Zań qoǵam úshin jazylady

Qazaqstan Parlamentine – 15 jyl Táýelsizdik tańy atqannan keıin bizdiń elimizge kóp isti basynan bastaýǵa týra keldi. Sonyń biri qos palataly kásibı Parlament qurý bolatyn. Mine, ústimizdegi jyly azat Qazaqstan úshin aıshyqty data táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy desek, kásibı Parlamenttiń de 15 jyldyǵy el shejiresindegi aıtýly oqıǵa ekeni anyq. Bizdiń tilshimiz osy kásibı zań shyǵarý organynyń birinshi sha­qyrylymynyń depýtaty jáne qazirgi kúni de Parlament Májilisiniń  depýtaty bolyp tabylatyn Irak ELEKEEVKE jolyǵyp, atalǵan dataǵa oraı áńgime-dúken qurǵan edi. – Irak Qasymuly, eger ta­rıhqa kóz salatyn bolsaq, biz eldik shejiremizde «Qasym han­nyń qasqa joly», «Esim han­nyń eski joly», Táýke hannyń «Jeti jar­ǵysy» bolǵanyn, dala jurt­shy­ly­ǵyn bitimge bastap, bılik aıt­qan bılerdiń kesimdi sheshimderi bolǵanyn bilemiz. Osynyń bar­lyǵy  qa­zir­gi tilmen aıtsaq, dala parlamentarızmi men zańdyq ne­giz­diń sol basta nyshany baıqal­ǵanyn tanytady. Táýelsizdik al­­ǵan alǵashqy jyldary Qa­zaq­­stan­nyń Joǵarǵy Keńesi  ta­ra­tyl­­ǵannan keıin Prezıdent Nur­sultan Nazarbaevtyń el da­mýy­na qajetti júzden astam zańdy ózi­niń zańdyq kúshi bar Jar­ly­ǵy­men bekitkeni de umy­tyla qoı­ǵan joq. Al siz alǵashqy kásibı Par­lamenttiń de­pýtaty boldy­ńyz. Qazaq­stan­nyń kásibı Par­la­ment­ke kelý joly qalaı júrdi? – Durys aıtasyz, bizdiń da­la­myzda bılikterine eshkim daý aıta almaǵan «Týra bıde týǵan joq, tý­ǵandy bıde ıman joq» dep my­naý meniń jaqynym edi, dep bur­maıtyn bıler ınstıtýty boldy. Osydan eki-úsh jyl buryn osy da­la bıligine qatysty Salyq Zımanov uıym­das­tyrǵan ǵylymı kon­ferensııa ót­kizildi. Sonda oǵan Japonııadan, Úndistannan ke­lip qazaq tilinde baıandama ja­saǵan ǵalymdar boldy. Men ǵa­jap qaıran qaldym. Eger orys, aǵylshyn tilderinde qazaq bıleri týraly baıandama jasap jatsa, oǵan tańqalmaýǵa bolar, al qa­zaq­tardyń ózderi jóndep sóı­le­meıtin qazaq tilinde olar baıandama jasady ǵoı. Sonda  olar: «Bul tek Qazaq eliniń fenomeni, bas­qa eshbir jurtta mundaı joq, bul keremet qubylys», degendi kól­deneń tart­ty. Rasynda, bizdiń ózimizdiń keremetterimiz jetedi. Tek úılestirip, búginge beıimdep qol­daný jaǵynda kemshiligimiz bar. Jaqynda «Medıasııa tý­raly» zańnyń jobasyn qa­radyq. Sonda men: «Medıasııa» dep ata­­ǵanymyz durys emes. Bul ká­dim­gi biz­diń baıaǵy bıler aıtqan sheshimder ǵoı. Nege  Eýropany negizge alyp, solardyń termınin qolda­na­myz? Dala zańynda osyn­daı bılik aıtý bolǵan. Nege bul zańdy bitimgershilik pe, má­milegerlik pe dep paıda­lan­baı­myz?» – dedim. Sóıt­sek, «bitimgershilik» degen kezinde «mırotvorchesto» sózin qazaqshalaý­ǵa bekitilip ketken eken. Qazaq jerinde qaǵazǵa túsi­ri­lip, tasqa basylǵan zań shyǵarý organy 1938 jyly ómirge kelgen Qazaq KSR-iniń Joǵarǵy Keńe­sinen bastaý alady. Jarty ǵa­syr­dan astam ómir súrgen bul ıns­tıtýt óz dáýirin aıaqtap, eli­mizdiń qos palataly ká­sibı Parlamentine jalǵasty. Al oǵan deıingi qazaqtardyń par­lamentke talpynýy patsha za­ma­nynda Reseıdiń Memlekettik Dý­masyna saılanýynan kórinedi. Olar­dyń kópshiliginiń ǵumyry­nyń qan­shalyqty tragedııamen aıaq­tal­ǵanyn kózi qaraqty, kóki­regi oıaý árbir jan biledi. Alyp ım­pe­rııa­nyń qursa­ýynda bolǵan, keıin to­ta­lıtarlyq júıege ba­ǵynǵan biz­diń elimiz táýel­sizdigin alǵanda onyń zań shyǵarý júıesi de ózgerýi tıis boldy. Keńester Odaǵy ydyrar al­dyn­da Qazaq KSR-i Joǵarǵy Ke­ńesiniń XII shaqyrylymynyń saı­laýy ót­kizildi. Bul demo­kra­tııanyń alǵash­qy nyshany baı­qal­ǵan saılaý bola­tyn. 360 man­datqa eki myńnan astam adam arasynda balamaly túrde tartys ótti. 90 depýtat sol joly túrli res­pýblıkalyq qoǵamdyq uı­ym­­dar­dan saılandy. XII shaqyrylym elimizdegi par­la­mentarızmniń qalyptasýynda erek­she ról atqardy. Osy depýtattar Ata Zańǵa ózgerister qaras­ty­ryp, tuńǵysh ret Prezıdent laýa­zymyn engizdi. Munan soń kóp keshikpeı Keńes Odaǵy tirshiligin toq­tatty. Aıtpaqshy, Qazaqstannyń Egemendigi týraly deklarasııany qabyldaǵan da osy shaqyrylym edi. Al munan keıingi XIII shaqy­ry­ly­mynyń ǵumyry qysqa bolǵany málim. Ol naǵyz bir qıyn shaq bo­latyn. Eldiń aldaǵy damý joly anyqtalǵan merzim de osy ýaqyt edi. Elbasy osy qıyn shaqta zań shy­ǵarýdaǵy tizgindi qolyna nyq ustap, naryqtyq ekonomıkaǵa negizdelgen, jańa saıası júıeniń da­mýy­na jol ashqan 147 zańǵa qol qoıdy. 1995 jyldyń 30 tamyzyndaǵy jańa Konstıtýsııa eki palataly Par­lament qurýǵa negiz boldy. Bul elimizdiń demokratııalyq jolmen da­mýyn­daǵy álemdik parlamentarızm qaǵıdattaryna súıengen jańa baǵyt edi. Meniń baqytym – osy sha­qy­ry­lym­nyń depýtaty bolýym. – Kásibı qos palataly Parla­ment­tiń alǵashqy shaqyrylymyn aıtqanda úsh-aq qana zańger bar edik dep eske alyp jatyrsyz. Arada 15 jyl ótti. Damý jolynda 15 jyl degenniń ózi kóp emes. Alaıda, ótken men qazirgini salystyra qarap, Parlamenttiń ósý deńgeıine, quramyna, zańdardyń sa­pa­syna zańger retinde kóz jiberip kórseńiz. – 1995 jyly Konstıtýsııaǵa óz­geris engizbeı-aq referendým arqyly Prezıdent ókilettigin 5 jylǵa uzart­qanbyz. Jáne О́skemende ótken jı­yn­ǵa qaty­sýshylardyń el azamat­ta­ryna joldaǵan úndeýinde: «Qazaq­stan­nyń barlyq aza­mattaryn Qazaq­stan­nyń Tuńǵysh Prezıdenti – El­basy (Ult Kóshbasshysy) Nur­sul­tan Ábishuly Nazarbaevtyń prezıdenttik ókilettigin 2020 jyldyń 6 jel­toq­­sa­nyna deıin uzartý týraly res­pýb­lı­kalyq referendým ótkizý jónindegi usynysty qoldaýǵa shaqyramyz» delingen. Al bizdiń qabyldaǵan zańy­myzda ondaı bir sóz joq. Osy jerde zańnyń qazaqsha jazylýy taǵy da al­dymyzdan shyǵady. Elbasy degenniń ózi «Glava gosýdarstva». Ata Zańda, endeshe, «Elbasy» degen sóz kóp jerde bar. Ekinshiden, erekshe bir aı­taıyn degenim, bul tek bizde ǵana bolyp jatyr ma? Eger tarıhqa qarasaq, Fransııa  Sharl de Golldi bir emes, eki ret referendým arqyly saılasa, AQSh Rýzveltti 4 ret prezıdenttikke alyp kelgen. Al biz osy tarıh úshin qas-qaǵym kezeńde artta qalyp qalǵan joqpyz, alǵa damyǵan elge aınaldyq. Jáne biz jas memleketpiz. Adam jasy ulǵaıǵan saıyn «Ne istelindi?» dep keıinge kóz salýǵa qumar. Al jas­qa ol tán emes. Ol alǵa qaraıdy. Sondyqtan Qazaqstan da jas memleket bolǵandyqtan ótkenge emes, alǵa qaraýy tıis. Eldiń alǵa damýy úshin biz Elbasynyń ókilettigin uzartýǵa tıispiz dep oılaımyn. – Eger zamanaýı tilmen aıtsaq, bizdiń Prezıdent óte kreatıvti adam ǵoı. – Mine-mine, óte durys aıtyp otyr­syz. Ol – toqtap turmaıtyn, kóp tyń ıdeıalardy oılap taýyp, sony júzege asyrýǵa jumyldyra biletin tulǵa. 1997 jyly Elbasy Qazaqstannyń 2030 jylǵa deıingi damý strate­gııa­syn jarııa etkende, shynyn aıtaıyn, maǵan ol óte ǵajaıyp ertegi sııaqty kórindi. «2030 qaıda?» degender de bolǵan. Al ómir neni kórsetti? Onyń on jyldyǵyn aıaqtap, úlken jetistikterge jetip, endi, minekı, ekinshi on jyldyǵyna kirisip otyrmyz. Osy jerde Elbasy aıtqan údemeli ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq jo­balardyń mańyzy óte zor. Keńes zamanynan jetken tehnıkanyń barlyǵy eskirdi, tozyǵy jetti nemese moraldyq tur­ǵyda múldem kónerdi. Keshegi Semeıde oryn alǵan jaǵdaıdy alaıyq. Jylý stansasy 1936 jylǵy qondyr­ǵymen tur. Endeshe, joǵarydaǵy damý joly bizge óte qajet, eger osy údeden shyqsaq, biz burynǵydaı 1-2 qadamǵa emes, 7-8, tipti 10 qadamǵa se­kiretin bolamyz! Reseıdiń burynǵy úkimet basshy­sy, marqum Vıktor Chernomyrdınniń kitabyn oqydym. Sonda ol úkimet ba­syna kelgennen keıin Elsınge: «Siz Qytaıǵa baryp kelgenshe, men Qa­zaq­stanǵa, Nazarbaevqa baryp keleıin», deıdi. «Nege?» dep surasa, ol: «Bizdiń qorymyzda bir tonna da astyq joq», deıdi. «Ushyp bardym, kómektesýin suradym, – dep jazady. – Eger biz keli­sim-shartqa otyraıyq dep siressek, onda  ýaqyt sozylar edi, al nan­syz otyrǵan halyq ne ister edi? Sonda Qazaqstan Reseıge qajetti 6 mln. tonna astyq berdi». Bul degenimiz dos­tyqqa adaldyq emes pe?! Osyn­daı jáıtterdi nege kórsetpeımiz, nege aıtpaımyz? Jýyrda Elbasy Ishki ister mınıstrligine bardy, onda  qaıtadan polısııa týraly zań qabyldaný kerek dedi. Bul da biliktilik. Qashanda Elbasy qaı salany da tereń biletindigin kórsetedi. Jalpy, quqyq qor­ǵaý salasynda nazar aýdarar má­seleler barshylyq. – Siz kásibı zańgersiz. Jo­ǵa­ryda qu­qyq salasynda máseleler jetkilikti dep aıtyp qaldyńyz. Osy sa­la­da basty nazarda bola­tyn nárse ne? – Eń aldymen, aıtarym – bizde qylmys boıynsha túsken shaǵym­dar­dy tirkeýge alýda yqylastyń joqtyǵy. Sebebi, qylmys kóbeıdi me, azaıdy ma, sol jaıyndaǵy kór­setkish tekseriledi. Sodan baryp, olar osy kórsetkishterdi durys ustaımyz dep álgindeı qadamdarǵa barady. Elbasy IIM-de bolǵanda osy máseleni kórsetip aıtty. Kelesi bir óte mańyzdy másele – sot jaıy. Sot eshkimge baǵynyshty bolmaýy tıis. Al qazir qalaı? Aý­dandyq sotty alyp tastaýdy oblys­tyq sottyń tóraǵasy sheshedi, oblystyq sottyń taǵdyryn Joǵar­ǵy Sot sheshedi. Olaı bolmaýy kerek. Sot pa, olar­dyń qarym-qaty­nasy birdeı bolyp, arala­ryn­da tek prosessýaldy ǵana qatynastar jú­rýi tıis. Nege bizde qazir basqa memleketterge qaraǵanda azamat­tardy bas bostandyǵynan aıyrý kóp? Bizde áleýmettik máseleler basqa elderge qaraǵanda sonshama asqynyp tur ma, áldebir basqa qaqtyǵystar bar ma? Joq, olaı emes. Nege, endeshe, bas bostandyǵyn aıyrý óte kóp? Búgingi tańda Elbasy izgilendirý jaıynda tapsyrma bergennen keıin azamattardy bas bostandyǵynan aıyrý 50 paıyzdan 40 paıyzǵa túsipti. Nege osyny Elbasy aıtýy kerek? Sottar nege ózi sheshpeıdi? О́ıtkeni, «Myna adamǵa jazany je­ńil­detsem, erteń Joǵarǵy Sot ony buzýy múmkin, sosyn sýdıaly­ǵym­nan aırylyp qalamyn» degen kú­dikti oıdan shyǵa almaıdy. Eń úlken másele – sot táýel­siz­digi. Kez kelgen azamat eger basyna bir kún týsa, onyń ádil sheshiletinine kúmáni bolmaýy kerek. Eshqandaı qońyraý soqtyrý, nemese para berý jolymen sheshpeı, zań aıasynda ádil bola­tynyna senimi bekem bolýy tıis. Taǵy bir nazar aýdaratyn másele – keıbir joǵary laýazym ıeleri sot­talyp jatqany. Qazynada qara­jat molaıǵan saıyn, bıýdjet qor­jy­ny tolǵan saıyn urlaýshylar kóbeıedi. Keıbir mınıstrliktiń ja­ýap­ty adam­dary sottaldy. Osyndaı jáıtterdi boldyrmaý úshin biz bola­shaqta memlekettik qarajatty memlekettik organ­nyń ózine bermeýdi qaras­tyrýymyz kerek. Arnaıy organ qurylyp, onyń bastyǵyn Memleket basshysy taǵa­ıyn­daýy tıis. Onyń tikeleı esh mınıstrge baǵyn­baǵany kerek. – О́mirde qoǵamdy tutastaı qam­typ, oılantýǵa jeteleıtin máseleler barshylyq. Ony sheshýde memleket, zań shyǵarýshy jáne atqarýshy bılik,  azamattar, jalpy qoǵam birigýi tıis. Sebebi, ol – barsha jurtty oılandyra­tyn másele. Mysaly, qazirgi jas­óspirimder arasyndaǵy sýısıd. Osyndaı máselelerde birige qı­myl jasaý, tize qosý tabylmaı jatatyndaı. Siz qalaı oılaısyz? – Maǵan da solaı kórinedi. Siz aıtyp otyrǵan sýısıd óte qaýipti. Bul shynynda birigip qımyldaıtyn, keshendi qarastyratyn másele. Ony mek­teptiń dırektoryna júkteý, bolmasa ákimdikter janyndaǵy qam­qor­shylar men janashyrlar organ­da­ryna júkteý, osyǵan arnap ýchaskelik polısııalardy engizý nátıje ber­meýi múmkin. Tárbıe keshendi júrgizilýi tıis. EQYU Sammıti óterdiń aldynda Astana qalasynyń ákimi Imanǵalı Tasmaǵambetov bir top azamatty jı­nady, sonda: «Sammıtti ótkizermiz-aý, al myna balalardyń ózine qol sa­lýyna ne isteımiz, qandaı aqyl qosasyzdar?» – dep surady. Qara­ńyz­shy, byltyrǵy jyly qalamyzda 13 bala ómirimen qosh aıtysqan. Osynyń shyǵý sebepteri qandaı? Múmkin polısııa úshin ony sýısıd dep baǵalaý tıimdi bolar, múmkin onyń basqa da biz bilmeıtin sebepteri bar shyǵar. Bálkim, biz naryq jolyna tús­kennen keıin kóbine dúnıe qýyp, qaltanyń qamyn oılap, jasóspi­rim­derge durys tárbıe bermeı jatqan shyǵarmyz? Qazir balanyń da esil-derti aqshaǵa aýyp ketken sııaqty. Jalpy, osy máselede barlyǵymyz oılanýǵa tıispiz. – Irak Qasymuly, ashyla sóı­lep, ashyq oı aıtqanyńyzǵa kóp rahmet. Endi Parlamenttiń 15 jyldyǵy qarsańynda áriptes­te­rińizge degen tilegińiz bolsa, «Egemen Qazaqstan» arqyly quttyq­taýdyń sáti túsip tur. – Biz úshin, barsha qazaq­stan­dyq­tar úshin eń mańyzdysy – halyqtyń aýyzbirligi, tatýlyǵy jáne elimizdi damytýǵa úlesin qosýy. Par­la­ment depýtattaryn alda úlken mindetter kútip tur. Sol mindetter úde­sinen kórineıik. Otanymyz ór­ken­deı bersin! Áńgimelesken Anar TО́LEÝHANQYZY.