Tamsandyrǵan Táj Mahal!

Sanańdy sarsyltyp shapaqtaıtyn lázzat-sezim óshý ornyna órshı tússe, óńińde ǵana emes, túsińde de degbirińdi qashyryp, demiktirgendeı kúıge bólese, kúıdirtip kúńirentse, kemirip turyp, kenet kóńildendirse, shattyq elespen júrek shańyn qaǵyp, ile arman áldıin alystata, qoıý muńǵa malyp-malyp alsa, áne, seniń ańsaryńnyń – anyq asqynǵany, alpys eki tamyryńda mahabbat qany tasqyndady! Bul – jalpy, jıyntyq jannat uǵymnyń mahabbaty! О́mirdi súıýdiń máńgilik mahabbaty! Ǵashyqtyq tabynýdy eselegen mahabbat! Tamsanǵan saıyn sylańdap uzap, ustatpaıtyn mahabbat! Sál shydańyz, onyń aty – Táj Mahal! Kóńilimniń qońyraýy bezektep bebeýlegeli qashan: «Kórmeı súıdirgen ǵajabym, Oıymdy mújigen azabym! Bir sıpasam tasyńdy, Saǵynysh dertin jazamyn!..» Mahabbatymsyń, Táj Mahal! Betke aldym seni, qabyl al!.. Sirá, asqaq Alataýymnyń qar jamyl­ǵan shyńdaryn ushaq qanatymen sıpap keterdeı bop, janasa qalyqtaǵanym osy bolar... Baǵyt – Delı! On mınóti kem tórt saǵatta Úndistan jerine tabanymyz tıdi... Osydan alpys bir jyl buryn 58 jasynda uly Muhtar Áýezov Máskeý arqyly Eýropanyń biraz memleketin adaqtap Delıge birneshe kúnder men túnderdi sapyrylystyryp, áreń áýelep jetken edi-aý! О́mirden óterinen bir jyl buryn taǵy soqqan Táj Mahalǵa!.. О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynyń basynda Táj Mahaldy kórýge yntyqqan talantty jazýshy Tahaýı Ahtanov ta Delıge shaban ógizdiń aıańyna ileskendeı bop tıtyqtap jetipti-mys... Biz she? Shúkir, táýbe! «Jol aqysy – júrmek, Týrıst aqysy – kórmek»,– dep Ońtústik Azııanyń Úndistan túbegindegi alyp memleketke (álemde jer kóleminen – jetinshi oryn, halyq sanynan – ekinshi oryn. Negizgi dini – ındýızm, ekinshi orynda – ıslam) óz elimizdiń shyǵysynan batysyna jetýge shyǵyndalar ýaqyttyń o jaq, bu jaǵynda top ete tústik qoı! Aınaldym, Táýelsizdiktiń osynaý shapaǵatynan! Aptap ystyq terini kúıdiredi, jalyndaǵan aýa tynysty taryltady. Ne kedergige qarar shamamyz joq, Úndistandaǵy eń úlken, 25 myń adamdyq Jámı meshitine zııarat jasaý úshin eski Delıdiń aýmaǵyna bet alyp kelemiz. Bul qasterli meshit Táj Mahaldy saldyrǵan Shah Jahannyń sońǵy sáýletkerlik qoltańbasy bop esepteledi. On tórt jylda salyp bitirgen. Bul keshen úsh qaqpaly, tórt buryshyn munaralar asqaqtatady, eki mınareti baısaldylyq pen ımandylyqty ýaǵyzdaıtyndaı. Qyzyl tas pen aq mármárdan buzaýtistendire órilgen qabyrǵalary kúnmen myń qubylyp, jaltyraı túsip, janyńdy jaılandyrady. Bıik basqyshtaryn aıalaı basyp, qaqpa aldyna tirelip, ári qaraı jalańaıaq tarttyq. Júrer joldyń tósenishi bar eken. Biraq erkińdi óz qalaýyń bıleıdi... Yssy granıtten jalyn uryp tur. Tulaboı balbyrap, quıqa shymyrlaıtyndaı. О́zekti ótkinshi diril bılep, ańsar sezim tutana oıanady, júrek tus tátti qytyqtala túsedi. Tabandy shoqqa qaqtatqandaı boldyq... Boı ysynyp, oı tutanyp, rýh mazdap, ımandylyq uıyp sájdege jyǵyldyq... Meshit kireberisiniń sol jaǵynda temir torshamen qorshalǵan uzynsha dálizge kirgenimizde, onyń túpki buryshyndaǵy qulyptalyp tastalǵan dúńgirshek aldynda qarý asynǵan shoıynqara kúzetshi tur eken. Jyly jymıyp sálemdesti. Bizge qyzmet etýge yqylastana yńǵaılandy. Qaltasynan kilt shyǵaryp, shyldyratyp qulypty ashqanda, aıqara serpilgen qaqpaqshanyń arǵy jaǵy úńireıe qaraýytyp, sonyń áldene bir qýysyna qol sozyp shyny qorapshany alyp shyqty. Ishindegisi haziret Álıdiń (r.ǵ.) qolymen jazylǵan Qurannyń arabsha túpnusqasy eken. Jamyraı kórip tańyrqasyp jatyrmyz. Sálden soń ol asa bir bapty mánermen sol qýystan sobyqsha tútiksheni kórsetip, suq saýsaǵyna qystyra úlbiretip aýa qarmap turdy. О́ziniń qımylyna sıqyrshydaı baǵyndyra arbap tútikshe ishindegi kózge áreń iligetin bir tal shashtaı názik qyldy nusqap sóılep jatyr. Baqsaq, bul Muhammed paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) múbárak saqalynyń bir taly eken! Sondaı-aq, Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) teri aıaq kıiminiń jurnaǵyn sıpalap, tabanynyń izi bederlengen mármárǵa erin tıgizdik. Kezinde bul jádigerlerdi Aqsaq Temir Úndistandy jaýlap alǵan joryǵynda Samarqannan ákelip qaldyrypty-mys. Rýhanı tazarý talǵamnyń tabyn eselep, ishki qýat-kúshti atoılatyp, bula qaıratqa keneltip, buǵalyqtalǵan kógendeýli oılardy bulqyntyp kep serpip-serpip jiberetindeı. Qaıda júrsiń sen?!.. 22 mıllıon turǵyny bar Delıdiń bir kishkene pushpaǵyna ilikkende-aq kórip-sezgenińniń birer mezeti men sezim shıryǵysy jumyr jerdegi bútkil tirshilik tylsymynyń tamyryn tap basyp túgendete alar ma eken? Biraq, biraq... Beıtanys eldi taný, halyq ómirine úńilý– teńiz dámi tamshysynan bilinerdiń kebindeı bop, birtindep sanaǵa sińip, ejelgi tuma bastaýlarynyń ózegine sham alyp túskendeı etip, keýdeni ózgeshe nurǵa bólep, jalpy ómir syryn ashýǵa degen ińkárlikti oıatatyny qandaı ǵajap! Myna ǵapyl dúnıe ǵajaıyptaryna tánti qylǵyzyp, ǵumyr keshýdiń mánin uǵyndyryp, ómirge ne úshin kelgenińdi synatyp, qısań da, qımasań da bul fánıdiń jalǵandyǵyna senimińdi qutaıtatyny, ásirese, syrt elde júrgende shynshyldyq bizimen júrek suqqylaıdy eken... Munymyz tek til bezeý emes! Qarashy, myna ómirdiń ne sıqy bar?! Kóshe boıynda ash-jalańashtar andaǵaılap júr. Qap-qara súlde baıaýlaǵan kólikpen jantalasa janasyp sadaqa-qaıyr surap qolyn jaıǵanda, alaqany aıdaı jarq etip, záre-qutty qashyrady. Jankeshti eńbekpen qyzylshaqa etine deıin qyrnalǵan kádimgi alaqan! Sondaı ǵariptiń birinen: «Bu ne tirlik, pendem-aý! Tapqan-taıanǵanyń nár syzýǵa jetpeıdi? О́mirge kelgenińe ókinbeısiń be?» dep suraǵan eken. «Jo-joq! Men myna ómirge kelgenim úshin baqyttymyn! Tirshilik ete almasam – ózimnen! О́mirdiń oǵan eshqandaı kinási joq! О́zimnen... ózimnen!..»– dep tisin aqsıta eljiregende kómeıinen kún kóringendeı bolypty. Áne, kóshe qybyrlap, jybyrlap jatyr... Marǵaý sıyry, salpań qulaq eshkisi, keı tusynda kebejedeı megejini, súlesoq esegi adamdarmen mıdaı aralasyp ketken. Tipti, qyt-qyttaǵan taýyq, áteshi ózderiniń tabada shyjǵyrylyp, qýyrylýyn kútip baıyz tappaı kerneıletedi. Bir traktordyń júgin yshqyna tartyp bara jatqan rıkshalar. Bireýinde aıdaı appaq sulý kelinshek jalǵyz otyr. О́rleý tusta rıksha úndi shaly velosıped pedalin túregep basqanda, qos jaýyryny qoparylyp túserdeı myqshyńdaıdy. Appaq sulý soǵan máz bolady. Sirá, bireýdiń sorynan lázzattanǵan týrıst bolsa kerek... Osyndaı jabaıylyqqa jaqyn kórinisterden kóz almaǵandyqtan shyǵar, álde Djámna ózeni jaǵasyndaǵy Radj Ghat saıabaǵyna – 1948 jyly ultynyń azattyǵyn ańsaǵan qaharmandyǵy úshin qasaqana óltirilgen Mahatma Gandıdiń súıegi órtelip qoıylǵan qasıetti orynǵa kele jatqandyqtan ba eken, áıteýir, Úndi elindegi baılar men kedeıler ómiriniń aqylǵa syımaıtyndaı alshaqtyǵy sanaǵa aýyr salmaq sala beredi. Mine, gúlzarlarǵa kómkerilgen alleıa boıymen baıaý júrip, kóńil toryqtyryp, sezim shıryqtyryp degendeı, qara mármárden alasa tuǵyry kóterilgen, ústi kóz tunatyn myń san gúlmen órilgen, onyń qaq ortasyna shynyly shamnyń ózegin sýyra názik lúpilmen jalyndap, shalqyp janyp turǵan alaý-otqa telmire qaradyq. Basymyz eriksiz ıile berdi. Munda dana-ómirdiń úzilgen kúni – ár juma saıyn memorıaldyq dástúrli is-shara uıymdastyrylady eken. Munda kóptegen qujattyq aıǵaqtarmen qatar, Mahatma Gandı atyp óltirilgen qandyaýyz tapansha da qoıylypty... Onyń uńǵysy tómen qaratylypty... Qurysyn ári, endi eshkimge kezelmesin degendeı... Álgindeı ash-jalańashtardy odan beter kúńirentken, bolashaqtyń tamyryna oq boratqan qara tańbaly tapansha daýysy shyńyraýda jutylyp jatqany – eńseni tikteıdi. Al «Otarshylardyń tárbıesinen shyqqan elıta – óz halqynyń eń basty jaýy»,– degen M. Gandı ósıeti júrekterdi jańǵyrtatyndaı. Osy uly adamǵa qatysty mynadaı shynshyl áńgime bar eken. Aǵylshyn otarshylarynyń yqpalynda múlde ketpes úshin elde óz taýarlaryn óndirip kıiný maqsatyn myqtap qoıǵan Gandı men Nerý toqyma órmegine ózderi bas bop otyryp, mata shyǵarýǵa úlgi kórsetipti. ... Qonaq úıdiń onynshy qabatynan Delı jazyqqqa shashylǵan tarydaı bop birtekti, keı tusy bıik ǵımarattarymen órkeshtenip, jazyla-kerilip kózge shalynady. Dala jelkem. Aýasy onsha las ta emes sekildi. Kókeıdi kánigilengen oı kerneıdi: «Táj Mahalym! Qashan kórinesiń kózime!» Sol-aq eken, shydamsyzdyq jelkeni kerilip ketkeni... Uly Muhań Táj Mahaldy dúnıe júzindegi adam qolymen turǵyzylǵan jeti ǵajaıyp arhıtektýra eskertkishiniń bireýi sanalatynyn «Indııa ocherkterinde» (1956 j.) jazǵan edi. Biraq sol tizimnen ýaqytpen ekshelip búginge jetkeni tek osy jalǵyz Táj Mahal eken! Osydan baıqańyz qudiretin! Al 2007 jylǵy 7 shildede álemniń jeti keremeti bylaıshy túzilipti: Rımdegi Kolızeı (amfıteatr); Uly Qytaı qorǵany; Perýdegi Machý-Pıkchý ( «Kári taý» uǵymyn beredi. HV ǵasyr ortasynda salynǵan qala); Iordanııadaǵy Petra (ejelgi qala, Idýmeı (Edoma) astanasy); Agradaǵy (Úndistan) Táj Mahal; Rıo-de-Janeırodaǵy «Kúná óteýshi Hrıstos eskertkishi» (bul eskertkish Brazılııanyń sımvoly) jáne Iýkatandaǵy (Meksıka) Chıchen-Isa (ejelgi qala). Taǵy bir qyzyǵy – qurmetti úmitker retinde Egıpettegi Gıza pıramıdalary (Kaır mańyndaǵy ejelgi eskertkishter kesheni) atalypty. ...Al typyrlamaı kórshi! Sabańa qalaı ǵana sııarsyń! Táj Mahal jaıly ańsaýdy kóńilde qaıtip tııarsyń?! Tez kórinshi kózime, yntyq etip zaryqtyrǵan Táj Mahal! Delıdiń oǵan deıin de kórsetetin tamashalary bar eken. Solardy birtindep qyzyqtaı bastadyq. Shahardyń ońtústiginde 15 shaqyrym jerde ornalasqan Úndistandaǵy eń bıik tas munara Kýtýb Mınar sáýlet óneriniń jaquty bop esepteledi eken. Mınaretiniń bıiktigi 73 metr, túp negiziniń dıametri 15 metr bolsa, al eń ushar basynyki 2,5 metr ǵana. Munara bes ıarýstan turady. Onyń árqaısysy oıýlanǵan balkonmen qııýlastyrylǵan. Birinshi úsh ıarýsy qyzyl peschanık tastan, al tórtinshi jáne besinshisi mármár men jaı peschanıkten qalanǵan. 1803 jylǵy jer silkinisinen (qurylysy 1209 jyly bastalyp, birneshe bıleýshiniń jalǵastyrýymen aıaqtalǵan) munara kúmbezi shytynap túsip qalǵandyqtan aǵylshyndar ony 1829 jyly qaıtalap jańǵyrtqanymen bastapqysyndaı jymdasyp, qabyspaı qalypty. Sol sebepti de birneshe jyl ótken soń qaıyra buzylyp, kóne qalpyna keltirilgen. Bul jerde minsiz sáýlet óneriniń óz saýyrynan retsiz sıpatpaıtyn qaǵıdasyn esh mansuq etýge bolmaıtynyn eske salsaq, nesi artyq? Júzdegen jyldarǵa shydas bergen bul munara búginderi kózben alystan sholǵanda biliner-bilinbes búıirlep qalǵandaı áser beredi. Shynynda, solaı eken. Bir jaǵy bul irgetasynyń jyljymaly quıylǵanynyń da áseri ekendigine saıady. Tóbeden tóngen munaranyń ushar basyna qumarta qarasań, qalpaǵyń syrǵyp túsetindeı. Ishki syryn bilmekke de tyıym salynǵan. Osydan birneshe jyl buryn mektep oqýshylarynyń ekskýrsııasy kezinde birin-biri janshyp taptaýdan qyrýar adam kóz jumypty. Sodan beri jabyq tur. Báribir osynaý munaranyń qasyna baryp, qabyrǵasyna qol tıgizip, ıarýstarynyń minsiz órnektelgenin kórgende, talaı ismer sheberlerdiń máńgilik te sıqyrly eńbegine tánti bolasyz. «Bátir-aý, erteń Táj Mahaldyń ázirge sózben uǵynyp, áserlengen sulý symbaty men ertegideı músinin kórgende qaıter ekenbiz?!» Eliktirgish, suǵanaq oılar osylaısha sabyr taptyrmaı, tyzalaqtatady. Sulýlyq ataýlynyń álde, kózden qaǵaberis tura turǵany abzal ma? Janardyń suǵy qadalmaǵany jón be? Syrttaı mápelep, rııasyz mázdengeniń qup bolar, bálkim. Janyna baryp janasyp, qolyńa ustap kórseń sanańdaǵy ol perızat-eles Sulýlyqty altynnyń býyndaı ushyryp almaspysyń? Tejelshi! Aptyqpashy! Kenezeń kepkenshe, Sulýlyqty alystan ǵana bildirtpeı, ózine degen ǵashyqtyǵyńdy búrkemelep, sezdirtpeı, úrkip te úmittenip, masaırap ta muńaıyp, kúlimdep te kúńirenip qana uly senimińdi selkeýlemeı kúte turshy! О́tinem! Ushyryp alma Sulýlyqty! Qııalyńa uıasyn salyp alsyn aldymen!.. Delıdiń ishki ıirim tarmaqtarynyń qaısybirin adaqtarsyń. Ár tamyryn birer basyp jónele beresiń. Bir-birine uqsamaıtyn taǵdyrly, talaıly, tańǵajaıyp kórinister úıirip ala jóneledi. Biri kúıindiredi, biri súıindiredi... Bul tylsym shahardyń bir ózinde ejelgi ǵasyrlardyń sansyz kómbesi syr búgip jatqandaı. Keshegisin búginge ákep sabaqtaǵandaı. Senesiz be ózi, shetki aımaǵynan ortasyna qaraı tartyla túsip edik, múlde basqa álemge kirige bastaǵandaı áserlendik. Baıshykesh kóshelerdiń keıpine qarap, ondaǵy rıkshasyz qozǵalystardyń talǵamdylyǵynan, qymbat markaly kólikterdiń josylýynan-aq mundaǵy turmys-tirliktiń múlde ózgerip ketkenin baıqaısyz. Kóz jaýyn alatyn Prezıdent saraıy, Parlament úıi, Ortalyq sekretarıat, t.b. bılik ǵımarattarynyń mysy basyp júre beredi. Osylardyń sapynan túzýlene tartqan sýburqaqtardan alýan ajarly túr-túske malynǵan kempirqosaqtaı kerim aıshyq tolqyny bıiktigi qyryq eki metrlik Indııa tas qaqpasyna kep tiredi. Iá, bul saltanatty arkanyń tula turpaty qan týlatyp jiberetindeı júrek qaqtyrady. Onyń qyp-qyzyl qabyrǵasyna birinshi dúnıejúzilik soǵysta Soltústik-batys maıdany shabýylynda mert bolǵan Indııa armııasynyń 85 myń jaýyngeriniń esimi qashalyp jazylǵan. Bul da bolsa erlikke taǵzymnyń óshpes belgisindeı eken. Qasıetti qaqpa beınebir azattyq kúresi men beıbit ómirdiń shekarasyn belgilep, qandy qyrǵyndy eske salyp, adamzat balasyn soǵyssyz ǵumyr keshýge úndep turǵandaı. Sol sebepti de qaqpamen betpe-bet kelgendegi aýyr da azapty oılar odan ári attap ótkende ıyqtan ysyrylǵandaı bolyp júrek jeńildep, jelpinip qalady ekensiń. Jalpy, Úndi eliniń qaı jerin aralasańyz da myna mazasyz tirshiliktiń salystyrmaly túrdegi sıpattary oısha saralanyp, kózge perdesiz kúıinde eles­teı túsedi. Aýyr men jeńil, zar-nala men jarasty ómir, tuldyrsyz turmys pen shalqyǵan baılyq, bir túıir nan men kól-kósir taǵamdy dastarqan... osyndaı keraǵar kórinister qatar kólbeńdeıdi. Osyndaı qaıshylyqty Radjastan shtatynyń astanasy Jaıpýrǵa kele jatqanda da molynan baıqadyq. Bul qala Delıden 252 shaqyrymdaı jerde. Oǵan jetkenshe, uzyn joldyń boıynda eldi mekender úzilmeı, jalǵasyp otyrady eken. Biz qala ishindegiden sál qarqyndy jyldamdyqpen júrip kelemiz. Munda da aǵylǵan, aptyqqan, asyqqan kólikti júrginshiler. Joldyń qos qaptaly qaınaǵan ómir nyshandary. Áne, qolmen bıdaı, kúrish orylyp jatyr. Bir jerinde úıilgen saban, ekinshi jerde qaýyzynan ushyrylǵan astyq kún ótinde órkeshtengen. Sony qaptaıdy eken de, shaǵyn traktor qorabyna tıeıdi. Bári de qolmen. Kóbine áıelder men úlkendi-kishili balalar tıtyqtap júr. Bir qaptalynda quıryqsyz qoılary men san alýan tústi eshkiler jer túrtedi. Jerdi tisimen qaýyp shańdatady.Áne bir uzyntura áıeldiń basyna ilmıgen eki-úsh adam kóń toltyrylǵan qorapty qondyryp berip edi, ol irgedegi egistikke qıralańdap tartty. Jetti de, eńkeımeı, tik turyp qoraptaǵyny qotara saldy. Netken jankeshtilik. О́mir úshin kúres! Tirshilikpen taıtalas Jeńiske jetip jatqany baıqalady. Sebebi, osyndaı jankeshtilikpen jınaǵan ónimi eksportqa zor suranyspen shyǵarylady eken. Jaıpýrdaǵy kúnder tańdaı qaqtyrýmen ótti dese bolady. Shahardyń ózin «Qyzǵylt qala» nemese «Jeńis qalasy» dep ataıdy eken. Jeńis sherýi talaı zamanalardan jalǵasyp, osy kúngi beıbit ómirge tirelgendeı. Onyń kýási soǵylǵan talaı qorǵandardan baıqalady. Sonyń biri Ambera qamaly. HVI ǵasyrdyń tańdaı qaqtyrarlyq sáýlet ónerine jatady ol. Asyl tastar otany sanalatyn Jaıpýr taý-tóbege ıyqtasyp jatyr. Onyń aınalasy kádimgi Qytaı qorǵanyna uqsap, órli-yldıly jerlerdi talǵamaı tabandatyp tartylǵan. Ondaǵan nysandar keshenin aralap júrip, munda kezinde baqýatty ómir bolǵanyna sený qıyn-aq. Biraq qandaı ómir saltanat qurǵan deseńizshi! Tipti, altyndalǵan, aınaly saraılar da bar. Kúnge tabynatyn baqsha ishi sol qalpynda saqtalǵan kórinedi. Suqtanǵanda sulýlyqtan kózdiń ózi uıalatyndaı. Onyń saf aýasy, turǵyndaryn lázzatqa keneldirgen jemis-jıdekti alańqaılary, narttaı qyzyl-jasyldy gúlzarlary, meıir qandyryp sý ishetin qudyǵy, sylqymdardyń bylqyldaı basyp serýendegen ıreleń joldary «kesheden keldim búginge» dep eljireıtindeı... Oı, dúnıe-aı! Iá, ıá, oısha sol kúıindegisiniń bárin kórip turmyz! Bári bolǵan. Keıin solǵan... Al «Qyzǵylt qala» atanýy shahar tek qyzǵylt tastan qalanyp, turǵyzylǵan eken. Ondaǵy ǵajap sáýletkerlik nysannyń biri Hava Mahal nemese «Jeldi saraı» atalady eken. Kezinde garem mekeni bolǵan onyń balkondarynan áldenege alań kóńilmen sarsylǵan, muńǵa batyp sarǵaıǵan boıjetken sulýlar ajaryn aıdaı etip kórsetip, jelmen jelpinip, ishki kúıik-ańsaryn, ystyq sezim-kúndestigin tejeı almaı, júrek alqynys-deminen torsııa tompıǵan keýdeleri kórikshe kóterilip-basylyp, shemendi sherleri jaspen shaıylyp, jumbaq súzilgen janarlarynan úzilip túsip ketetini, áne, sol «Jeldi saraıǵa» telmirip qalǵan bizdiń ózimizge de aına-qatesiz elesteıdi-aq!.. Mundaı sıqyrly sezim nege ǵana júrekti qytyqtaı beredi? Bári Táj Mahalǵa baılanysty eken ǵoı! Jáne de uly Muhańnyń bylaı dep tamsandyryp qoıǵany bar: «Táj Mahaldy biz kúndiz bir kórgenge qanaǵat qylmaı, keshki astan keıin taǵy bardyq. Onyń ózgeshe bir sebebi jáne bar. Appaq mramordan salynǵan Táj Mahaldyń úlken kúmbezi túnde jaryq aı astynda ózgeshe kórinedi» desedi». Al kerek bolsa!.. Endi taǵat qaıdan bolsyn! «Qashan kórinesiń kózime, Táj Mahal! Bizderdi kútip júrsiń be?.. Shyn ba? Shyn ba?.. Has sulýym!» Mine, kúlli álem yntyzarlyqpen kóz súzgen Táj Mahal oryn tepken Agra qalasyna da taqap kelemiz. Oǵan jıyrma jeti shaqyrym jetpeı, jolaı Fatehpýr Sıkrı qalasyna aıaldadyq. Negizin 1569 jyly uly Mogol ımperııa­sy bıleýshileriniń biri Akbar qalaǵan qalanyń búginge jetken jansyz, tirshiliksiz ásem ǵımarattary kóz arbap jutynyp tur. Akbardyń 300 áıelinen bir ul bolmaǵan eken. Taǵdyr oǵan áýlıe Sheıh Salım Chıstıdiń batasynan soń ǵana meıirimin tógip, ulynyń esimin Salım qoıady. Ol keıinnen Jahangır nyspysymen álemge erligimen tanylady. Jahangırden soń taqqa Táj Mahaldy salǵan Shah Jahan otyrady. Akbar ózine taǵdyr músirkeýimen ul syılaýǵa sebepshi bolǵan áýlıe Sheıh Salım Chıstıge osy Fatehpýr Sıkrı qalasyn salǵan eken. Sondaǵy sáýlet óneriniń jaquttaryn tamsana aralap kórgen soń ortasynda erekshelenip turǵan áýlıe qabirine mináját ettik. Úndi jerine aıaq basqaly kóńildi alań qylyp, elitip qoıǵan Agraǵa keshki saǵat jetiniń shamasynda jettik. Munda da sol qaıshylyqty turmys reńi baıqalady. Bar men joqtyń bazary kósheler boıyna esh qospasyz jaıylyp tastalǵandaı. Astamshyl dúnıeniń pushpaǵynan biri kem dúnıe tartqylap jatqandaı... Qonaq úıdiń nómirine kirgen bette besinshi qabat terezesinen kóz salyp edim, o, Jasaǵan, sonadaı qyrattaý tustan Táj Mahal janarymdy qaryp jiberdi! «Táýbe! Shúkir! Sálem saǵan, Táj Mahal! Qazaq eliniń ystyq mahabbatyn qabyl al!..» Keshikpeı ymyrt úıirildi. Áınekten Táj Mahalǵa álsin-áli telmirýmen tún de qoıýlanǵan edi... Aqtanger jazýshy Tahaýı Ahtanovtyń osydan 46 jyl buryn jazǵany eske túsip, uıqymyzdyń áldıi bolǵandaı: «Sulýlyq sıpaty – jeńildik pen ushqyrlyq emes pe. Ánekeı, búkil dene bitimi baýyrynan jaraǵan bedeýdeı ásem de sıdam, aqqýdyń mamyǵynan soqqan aq saraı aspanǵa qalqyp keteıin dep tur». «Agra tańy tezirek atsa eken!.. Táj Mahal týraly tátti tús kórsem eken!.. Erkekter-aý, óz Táj Mahaldaryń bar ma, osy?! Tek, shyndaryńdy aıtyńdarshy!..» ...Kele jatyrmyz Táj Mahalǵa! «Mármárdan soǵylǵan arman» deıdi eken ony! Bylaısha Táj Saraıy degen de (Táj – korona, Mahal – Saraı) uǵymy bar. 1593 jyly 6 sáýirde dúnıege kelgen parsy qyzy Ardjýmand Baný Begam esimdi Indııa ımperatorshasynyń óshpes beınesin máńgilik ulyqtaıtyn Táj Mahal sáýleti jaǵynan álemniń jeti keremetiniń sanatyna engen. Uly Mogol ımperııasynyń bıleýshisi Shah Jahannyń súıikti áıeli Múmtaz Mahal (arabsha – óte ásem) on tórtinshi balasyn týǵan soń aýyryp, demi úzilerde erine úsh ósıet aıtady: «Balalaryma meıirimmen qara, jaqsy ósir; Basqa áıel alma; Mazdaǵan mahabbatymyzdyń óshpes alaýyndaı etip qabirimniń ústine Maǵan arnap álem tańdaı qaǵatyn eskertkish-saraı salarsyń!» Súıiktisi dúnıeden ótken soń densaýlyǵy syr berip, qaıǵydan azaptanǵan Shah Jahan eki jyl boıy eshqaıda shyqpaı, kóziniń jasyn kóldetip, tek qana ár juma saıyn aq kıimmen jalań aıaq kúıinde mahabbatynyń qabirine duǵa oqýǵa baryp turypty... Mine, Táj Mahaldyń shyǵys qaqpasynyń alańqaıymen júrip kelemiz... Aınalaǵa aptyǵyp qarasań, jer de, aspan da tutasa túrilgen mahabbat shymyldyǵy tárizdi bop kóz janaryń sulýlyq áleminen munartyp, basyń jeńil aınalyp, júregiń shattana dirildeı bastaıdy. Anadaı jerdegi bas kirme qaqpanyń tóbesinen 22 shaǵyn kúmbezshe tizile qalypty. Bul Táj Mahaldyń osynsha jyl salynǵanynyń (1631-1653 j.j.) belgisin ańdatady. Túrik sáýletkeri Ýstad Isa Afandıdiń jobasy boıynsha jıyrma myń jumysshynyń kúshimen turǵyzylǵan. Aq mármár, qymbat tastar irgedegi Radjastannan alynsa, basqa qajettilikter (altyn, kúmis, qara mármár, t.b.) álemniń ár qıyrynan pilmen, ógizben tasylyp ákelinipti. Bas qaqpadan ótkenimizde mańdaıymyz­dan týralanǵan Táj Mahaldyń sonadaı jerdegi músini aıdaı jarqyrap, betin jańa ashqan úlbiregen kelinshe aq mármárli sulbasyn qymsyna qylańdatyp qoıdy. Esińde me, jas kúniń, eı, pendeler?! Toı jyrymen áldılengen, súıispenshilik sıqyryna sengen! Qazaqy aq otaýdyń esiginen engen! Sonda aldyńda ne turýshy edi? Páktiktiń samaly esken Aq shymyldyq! Arly, abyroıly, aınymas asyl sertti Aq shymyldyq qarsy almaıtyn ba edi? Salt-dástúrimizdiń danalyqpen sýarylǵan sol qasıeti-aı! Qazir she?!.. Muńaımashy, muqalmashy, sen Táj Mahalmen qaýyshqaly tursyń ǵoı... Teńdessiz Mahabbattyń júrek lúpilin óz qulaǵyńmen estısiń qazir... Adymymyz aýyrlap, jelimdelip qalǵandaı... Aıaǵymyzdy oı tejeıdi, kóz toqtatady. Mavzoleıge jetkenshe ıran baǵynan ótkin kórinisterdi qarpýǵa úlgermeısiń. Jaınaǵan jumaqtaı! 16 saıabaǵy, 53 sýburqaǵy bar eken. Osy sandar jıyntyǵy – 1653 jyldy bederleıdi. Iаǵnı, Sulýlyq saraıynyń soǵylyp bitken jyly! Taqaı tústik-aý deımin. Mavzoleıdiń oń qanatyndaǵy meshit, sol jaǵyndaǵy qonaq qabyldaý úıi sondaı bir meıirimdilikpen aıqarylǵandaı... ... Arman degen ne, jarqynym? Arman degen sanańdy bılegen ańsaryńa qol jetkizý bolsa kerek! Senesiz be, dál qazir (múmkin ómir baqı) Táj Mahaldyń qasıetti qabyrǵasyn sıpalap turmyz. Qara mármárdán názik órnekpen túzilgen Quran súrelerin súıip te alǵanbyz. Oryndalǵan arman degen osy shyǵar, bálkim! Táj Mahaldyń bosaǵasynan attadyq! Ishine kirdik! Altyn torly qorshaýdyń dáp ortasyna qos muńlyqtyń qabiri tuǵyrly etip qondyrylypty... Jıekteri narttaı qyzyl gúldermen kómkerilipti. О́lilerge emes, máńgilik tiri Mahabbatqa qoıylǵan gúlder desek jarasar! Nurlaryń peıishtiń tórinde shalqysyn!.. Bári Allanyń isi! Báribir ekeýi birge jatyr! Basqasha bolýy da múmkin eken. Imperator Shah Jahan súıiktisi Múmtaz Mahaldyń ósıetin oryndaǵan soń Djámna ózeniniń arǵy betinen ózine arnap qara mármárdan dáp Táj Mahaldan aýmaǵan Mavzoleı turǵyzbaqshy bolǵan. Biraq úsh aǵasyn óltirip taqqa otyrǵan ımperator Aýrangzeb ákesin úıqamaqta ustap, onyń bul armanyn oryndatpaǵan. Úı terezesinen kórinetin saǵynyshtyń Aq saraıyna 9 jyl boıy azalana telmirgen ákesi ólgen soń, ony sheshesiniń qasyna jerleı salǵan. Taǵdyr-talaıy solaı! Qos ǵashyq máńgilik qatar jatyr! Alla meıirimi túsip, kirshiksiz, adal, senimdi mahabbatpen nurlanǵan óz musylmandaryn birinen-birin bólektemegen eken! Aıtarym osymen támam. Qansha tyryssam da Táj Mahal kórkin tolyq jetkize almaıtynymdy sezdim. О́zińiz baryp kórgenge ne jetsin! Armandaı berińiz. Oryndalady... Qoshtasardaǵy júrek sózimdi qosaıyn: «Álemniń tájindeı bop, Táj Mahal sylanady. Mahabbatqa tutatyp ot, Máńgilik turady áli!..» ...Qolymdy bulǵap «qosh» degim keldi Táj Mahalǵa! Ásili, Mahabbatpen qoshtaspaǵan jaqsy ǵoı dep, tejelip qaldym! Qaısar ÁLIM, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Prezıdent syılyǵynyń laýreaty Astana – Almaty – Delı – Jaıpýr – Agra