1990 jylǵy 25 qazanda qabyldanǵan Táýelsizdik deklarasııasy Qazaqstan óziniń ulttyq memleketin quryp, ony nyǵaıtyp jáne qorǵaı alatyndyǵyn aıǵaqtap berdi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa qol qoıyp, egemendi elimiz tarıhynyń jańa paraǵyn ashty.
«Qazaq KSR-iniń memlekettik egemendigi týraly» Deklarasııada jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik Táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańda ulttyń ári qaraı uıysýynyń negizderin aıqyndaǵan eki qaǵıdat jarııa etildi: birinshiden, Qazaqstan memleketin qurýdyń alǵysharty bolyp tabylatyn qazaq halqynyń óz taǵdyryn ózi tańdaý quqyǵy; ekinshisi – eldiń barlyq azamattary úshin jasalatyn teń múmkindik. Halyqtyń danalyǵy, keńdigi men syılastyǵy etnostyq tegine, áleýmettik, dinı jáne de shyǵý tegine qaramaı jańa memlekettiń barsha azamatynyń uıysýyna negiz boldy.
Táýelsizdiktiń bastapqy jyldary qabyldanǵan Ata Zańymyzdy qaıta jańarttyq. Oǵan 1993 jyly alǵashqy Konstıtýsııanyń keńestik qurylys jelisinde qabyldanyp, ótpelilik sıpatqa ıe bolýy, naryq ekonomıkasyna úılesimsiz jaqtarynyń bolǵandyǵy jáne burynǵy keńestik qaǵıdalardyń sheńberinen shyǵa almaı, ákimshildik erejelerdi arqaý etip, memlekettiń demokratııalyq ınstıtýttarynyń damýyna tusaý bola bastaǵandyǵy sebep boldy. Bul mán-jaılar odan arǵy saıası jáne ekonomıkalyq jańǵyrýdyń shynaıy qajettiligin, Qazaqstannyń qoǵamdyq-saıası damýdyń jańa kezeńine enýine konstıtýsııalyq betburys júrgizý kerektigin kórsetti. Sóıtip, 1995 jyly 30 tamyzda jalpy halyqtyń talqylaýynan ótken qazirgi qoldanystaǵy Konstıtýsııa qabyldandy.
Bul Konstıtýsııada bıliktiń úsh tarmaǵy: atqarýshy, zań shyǵarýshy, sot bıliginiń róli aıqyndaldy. Zamanyna jarasymdy, áleýeti asqan Ata Zańymyz aıasynda jańǵyrtylyp, quqyqtyq reformalardyń qazyǵyna aınalǵan zańdarymyz aıasynda qyzmet etip, qoǵamnyń senimine bólengen sot júıesi búginde damý kóshiniń jolbasshysyna aınalyp otyr. Oǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan Respýblıkasy sýdıalarynyń VI sezinde: «HHI ǵasyrda memleket damýynyń basty ólshemi – ulttyq sot tóreligi júıesi bolyp tabylady. Táýelsiz jáne ádil sot – quqyqtyq memlekettiń tuǵyry. Onsyz álemniń birde-bir eli, sonyń ishinde eń damyǵan memleketterde qolaıly ınvestısııalyq ahýaldy, azamattardyń ómir súrýiniń joǵary deńgeıin qamtamasyz etý múmkin emes. Sondyqtan, sot reformasy jónindegi jumysty eseleý kerek. Men sýdıalardyń VI seziniń basty mindeti osy dep bilemin» degen baǵasy jarqyn mysal.
Táýelsizdik jyldary ishinde qazaqstandyq sot júıesi memlekettik bıliktiń beldi bir tarmaǵyna aınaldy. Elimizde zaman talabynan týyndap otyrǵan demokratııalyq reformalar kezeń-kezeńimen, ret-retimen júzege asyrylyp keledi. Sot-quqyq reformasy el táýelsizdik alǵan sátten bastap adam quqyqtaryn qorǵaý men zańnyń ústemdigin qamtamasyz etýdiń aıqyn basymdylyǵynyń negizine aınaldy. Qazaqstan Respýblıkasy sýdıalarynyń VI sezinde Elbasy N.Nazarbaev sot júıesin damytýdyń mańyzdy bes basymdylyǵyn, sottar qyzmetiniń zańdylyq jáne is júrgizý normalaryn, sot qurylymyn jetildirýdi, áleýmettik saladaǵy daýlar men qaqtyǵystardy sheshýdiń balamaly ádisterin engizýdi, sot tóreliginiń qoljetimdiligin qamtamasyz etýdi jáne kásibı sot korpýsyn qalyptastyrýdy maqsat etip qoıdy.
Sot júıesiniń aldyna qoıylǵan basymdylyqtar Memleket basshysynyń munan bylaıǵy baǵdarlamalyq tapsyrmalarynda jalpymemlekettik maqsattarmen ushtastyrylyp otyr. Elbasymyz «Nur Otan» partııasynyń 2015 jylǵy naýryz aıynda ótken on altynshy sezinde Qazaqstan memlekettiligin nyǵaıtý úshin Bes ınstıtýttyq reformany usyndy. Onyń biri – zań ústemdigin qamtamasyz etý. Osy reformalardy júzege asyrýǵa arnalǵan 100 naqty qadamnan turatyn Ult Jospary ázirlendi.
Memleket basshysy jarııalaǵan Ult Josparynyń «Zań ústemdigin qamtamasyz etýdi» kózdegen ekinshi baǵyty boıynsha Joǵarǵy Sot Tóraǵasy Q.Mámıdiń jolbasshylyǵymen sot júıesin reformalaýǵa tikeleı qatysty 11 maqsatty qadamdy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan jumystar qazirdiń ózinde tyndyrylyp, sot reformasy tereńdetilý ústinde. Sot júıesinde Ult Josparyn júzege asyrý aıasynda júzege asyrylǵan eń mańyzdy ózgerister qatarynda – jańa Azamattyq is júrgizý kodeksiniń, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵary Sot Keńesi týraly» Zańnyń qabyldanýy men «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa, Qylmystyq is júrgizý jáne Ákimshilik quqyq buzýshylyq kodeksterine ózgerister men tolyqtyrýlardyń engizilýin atar edik. Jańa zań boıynsha sýdıalardyń táýelsizdigi men olarǵa eshkimniń tıispeýshiliginiń kepili retindegi konstıtýsııalyq ókilettilikterin qamtamasyz etý maqsatynda qurylǵan Joǵary Sot Keńesiniń kem degende teń jartysyn sýdıalar qaýymdastyǵy ókilderiniń quraýy memlekettik bıliktiń sot tarmaǵyna bildirilgen zor senimniń aıǵaǵy.
«Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa ózgerister sýdıalardyń materıaldyq jaǵdaıy men memleket tarapynan jasalatyn áleýmettik kepildikterin jaqsarta otyryp, olardyń jumys sapasyna talapty da kúsheıtti. Buǵan sýdıalyqqa kandıdattardyń negizgi jumys oryndarynan qol úze otyryp, turaqty negizde sottaǵy bir jyldyq aqyly jumys taǵylymdamasynan ótýi, buǵan qosa oblystyq jáne Joǵarǵy Sot sýdıasy laýazymdaryna kandıdattarǵa joǵary turǵan sottar sýdıalarynyń jeke kepildeme berý ınstıtýtynyń engizilýi jatady.
Qoldanysqa engizilgen jańa zańnamalarda Memleket basshysynyń Bes ınstıtýttyq reforma men «100 naqty qadam» – Ult Josparyndaǵy zań ústemdigin qamtamasyz etý baǵytynda qoıylǵan birqatar mindetter júzege asyryldy. Atap aıtqanda, Prosessýaldyq kodekske bes satyly sot júıesinen úsh satyly sot júıesine kóshý, azamattyq-quqyqtyq daýlar boıynsha sotqa prokýrordyń qatysýyn qysqartý, barlyq sot prosesterine dybys ári beınejazbany tirkeýdi engizý, ınvestısııalyq daýlardy jańa tártipte qaraý týraly normalar engizildi. Adam quqyǵyn qalpyna keltiretin jáne sot tóreligin damytýǵa yqpal etetin medıasııa ınstıtýty odan ári jetildirilip, taraptardy tatýlastyrýǵa múmkindik arttyryldy.
Taraptardyń jáne olardyń advokattarynyń qatysýymen daýdy retteıtin jańa partısıpatıvtik resimder engizildi. Partısıpatıvtik kelisim jaǵdaıynda daýdy sotta aldyn ala qaraý barysynda advokattar eki jaqty bitistirýdi óz quzyretine alyp, taraptardy on kún ishinde kelisimge keltiredi. Al sot prosesi keıde aılarǵa, tipti, jyldarǵa da ulasýy múmkin. Jalpy, jańa Azamattyq prosestik kodekste advokattardyń bitimgershilik quzyreti kúsheıtilgen. Advokattar kez kelgen memlekettik organdardan, memlekettik qupııadan basqa aqparattardy suratyp ala alady. Jáne olardyń kásibı tegin zań kómegin kórsetýge quqyǵy bar. Zańǵa saı ekonomıkalyq damýdy arttyra túsýdiń múmkindigi retinde elimizdiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn sot arqyly jaqsartý úshin Ult Josparynyń ınvestısııalyq daýlar boıynsha jeke sot isin júrgizý týraly 23-qadamyn iske asyrý maqsatynda Astana qalalyq sotynda birinshi satydaǵy sot tártibine ınvestısııalyq daýlardy qaraıtyn sot, sondaı-aq Joǵarǵy Sotta iri ınvestorlardyń qatysýymen bolatyn daýlardy qaraıtyn mamandandyrylǵan alqa iske kiristi.
Zańǵa azamattardyń quqyqtary men zańdy múddelerin sot arqyly qorǵaýdyń múmkindikteri jetildirilip, álemdik ozyq standarttarǵa jetkizetin eleýli ózgerister engizildi. Isterdi sotta qaraý prosesteri jeńildetilip, tıimdi jáne qarapaıym azamattarǵa uǵynyqty etildi. Sot satylary ońtaılandyryldy. Úsh býyndy sot júıesine kóshýge baılanysty aýdandyq jáne oǵan teńestirilgen sottar birinshi, oblystyq sottar apellıasııalyq, Joǵarǵy Sot kassasııalyq satydaǵy isterdi qaraýǵa kóshti. Aýdandyq jáne oǵan teńestiriletin sottar shyǵarǵan sheshimderge apellıasııalyq shaǵymdy, narazylyqty oblystyq jáne oǵan teńestirilgen sottyń apellıasııalyq sot alqasy keminde úsh alqa sýdıasynyń alqaly quramynda qaraıdy. Aýdandyq jáne olarǵa teńestirilgen sottardyń ońaılatylǵan (jazbasha) shyǵarǵan sheshimderine apellıasııalyq shaǵymdy, narazylyqty, jeke shaǵymdy, uıǵarymǵa narazylyqty sýdıa jeke-dara qaraıdy. Jýyrda Joǵarǵy Sot janynan Ult Josparynda aıqyndalǵan mindetterdiń biri – halyqaralyq keńes qurylyp, jumysyn bastady. Keńes qazaqstandyq sot tóreligine halyqaralyq ozyq standarttar men sot tájirıbesin engizýge járdemdespek. Bul uıymnyń músheligine otandyq ǵalymdarmen qatar sheteldik jáne halyqaralyq zańgerlerden qurylǵan on adam kirip otyr.
Al ótken jyly kúshine engen Qylmystyq prosestik kodeks sotqa deıingi tergeý óndirisiniń qurylysyn aıtarlyqtaı ózgertip otyr. «Mıranda erejesine» sáıkes quqyq qorǵaýshylar endi ustalǵan azamattarǵa óz quqyǵy men mindetterin túsindirýge tıis. Sotqa deıingi tergeý uǵymy men tergeý sýdıasy ınstıtýttary azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaýdyń kepildikterin kúsheıtti. Ult Josparynyń «100 naqty qadamynda» adamnyń jáne azamattardyń konstıtýsııalyq quqyǵyn shekteıtin barlyq tergeý qyzmeti jónindegi ókilettikterdiń birtindep tergeý sýdıasyna berilýi arqyly sotta aıyptaý men qorǵaý arasyndaǵy teńgerimdi qamtamasyz etý qajet ekendigi kórsetildi. Azamattardy ustaýdyń ýaqyty, tártibi, tipti az ýaqytqa ustaýdyń sharty da ózgerdi. Tergeý sýdıasy sotqa deıingi is júrgizý barysynda kúdiktini kúzetpen ustaý, úıqamaq, laýazymnan ýaqytsha shettetý, jaqyndaýǵa tyıym salý, ekstradısııalyq qamaqty sanksııalaý sııaqty kóptegen quzyrettilikterge ıe boldy.
Qazirgi zamandy ozyq tehnologııalarsyz kózge elestetýge bolmaıdy. Bul turǵydan alǵanda da sot júıesi jolbasshylyq tizginin bekem ustap keledi. Joǵarǵy Sottyń saıty Qazaqstandaǵy memlekettik organdar saıttarynyń úzdigi bolyp tanylyp otyr. Jalpy, sot júıesinde engizilip otyrǵan barlyq jańa servıstik qyzmetter halyqtyń sot qujattaryna qoljetimdiligin arttyryp, olardyń sotqa degen senimdiligin odan ári nyǵaıta túseri haq. Qazaqstannyń sot júıesiniń jetistikterin halyqaralyq qaýymdastyq ókilderi qazirdiń ózinde joǵary baǵalaı bastady. Oǵan naqty bir mysal – 2015 jylǵy 25 jeltoqsanda Batys Qazaqstan oblystyq sotynyń uıymdastyrýymen «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń qabyldanǵanyna 15 jyl tolýyna oraı Oral qalasynda ótkizilgen «Qazaqstandaǵy táýelsiz sot júıesiniń qalyptasýy» taqyrybyndaǵy halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııada Qazaqstannyń sot júıesiniń jetistikterine san ǵasyrlyq tarıhy men tájirıbesi bar Reseı zańgerleriniń aıryqsha nazar aýdarǵandyǵy. Irgeli eldiń sot ókilderi, ǵalym zańgerleri Qazaqstannyń táýelsiz sot júıesiniń qalyptasýy men jetistikteri osy Konstıtýsııalyq zańǵa tikeleı baılanysty ekendigin aıtady. Reseılik áriptesterimiz ben ǵalymdardy Qazaqstannyń sot júıesindegi alǵa basýshylyqtar, atap aıtqanda sottardy mamandandyrý, jasóspirimder, ekonomıkalyq jáne ákimshilik sottardyń jumysy, tergeý sýdıasynyń qyzmeti, sot prosesterine jańa tehnologııany keńinen qoldaný máseleleri aıryqsha qyzyqtyrdy. Tipti, halyqaralyq ólshemdermen alǵanda qazaqstandyq sot júıesiniń Reseıden ilgerilep ketkendigin aıtyp otyr.
Sot salasyndaǵy ózgerister azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa, qoǵamdaǵy zańdylyqtardy saqtaýǵa negizdelgen. JaHandaný jaǵdaıynda Qazaqstan sottary halyqaralyq quqyqtyq keńistikke jol tartty. Bul óz kezeginde ózimizdiń ishki qajettilikterimizdi muqııat túrde esepke ala otyryp, álemdik talaptarmen úılestirýdi qajet etedi. Mundaı keshendi jumystar memlekettik baǵdarlama aıasynda júzege asyrylý ústinde. Qazaqstan Sýdıalar odaǵynyń bıylǵy jazda ótedi dep kútilip otyrǵan kezekten tys sezi Qazaqstan tarıhyndaǵy sýdıalar qaýymdastyǵynyń jetinshi ret ótkizgeli turǵan basty jıyny. Qoǵam bolyp aqyldasa sheshetin máseleler áli de qomaqty. Solardyń qatarynda halyqtyń sotqa, sýdıalarǵa senimin burynǵydan da arttyrý maqsatynda Sýdıa ádebi kodeksin jańartý men jetildirý jáne keńeıtý joldarynyń qarastyrylýy da bar. Sýdıalardyń Ar-ojdan kodeksiniń paıda bolýy el táýelsizdigi men Sýdıalar qaýymdastyǵynyń dúnıege kelýimen tikeleı baılanysty. Bastapqy «Sýdıalar etıkasynyń» qaǵıdattary 1996 jylǵy 19 jeltoqsanda ótken Qazaqstan Sýdıalary qaýymdastyǵynyń birinshi sezinde tujyrymdalsa, el táýelsizdiginiń on jyldyǵyna oraılas kelgen 2001 jylǵy 6 maýsymdaǵy úshinshi sezde oǵan ózgeris engizildi.
Qazaqstan Respýblıkasy sýdıalarynyń 2009 jylǵy 18 qarashada ótken sezinde «Sýdıa ádebi kodeksi» jańa nusqada bekitilgen bolatyn. Qoǵam damýynyń jetken belesteri ádet-ǵuryp, ádep normalaryn jańa sapaǵa kóterip otyratyndyǵy belgili. Jańadan jasaqtalyp jatqan «Sýdıa ádebiniń kodeksi» qoǵam tarapynan sot bıligine degen senimniń negizi retinde sýdıalardyń minez-qulyq ustanymdarynyń biryńǵaı standarttaryn belgileýdi kózdeıdi. Burynǵy Ádep kodeksine qaraǵanda qomaqty ári sýdıanyń jalpy etıkalyq ustanymdary men kásibı qyzmetin atqarý kezindegi, otbasy men turmystaǵy ádep ustanymdary bólek-bólek úsh taraýda naqtylanyp otyr.
Búginde ǵasyr shıregin artqa tastaǵan memleketimizdiń júrip ótken joldaryna táýelsizdik tórinen kóz tastasaq, eldigimiz halyqaralyq qaýymdastyqtan laıyqty ornyn tapqanyna kýá bolamyz. Al artymyzda bes jarym ǵasyrlyq eldik taǵdyrymyz, kemeńger halqymyzdyń ónegeli joly jatyr. Bıler dástúrinen sabaq, álemdik bılik taǵylymdarynan úlgi aldyq. Elbasymyz aıtqan
«...ultty uıystyryp, uly maqsattarǵa jeteleıtin» Máńgilik El ıdeıasymen qaýyshtyq. Halqy zańyn syılaıtyn, sotyna senetin qoǵamda ómir súretin kezeńge de jettik. Táýelsizdiktiń shırek ǵasyrlyq kezeńinde jetken jetistigimizdiń bir parasy, mine, osy.
Bek ÁMETOV,
Batys Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy
ORAL
