Keleshekte utylmaý úshin keńesý kerek

Jerdiń taǵdyry – qazaqtyń, eldiń taǵdyry. Atalarymyz arǵymaqtyń jalynda, atannyń qomynda júrip jerin qorǵady, tek jer úshin ǵana jaýǵa naıza kóterdi. О́ıtkeni, Altaıdan Atyraýǵa, Alataýdan Arqaǵa deıin kóship-qonyp, myńdap jylqy aıdaǵan, tórt túlik malyn jaıǵan qazaqtyń kúnkórisi tek jermen baılanysty boldy. Jerimizge kózin satqan syrtqy jaýmen arpalysyp júrip, ushsa qustyń qanaty ta­la­tyndaı keń dalamyzdy, taýy men qy­ry­­myzdy, ózen-kól­de­ri­miz­­di bizge mu­raǵa qaldyr­ǵan ata-babanyń arýa­­ǵyna kúnde taǵzym etsek bola­dy. Búginde Táýelsiz Qazaqstan dúnıe­júzinde jer kólemi jóninen toǵyzynshy oryndy alyp otyr. Mundaı baılyq kóp elder úshin arman ǵana. Qazaq jer men jesir úshin ǵana daýlas­ty, ádildikke júgindi. Qazaqtyń jeri – tirshiligi, jesiri – namysy boldy. Mine, osyndaı tarıhı da, tabıǵı da mańyzy úlken jerge búgin de jeńil-jelpi qaraı almaıtyndyǵymyz anyq edi. Elbasynyń Jer kodeksindegi ózgerister men tolyqtyrýlarǵa moratorıı jarııalaǵany kemel saıasattyń kórinisi der edim. Men bir jaǵynan halyqtyń «sheteldikterge jer satylady» degen qańqý sózge dúrligýin túsinemin. О́ıtkeni, jerge óte kidi qaraıtyn halyqpyz. Ekinshiden, halyqqa túsindirý jumysy jetkilikti júrgizilmegendikten de kóńil kúıge erik berildi. Jer qatynastaryna eshqandaı táýekel jasaýǵa bolmaıdy. Iаǵnı, túpki nátıjesi týraly oılap, kelisip pishpeı, asyǵystyqpen sheshilgen sheshim ókinishke qaldyrady. Sondyqtan, Elbasynyń jer zańnamalarynyń normalaryna ýaqytsha toqtaý salýyn utymdy paıdalanyp, halyqqa túsindirý jumystaryn barynsha saýatty júrgizip, jerden tabys taýyp otyrǵan mamandar men dıqandardyń, ǵalymdardyń pikirin, usynystaryn barynsha eskergen durys dep oılaımyn. «Jer satylmasyn», «shetel­dikterge jerdi jalǵa berýge múlde bolmaıdy» degen pikirler kóp aıtyldy. Men aldymen osy máseleniń anyq-qanyǵyn túsindirý kerektigin aıtar edim. Dıqandar búginde jerdi 49 jylǵa jalǵa alyp, astyq óndirip otyr. Ony memleket qaıtseń de satyp al dep jatqan joq. Shamasy kelgender satyp alady, qarjysy azdar jalǵa alyp otyryp-aq kútip, baptaıdy. Al sheteldikterge jerdi jalǵa bergenniń eshqandaı ábestigi joq der edim. Qazirgi naryq zamanynda jer tabys tabýy kerek. Al jerdi kútip-baptaý ońaı sharýa emes. Ol ınvestısııalyq qa­ra­­­jat­­ty kerek etedi. Jerdi paı­­da­­la­ný­ǵa qytaılyqtar kelse de, ıran­dyq­tar nemese taǵy basqalar kel­­se de olar ony arqalap kete almaıdy. Ekonomıkamyzdyń báse­kege qa­bi­let­ti bolýyna talpy­nyp jat­qan ýa­qyt­ta tomaǵa-tuıyq­t­yq­pen, temir per­de tutyp, tum­sha­la­nyp ómir súre al­maı­myz. Eko­no­mı­­ka­ny damytý úshin esigimiz ashyq­ bolýy tıis. Biz, Qos­tanaı obly­sy­nyń dıqandary soń­ǵy jyldary bı­daı­men qosa maıly daqyldar ege­miz. О́zimizde ony óń­deı­tin, maı syǵatyn qýatty zaýyt joq. Shet­­eldikter ınvestısııa salyp, maı­­­ly daqyldy óńdeıtin zaýyt sal­­­­maq. Sonda búgingideı mańdaı ter­­­men ósirgen maıly daqyldar ara­­­da­ǵy deldaldardyń qolynda ar­­­zan baǵamen ketpeıdi. Jaqyn jer­­­den zaýytqa ótkizgen soń, onyń ba­ǵa­­­sy­nyń qaıtarymy da jumsaǵan qa­ra­jat pen eńbegimizge laıyq bolady. Ras, zań qabyldanǵanda onyń júzege asyrý tetikteri muqııat jasalsa deımiz. Zań is júzi­ne asyrylý kezinde kezdesýi yqtımal barlyq táýekelder, qaýipter eskerilýi, aldyn ala zerttelip, eseptelýi kerek. Onda halyqtyń, jermen aına­ly­syp otyrǵan mamandardyń piki­r­i­niń eskerilgeni de durys. О́zim ómir boıy aýylda, jerden nápa­qa jı­nap kele jatqan adammyn. Son­dyq­tan jerge baılanysty qan­daı másele de maǵan etene tanys. Jerdi jalǵa alǵan sheteldik ın­ves­­t­orlarǵa jumysshylardyń ba­sym kópshiligin jergilikti jerden alý­dy mindetteý kerek dep bilemin. Bul óte mańyzdy bolar edi. Jerdiń baǵa­syn shyǵarýda da oılanatyn tus­tar bar. Mora­torıı osyndaı máse­le­ler­diń barlyǵyn asyqpaı talqy­lap, keńesip alýǵa múmkindik bere­di. Osyǵan atsalyssaq, atalarymyz aıtqandaı, «keńesip pishken ton kelte bolmaıdy», keleshekte utylmaımyz. Saıran BUQANOV, Qazaqstannyń Eńbek Eri Qostanaı oblysy, Meńdiǵara aýdany