri» qolǵa túsip, Antýan de Sent-Ekzıýperı (ásirese) yqylas aýda­ryp tur. Aıtýynsha, ol áreketi men aqyl-oıy toǵysqan (al bulaı bolmaǵan ómirde ol is-taǵdyry men arman-oıynyń syryn jetik túsingen) erekshe ómirdiń (árıne, óz qoǵamynyń) adamy. *  *  * El jaıy birkelki tirshilik; kúndelik (evolıýsııalyq damý) jaǵdaıynda. Egin ek, shóp shap... – boǵyńdy pyshaqtap oıǵa berilip tyǵyrǵa tirelme – áreket! Áreket – barlyq mán osynda. Istegeniń neǵurlym kóp adammen taǵ­dyrlas qımylǵa ulassa – tynyshtyq, toıattyq sonda ǵana... *  *  * Keıde seniń (senderdiń) teorııalyqty kóp oqısyń dep «jyndaryń keletini» bar. Janashyrlyqty adamnyń kez kelgeni tú­sin­genmen, kóbisi kóp rette samarqaý nıetpen qabyldaıdy. Jalpy, adamdar óz bolmysynan bıik sekire bermeıdi ǵoı. Eger men olaryńa qulaq aspasam, sol turǵydaǵy «kemshilik» shyǵar. Biraq pikirdiń kóbi, kimnen shyqsyn, jadymda sarapta júredi... *  *  * Maǵan qazirge deıin dú­nıe syrynyń teorııa­lyq modelin túsiný, praktıka­lyq istiń uǵym, ıdeıamen astarlas ańǵaryn uǵý – negizgi is bolyp kelgen tá­rizdi. Árnege bir (árıne, kitabı konsepsııalar, ál­eý­mettik ǵylym jobalaýlaryn aıtyp otyr­myn) shuqshııa beretinim de sodan. *  *  * О́tkende bolǵan tvorchestvo jaıly az áńgime saǵan qanshalyq áser bergenin bilmeımin, biraq meniń nazarymdy aýdarǵany: jazylmysh dúnıeniń taqyryby, geroıy týraly másele. Bul áli meniń óz uǵymymda san-sala tuspaly bar, sanamdy bılegen kókeıdegi suraqtar. Negizi izdeletin nárse bireý bolǵan soń, pikirge pikir qosyp, oı tirilte berý artyq bolmaıdy. *  *  * Jalpy burynan aıdaı anyq qandaı nárse bolsyn ol árbir adamnyń óz sana­synda pisip, túlep, egjeı-tegjeıli jetilýi kerek, áıtpese ózgeniki ásersiz, paıdasyz qalpynda qala beredi. Men sony ótkerdim. Tolstoıdyń: oılanǵan nárseni oılap neń bar, ony daıyn kúıinde al da, ári qaraı tart deýinde úlken mán bar. Izdeýshi jalǵyz biz ǵana ma?.. *  *  * Tolstoı da, Balzak ta ómir baqı óz ortalarynyń mánin, jolyn izdestirýmen bolǵan. Sonymen birge ózderi de san qıly sharq urýdy bastarynan ótkergen. Keıingileri de sondaı. О́mirdiń jańǵyrýy – únemi bolyp turatyn qubylys, ol – adamnyń sa­nasyndaǵy kúres; tirshilikte bolyp jat­qan is-áreketter. Onyń bári búkil adamzat­tyń ózgerýine, jańa dúnıeniń qalypta­sýyna, odan soń onyń da eskirýine ákep tireıdi. *  *  * Týrasy, menińshe, jańa dabyl, jańasha bir dúr silkinýdi jan-júregimizben sezinip, ótkere almaı júrmiz, bilem. «О́sip kelemiz, jetildik» dep qudaıdyń qutty kúni qaq­saımyz ǵoı. *  *  * ...О́mir shemaǵa tolyp ketkendeı nemese halyq qalyptan shyǵyp ketpeıtindeı bir shema bolyp barady ǵoı tirshilik. Bul da qanshaǵa barar deısiń. Teńgermeshiliktiń qandaıy da jaqsy emes. *  *  * Dúnıe eshqashan tepe-teń qubylystan tur­maıdy. Bizdiń qazirgi ómirimizde oryn aý­ystyrý (shalanyń shoq ornyna, kóneniń ja­ńa ornyna... degen sııaqty) zardaptary kóp. Múmkin, munyń ózi damý qaıshylyǵy shyǵar. Qaıtken kúnde de biz jańǵyrýdy búkil bolmysymyzben sezinýge meılinshe jan salýymyz kerek. *  *  * Dúnıe – kúrdeli, ylańdy, qalaı burap ursań da, apshysy qýyrylmas ulan-ǵaıyr prosess. Sonyń uıqy-tuıqysyn sezinseń, jalǵyz-jarymnyń ómiri – bir shókim shyrpy tárizdes... *  *  * Negizgi jumys – gazet múddesiniń uń­ǵyl-shuńǵyly. Kóńilde kóp barlaý bar, bi­raq sonyń birde-biri qaǵaz betine túsken joq. Eń ókinishtisi osy. Jalpy meniń ja­ratylysym baıaý ǵoı, onyń ústine ishki-tysqy ómirden edáýir qaıshylyq kórem de, qur mińgir oıdyń shylaýynda býlyǵa berem. Bul bir saryn syr. Endi bizdiń pikirlestigimiz, tvorches­tvo­lyq aralastyǵymyz molaıǵany maqul. Onyń eki jaqty kóp máni bar. *  *  * ... Turmystyń alańsyz jaǵdaıy kóp nár­sege stımýl bolar edi, bar bolǵanda, biz áýeli tirshilik, kún kóris qamyn kúıt­teý­men áýremiz ǵoı. Bul az ýaqyt, ótkinshi ýaqyt bolýy múmkin, biraq osyndaı sátter jigerdi qum etpesin!.. *  *  * О́mir es tandyryp kúlgizbeıdi de; ár nárseniń sebep-saldaryn sezip, bilip qalǵan soń, kúızelip-kúńirenýge de oryn qala bermeıdi. Adam ne nársege de táýelsiz bolsam deıdi – bul onyń ómir baqı pendeshilik ańsary, biraq bostandyq – qajetti máj­búr­likterdiń syr-qatparyn uǵyp bilýde jatyr (Engels). Adam balasyna bul fánıde odan ózge joldaǵy kúrestiń bári dalbasa. Budan ózge táýelsizdikti men áli túsingem joq. Bul – bizdiń búkil aıtar úlken-kishi oıymyzdyń dińgek qazyǵy. *  *  * Stendal: «Dúnıede adamnyń bir-birine aqyl-peıil bildirýinen arzanǵa túsetin eshnárse joq» depti (erkin alyp otyrmyn). Basqa qarym-qatynastyń bári materıaldyq ólshemmen belgilenedi degeni bolýy kerek. Ol dáýletti bolýdyń ne ekenin ashy-tu­shysymen kórgen adam, sosyn da aıtqan shy­ǵar. Meniń aıtaıyn degenim: májbúrlikti (neobhodımost) seziný, moı­yn­daý – qandaı sheshim, ıdeıalar týǵyzady degen suraq. *  *  * Men álgi: Gegel qart­tyń «Ár jylǵy eńbek­te­rin» aýdaryp-tóńkerip, «aıa­­ǵynan qoıǵan» bop oqyp, kesheden beri «kón jibitip» jatyrmyn (Ekinshi tomda sabaq jaılar mol). *  *  * ... Seniń nege qula­zı­ty­nyńdy men ishinara ǵa­na sezem. Rahat tirshilik – búkil qasıetińdi (árıne, tvorchestvolyq keń maǵy­na­daǵy qabilet) shekteýsiz jaryqqa shyǵa­rýda, qala­ǵa­nyńsha gýmanıstik mu­rat­­tyń iske asýynda emes pe?.. *  *  * Bul hat osymen aıaqtalǵaly otyr. Sa­ǵynyshtan kisi ólmeıdi, sarǵaıyp bitedi. Seniń bazynań – hat jazsaıshy degende, – menikindeı saǵynysh qoı. Onyńdy ábden sezinem. Biraq búgingideı jaryq kún bola bermeıdi (Kúnniń shýaǵy janyńa jaqyn adamdaryńdy qıynshylyqtaǵydaı úıirip ákeledi eken, ony jańa osy hatty bastap jazarda ańǵardym). Sosyn ishteı kúbirlep, sáti tússe, osylaı shertip-shertip alasyń. Sen beıne osy sát qasymda bolar ma ediń... *  *  * Nysanaly bıiktik ońaılyqpen ıek art­tyrmaı júrgen shaqta, izdený-sharq urý­dyń tizgini teń túspeı jatatyny tanymal jaı. Ejikteý emes (estigen de shyǵarsyń), myna bir jóndi pikir esten ketpeıdi: eger bir teńgesi barlar ózara almassa, ózgeris joq, aqshalary sol bir som qalpy ózderinde qalady, al bir-birden ıdeıasy barlar ekeýara almassa, onda árqaısysy baılyǵyn eki eseleı alady deıdi eken. *  *  * Áńgime-hatyńdy nazarmen oqyp shyq­tym. Oı-rýhty mazalaıtyn bir qaıshy­lyq­ty ustapsyń; áńgimede sheshim (tórelik úkim) týra aıtylmaıdy, biraq ıdeal-ten­densııań aıqyn, – birinshi, osyǵan qýan­dym. Kompozısııa birtutas ıdeıany qýat­tap, qyzmet etip tur. *  *  * Súıgenge qosylý – ejelden arman. Eki jaqty mahabbat sırek nárse, bul ómirde bir-birine tús-turpat, arman-ańsary uqsas eki adam tabylmaıtyny sııaqty ártúrli syr-sıpattan kelip shyǵady. *  *  * ... «Adam ne nársege de táýelsiz bolsam deıdi – bul onyń ómir baqı pendeshilik ańsary. Al, bostandyq, erkindik ataýly amalsyz májbúrlikterdiń syr-qatparyn uǵyp bilýden bastalary haq». Epıgrafqa keltirgen pikir osylaı tu­jyrymdalady. Boılap qarap baǵyp otyr­sam, ne nárseni bilip alǵanda emes, másele sodan keıin bastalar áreket-amalda kóri­ne­di. Bul kádýilgi naqtyly ómirge shaqyr­ǵan dıalektıkanyń úni. *  *  * Yntasyz isten kóbine jaǵymsyz nátı­je shyǵady, sosyn da qulyq soǵýyn ań­dyp, qalamnan qashqaqtaısyń. Al hat shirkinge kelgende kidiris bar ma? – Janyńmen astarlas adamyń bolsyn tek! *  *  * Búkil adamzattyń progress jolyndaǵy úlken yntyzar bir ǵana muraty bar, ol – adam balasyn ezgiden, májbúrlik ataý­ly­dan qutqarý. Ulan-asyr álemde budan parasatty kúres joly bar-aý dep óz basym oılamaımyn. Enshimiz osydan bolsa da... *  *  * ... Biz shekteýli múmkindiktiń ǵana ada­mymyz. Bile tura, estı júre barmaq tisteıtinimiz de sodan. Etiktiń ókshesine shege qaq­syn meıli, bir adamnyń basyna baılaý at­qarar iste qısap joq. Biraq, kúı­ken­taılap kún kórýmen ólshenip ótken ǵu­myr taqym jazdyrtar emes. Kijin meıli, qulshyn meıli. Maǵan janasty shyndyq osyndaı. *  *  * Qalypty tirshiliktiń ıleýine kóný – kóptiń kórip júrgen isi, al qarsylasý, qalaýyń boıynsha áreket – sanaý­ly­lardyń ǵana enshisine tıgen sharýa. Jerde qalǵyń da kelmeıdi, jalańaıaq júrý de uıat, degenmen beti qaıyrylǵan is joq. Túren túspeı tilek aıtyp jatsyń ǵoı... *  *  * Mýzyka ónerin tek tyńdap, joq-bar­dy jobamen qur tamsaný ǵana emes, ony erkin meńgerip oınap, oryndap júrgen seniń kókiregiń menen de, men tárizdi qara qazaqtyń kóbinen de áldeqaıda dańǵyl, zerek, zergerli álem. Osy oraıdaǵy bir pikir: seniń kúı ańyzyn keshiktirmeı qolǵa alýyń qajet. Halyqtyń ózin ózine, odan soń ózge elge tanylýy úshin ondaı eńbektiń quny máńgilik ólsheýsiz. *  *  * Qazir stıhııaly damýdyń zamany emes, memlekettik mashına adamnyń qaı sala­daǵy derbestigin tumshalap turǵan zaman, biraq bul ótkinshi kezeń dep tu­jy­rym­dalyp júr ǵoı; sondyqtan da bizge eń keregi – soqyrdyń aımalaǵanyndaı baǵdar izdegen bilim emes, salaýatty-saldarly júıege negizdelgen qarý qajet. Ol, ási­rese, el basqarǵansyp júrgen dúm­she ıntellıgent, saıası «qaıratker­ler­ge» qajet. Tarıhtyń uzyna kóshinde bılik kerýeni men bilim, parasat kerýeni udaıy teke-tires jolmen keledi. *  *  * О́mirdiń naqty jaǵdaıynda adamnyń qatysýymen, adamnyń qolynan ótetin is-áreket, qubylys, jumys-sharýalardyń bá­ri áýelbasta moıyndalǵan teorııa, prın­sıp, qaǵıdalardan bir mysqal bolsa da aýytqý (ıakı úılesimsizdik) zańdylyǵymen erekshelenedi. Dál osy retpen kelgende de bas­shylyqtyń jaýapkershiligi tym aıryqsha. *  *  * Men saǵan basshylyq jáne halyq (taǵ­dyr, múdde, maqsatyn tegis ala oty­ra) baılanysyndaǵy taqyrypta pikir sý­yr­t­paqtap otyrmyn. Bizdiń elde, ádette, basqarýshy halyqtan (tipti eńbekshi tap ókilinen) suryptalyp alynady, biraq shyn­dyǵynda, basqarýshyny basshy tań­daı­dy. Halyq uıymdastyrýdyń arqa­syn­da biraýyzdylyqpen maquldaıdy. Mun­daı demokratııa bir basshyny bir basshyǵa madaqtatyp, ony halyqqa ma­qul­datýǵa deıin uıymdastyrýshylyqqa ulasty. *  *  * Poveste («Aqqyz») Aqqyz da, Naı­man­­taı da seniń aıqyn tendensııańdy jy­ǵa tanytardaı harakter logıkasymen músindelmegen. Odan týǵan aqaý – shy­ǵar­manyń búkil ıdeıalyq tizgini at moınynda qur bos salbyrap tur. *  *  * О́mirdegi qandaı qııýlasqan qyzyq oqıǵanyń izi kórkem ıdeıa, adamgershilik konsepsııa usynýdyń joly emes. Ol belgili baılanystarda ǵana qundy. *  *  * Jazý jumysy – adamnyń sanaly, maq­satty eńbek áreketiniń bir túri. Ony prosess retinde, obektıvti-sýbektıvti qu­by­lys retinde tanyp-bilýge bolmaı­dy deý qate (munyń dáleli jetkilikti). Al ne nárseni tereń ıgerip bile bastaǵan soń-aq ony (ónerdi) birsydyrǵy erekshelik kór­kem­dik qabileti bar adam durysyraq tý­dyrýǵa qalyptasa beredi. Jalpy til bilý, ony belgili dárejede kórkemdik oram­men qoldana bilý artyqshylyǵy shy­ǵarmada kórkem beıne, jón ıdeıaly este­tıkalyq dú­nıe týǵyzýǵa tek alǵy­shart baspaldaq qana. *  *  * Sosynǵy oraıly sharýa «Bir atym na­sybaıdyń» jazylyp qalǵany bolyp ot­yr. Mine, munyńda baǵdar túzý, murat bıik. О́rnek, oryndalýy da ortadan joǵa­ry. Osy shyǵarmanyń jazylý faktisi ar­qyly aıtatyn birer pikir mynandaı: Jal­py kórkem ádebıet praktıkasynda baıandy qalyptasqan birinshi jaq – bizdiń halyq­tyń sheshendik óneri men áńgime­shildiginde bastaý alyp, keıingi realıstik jazba ádebıetimizde kemel psıhologızm, áserli ekspressııalyq kórkemdikpen baıı tústi. Abyroı beretin túrdi qoldanyp shy­ǵarma jazý, árıne, epıgondyq bola bermeıdi. Inshalla, bul shyǵarmada sen odan ta­zasyń; solaı bola tura túrdiń mazmundy (kórkemdik múmkindikti) shekteıtinin aıtqym kelip otyr. *  *  * Jalpy, baıandaýshy «menderdiń» múm­kindigi ár dárejede bolyp keledi. Tereń­ge barmaı-aq bir-eki mysal – Stefan Sveıgtiń birinshi jaqpen berý tásili, Ǵ.Músirepovtiń jáne S.Muqanovtyń mendik turǵydan baıandaý erekshelikteri – úsheýi (ózgelerdi by­laı qoıǵanda) úsh dara deńgeıde emes pe? Al meniń quptaıtynym – solardyń ish­indegi eń jetilgeni – obektıvtik av­torlyq baıandaý-beıneleý deńgeıine kóte­ril­gen birinshi jaq. Onyń múmkindigi has realıstik shyǵarmada múldem ólsheýsiz; tek ıntellektýaldyq, sýretkerlik qary­myń jetisse boldy. *  *  * Sen Dostoevskııdiń Raskolnıkovke kem­pirdi qalaı óltirtkizgenin oqyp kór­shi... (Birinshi bólimdi tutas, asyqsań – sol bólim­niń jetinshi taraýyn qararsyń). Jal­py al­ǵanda, sen úshin áli alynbaǵan qamal – ob­ek­tıvtik baıandaýdyń realıstik bederliligi. Bul sýretkerlikti oılylyqqa, az aıtyp, kóp ma­ǵy­na berýge, kemel psıhologızmge apa­ra­tyn jol. Sóz óneriniń kór­kemdik damý sa­ty­la­ry osy tendensııany sharyqtatyp keledi... Ázirlegen Qaısar ÁLIM.