Daǵdarysty eńserýdiń erekshe úlgisi

Úkimettiń, Ulttyq banktiń jáne Qarjy qadaǵalaý agenttiginiń 2009-2010 jyldarǵa arnalǵan birlesken  is-qımyldar jospary óz nátıjesin berdi

Premer-Mınıstr Kárim Másimovtiń tóraǵalyǵymen ótken keshegi Úkimet otyrysynda Úkimettiń, Ulttyq banktiń jáne Qarjy qadaǵalaý agenttiginiń 2009-2010 jylǵa arnalǵan birlesken is-qımyldar josparynyń oryndalý qorytyndysy qaraldy. Birden aıta keteıik, otyrys barysynda, ondaǵy baıandamashylardyń jáne pikir bildirýshilerdiń keltirgen derekterinen aıqyn­dalǵanyndaı, qazaqstandyq bul jospardyń oryndalýy daǵdaryspen kúrestiń ózindik bir tamasha úlgisi bolyp shyqqan. Daǵdaryspen kúres máselelerin álemdik deńgeıde zerttegen kóptegen halyqaralyq sarapshylar Elbasy­nyń tapsyrmasy jáne tikeleı basshylyǵymen ázirlengen osynaý baǵdarlamany eń bir keshendi jáne júıeli jasalynǵan shara retinde baǵalaǵan. Al endi onyń oryndalý nátıjeleri qandaı boldy? Úkimet otyrysynda baıandama jasaǵan salalar basshylary osy jaıynda jan-jaqty baıandap berdi. Daǵdarys Eýropanyń birqatar damyǵan memleket­teriniń ózine úlken soqqy bolyp tıdi. Onyń áseri dúnıejúzilik sharýashylyqpen tyǵyz baılanysty jaǵdaıda damyp kele jatqan Qazaqstandy da aınalyp óte alǵan joq. Onyń ózi birinshi kezekte, eldiń eksporttyq taýarlaryna halyqaralyq rynoktardaǵy baǵalardyń kúrt tómendeýine, negizgi saýda áriptesteri bolyp sanalatyn elderdiń valıýtalarynyń qunsyzdanýyna, memleketter arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystardyń báseńsip ketýine baılanysty oryn aldy. Osyndaı sebepterdiń saldarynan kóptegen kásiporyndar óz óndiristeriniń kólemderin qysqartýǵa, ujymdaǵy eńbekshiler úshin tolyq emes jumys kúnderin belgileýge májbúr boldy. Jaǵdaıdyń osylaısha kúrdelene túsýi, másele odan beter ýshyǵyp ketpeı turǵanda, oǵan qarsy naqtyly sharalar qabyldaý qajettigin týyndatty. Qalyptasqan ahýaldy ýaqytynda jáne durys túsingen Elbasy Úkimetke Ulttyq bankpen, Qarjy qadaǵalaý agenttigimen birlesip, qarjy júıesin turaqtandyrý jóninen birlesken is-qımyldar josparyn jasaý jóninde tapsyrma berdi. Jaǵdaıdyń turaqty kezinde eldegi birqatar júıe quraýshy bankter syrttan qyrýar nesıeler alyp, olar­dy joǵary ósimmen berý arqyly jap-jaqsy paıdaǵa kenelgen bolatyn. Biraq kenetten oryn alǵan daǵdarys olarǵa tóbeden jaı túskendeı áser etti. О́ıtkeni ózderi de qıynshylyqtarǵa dýshar bolǵan sheteldik qar­jy ınstıtýttary bergen nesıelerin keri qaıtarýdy talap ete bastady. Al syrttan alǵan aqshalaryn kredıt túrinde taratyp jibergen bankterdiń boryshty qaıtara qoıatyndaı múmkindikteri joq edi. Ekinshiden, daǵdarys elimizde qarqyn alyp kele jatqan turǵyn úı qurylysynyń odan ári damýyna úlken soqqy bolyp tıdi. Bul úleskerler problemasyn týyndatty. Úshinshiden, endi aıaǵynan turyp kele jatqan shaǵyn jáne orta bıznestiń ahýaly kúrt nashar­laıtyndyǵy belgili boldy. Elimizde qolǵa alynǵan ınnovasııalyq, ındýstrııalyq jáne ınfraqury­lymdyq jobalardyń iske asýyna qaýip tóndi. Sondaı-aq jeri mol, astyqty Qazaqstannyń agroónerkásip keshenin damytýǵa ınvestısııalardyń tapshylyǵy kúsheıdi. Daǵdaryspen kúres jóninde belgilengen Úkimet­tiń, Ulttyq banktiń jáne Qarjy qadaǵalaý agent­tiginiń 2009-2010 jyldarǵa arnalǵan birlesken is-qımyl jos­pa­rynda mine, osy máselelerdiń barlyǵy barynsha eskerildi. Elbasy, sonymen qatar, Úkimetke makroeko­nomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etip, ha­lyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn barynsha qol­daý, bolýy múmkin jumyssyzdyq problemasyna barynsha ázir bolý mindetin qoıdy. Osydan eki jyl buryn Qazaqstan Úkimeti osyndaı is-qımyldar josparyn qabyldap jáne aldyǵa aıqyn maqsattar qoıa otyryp, iske kirisken bolatyn. Keshegi ótken Úkimet otyrysynda osy jospardyń oryndalýy onyń árbir baǵyty boıynsha tııanaqty sóz boldy.

Qarjy sektoryn turaqtandyrý

Úkimette osy másele boıynsha baıandama jasaǵan Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstriniń orynbasary Marat Qusaıy­nov­tyń aıtýynsha Úkimettiń, Ulttyq banktiń jáne Qarjy qadaǵalaý agenttiginiń daǵdarysqa qarsy birlesken is-qımyldar jospary sheńberinde elimizdegi júıe quraýshy bankiler «BTA bank», «Alıans bank», «Qazkommersbank», «Temirbank» aksıonerlik qoǵamdaryna «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ arqyly memleket qarjysyn salý daǵdarys ýaqytynda eldiń qarjy júıesin, sonyń ishinde halyqtyń da qarjylaryn qutqaryp qalýǵa jaǵdaı jasady. Osy maqsatta 486 mıllıard teńge qarjy bólindi. Sonyń ishinde BTA bankke – 212 mıllıard, Qazkommers bankke – 120 mıllıard, Halyq bankine – 120 mıllıard, Alıans bankke – 24 mıllıard teńge bólindi. Qordyń bankter kapıtalyna enýinen keıin ótken jyly olar óz mindettemelerin qaıta qurylymdaýdy tabys­ty aıaqtady. Bankterdiń ótimdiligin arttyrý maqsatynda osyǵan qosymsha Ulttyq bank talap etýdiń tómengi shegin odan ári tómendetti. Munyń ózi bankterge 490 mıllıard teńgeniń qara­jattaryn bosatyp alýyn talap etti. Jáı tulǵalardyń salymdaryna beriletin kepildik burynǵy 700 myń teńgeden 5 mıllıon teńgege deıin arttyryldy. Osynyń nátıjesinde halyqtyń bankterdegi salymyn qaıta alyp qoıýynyń aldy alyndy. Bankterdiń syrtqy qaryzdary 11 mıllıard dollarǵa azaıdy. 2009 jyldyń 4 aq­pa­nynda Ulttyq bank teń­geni burynǵy aıqyn emes dálizde ustap turý­dan bas tartyp, dollarǵa shaqqandaǵy aıyrbas baǵamyn bir dollarǵa plıýs-mınýs 3 paıyz nemese 5 teńge aýyt­qýshylyqpen 150 teńge kóleminde jańa dáliz belgiledi. Oǵan munaı men metaldyń álemdik baǵalarynyń kúrt jáne aıtarlyqtaı tómendeýi, Qazaq­stan­nyń negizgi saýda áriptesteri bolyp sanalatyn elderdegi ulttyq valıýtalardyń qunsyzdanýy sebep boldy. Sóıtip altyn-valıýta rezerv­teriniń aǵymdaǵy deńgeıin saqtap qalý jáne otandyq ónim óndirýshilerdiń básekege qabilettiligine qoldaý kórsetý qajettilikteri Ulttyq bankten valıýta saıasatyna degen kózqarasty qaıta qaraýdy talap etti. Ulttyq banktiń teńgeniń aıyrbas ba­ǵamy­nyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý jónindegi sharalary, sol sııaqty qazaqstandyq eks­porttyń negizgi pozısııalaryna qatysty álemdik baǵalar ósýiniń qaıta qalpyna kelýi ishki valıýta rynogyndaǵy ahýaldyń turaq­tanýyna jaǵdaı jasady. Osylaısha, 2009 jyldyń sońyna taman ulttyq valıýtanyń nyǵaıý tendensııasy baıqala bastady. 2009 jyldyń basynan bastap Ulttyq bank qaıta qarjylandyrýdyń resmı stavkalaryn 10,5 paıyzdan 7 paıyzǵa deıin tómendetti. Al sońǵy 7,5 paıyzdan 7,5 paıyzǵa deıin tó­mendeý 2009 jyldyń 4 qyrkúıeginde júzege asty. 2009 jyldyń naýryzynda bankterge qatysty eń tómengi rezervtik talaptar ishki mindettemeler boıynsha 2 paıyzdan 1,5 paı­yzǵa deıin, qalǵan mindettemeler boıynsha 3 paıyzdan 2,5 paıyzǵa deıin tómendetildi. Valıýta rynogyndaǵy turaqty jaǵdaı Ulttyq banktiń teńgeniń ózgermeli dálizin 2010 jyldyń 5 aqpanynan bastap 1 dollarǵa 150 teńgege deıin keńeıtýge jaǵdaı jasady. Osy atalǵan jyl boıyna teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy aıyrbas baǵamy Ulttyq banktiń bolmashy ǵana qatysýymen buryn belgilengen dálizde ózgerissiz kúıinde qaldy. 2009-2010 jyldarda Ulttyq bank ótimdilikti alý boıynsha qysqa merzimdi notalar shyǵarý jáne depozıtter tartý jolymen operasııalar júrgizdi. 2009 jyly shyǵarylǵan qysqa merzimdi notalar kólemi 2008 jylmen salystyrǵanda 2 esege azaıyp, 1,5 trıllıon teńge boldy. 2009 jyly Ulttyq bank 16,3 trıllıon teńge depozıtter tartty, ol 2008 jylǵy deńgeıden 2,7 esege artyq. Sonymen qatar 2008 jyldyń jeltoqsanyna qaraǵanda depozıtter boıynsha qaldyqtar 14,8 esege ósip, 2009 jyldyń jeltoqsanynyń sońyna qarasty 488,9 mıllıard teńgeni qurady. Bank sektoryndaǵy birtindep oryn alǵan turaqtaný bankter tarapynan Ulttyq banktiń sterıldengen operasııalaryna degen su­ranyspen qosa júrdi. Osylaısha, 2010 jyly shyǵarylǵan qysqa merzimdi notalardyń kólemi 2009 jylmen salystyrǵanda 2,3 esege ulǵaıyp, 3,3 trıllıon teńgege jetti. 2010 jyly somasy 17,1 trıllıon teńge bolatyn depozıtter tartyldy, ol 2009 jylǵy kólemnen 5 paıyzǵa artyq. Sonymen birge 2009 jyldyń jeltoqsanyna qaraǵanda depozıtter boıynsha qaldyqtar 12,2 paıyzǵa tómendep, 2010 jyldyń sońyna qatysty 429,1 mıllıard teńgeni qurady. Ulttyq banktiń 2009-2010 jyldary júr­giz­gen aqsha-kredıt saıasaty ekonomıkadaǵy tómen ınflıasııalyq áleýettiń saqtalýyna yq­palyn tıgizdi. Osylaısha, 2009 jyly jyldyq ınflıasııa 6,2 paıyz (2008 jyly – 9,5 paıyz) bolsa, 2010 jyldyń qorytyndysy boıynsha 7,8 paıyzdy qurap, Ulttyq banktiń 2010 jylǵa belgilegen maqsatty dálizine tolyqtaı sáıkes keldi. Ulttyq banktiń júrgizgen salmaqty aqsha-kredıt saıasatynyń nátıjesinde ótken jyl ishinde onyń altyn-valıýta qory 22,5 paıyzǵa artyp, 28,3 mıllıard AQSh dollaryn qurady. Ulttyq qordyń valıýtaly aktıvterin qosa alǵanda, eldiń halyqaralyq rezervteriniń jıyntyq mólsheri jyl basynda 59 mıllıard AQSh dollaryna jetti. Ekinshi deńgeıdegi bankter problemasyn retteýge qatysty baıandama jasaǵan Ult­tyq bank tóraǵasynyń orynbasary Danııar Aqyshev Úkimet basshysy Kárim Má­si­movtiń qoıǵan suraǵyna baılanysty ekinshi deńgeıdegi bankterdiń syrtqy qaryz­dary 2007 jyldyń qyrkúıeginde 46 mıllıard dollar bolǵandyǵyn, munyń ózi ishki jalpy ónimniń 50 paıyzyna deıin jetkendigin, al 2011 jyldyń qańtaryndaǵy málimet boıynsha bankterdiń osy syrtqy qaryzy 29 mıllıard dollarǵa azaıtylyp, qazirgi kúni 17 mıllıard dollardy qurap otyrǵandyǵyn, munyń ózi ishki jalpy ónim­niń 20 paıyzyn quraıtyn kórsetkish ekendigin málimdedi. Sondaı-aq 2009 jyl­dyń 1 qańtaryndaǵy málimet boıynsha Ult­tyq qordyń qarjysy 43 mıllıard teń­geni qurasa, qazirgi kúni ol 60 mıllıard dol­larǵa jetip otyr. Sonda ekinshi deń­geıdegi bankterdiń syrtqy qaryzy 29 mıllıard dollarǵa azaısa, Ulttyq qordyń qarjysy 17 mıllıard dollarǵa ósken. Daǵdarys keziniń ózinde Qazaqstannyń qarjy aktıvi 46 mıllıard dollarǵa óse túsken. Úkimet otyrysynda sóz alǵan Qarjygerler assosıasııasynyń tóraǵasy Serik Ahanov osy máseleni daǵdaryspen kúrestiń qazaqstandyq fenomeni dep atady. Shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý Elimiz álemdik qarjy-eko­nomıkalyq daǵ­da­rystyń yqpalyna ilikken jyldary Úkimettiń onymen kúreste belgilegen bes basym baǵytynyń biri shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý máselesi bolatyn. О́ıtkeni halyqty ju­myspen qamtýda, ishki ry­nokty kópshilik qoldy taýarlarmen qamtamasyz etýde qashanda bolmasyn shaǵyn jáne orta bıznestiń qalyp­ty jumys istep turýynyń mańyzy zor. Sondyqtan Úkimet qaı salaǵa, qandaı qyzmet túrine jatatyndyǵyna qaramastan memlekettik qoldaýdy bar­lyq shaǵyn jáne orta bıznes sýbektisine kórsetý kerek dep sheshti. Osy maqsatta «Samuryq-Qazyna» ál-aýqat qory burynǵy kórsetilgen kómekke qosymsha 2009 jyl úshin 120 mıllıard teńge qarjy bóletin boldy. Onyń 70 paıyzy iske qo­sylǵan jáne júzege asyryl­ǵan jobalardyń jumys isteýine, 30 paıyzy jańa joba­lardy josparlap, iske asy­rýǵa baǵyttaldy. Sonymen qatar «Samu­ryq-Qazyna» qory arqyly bir jobany qarjylandyrý kóleminiń shekti mólsheri bu­rynǵy belgilengen 3 mıllıon AQSh dollarynan 5 mıl­lıon dollarǵa deıin ósi­rildi. Munyń syrtynda Úkimet «Samuryq-Qa­zy­na» qorymen birlese otyryp, shaǵyn jáne orta bızneske beriletin ne­sıelerdiń banktik syıaqy stav­kasynyń shekti mól­she­rin burynǵy daǵdarysqa deıingi deńgeıde, ıaǵnı 14 paıyz­dan asyrmaı ustap turý jóninde sheshim qabyl­dady. Sondaı-aq, bul sheshim jańadan beriletin nesıelerge ǵana emes, berilip qoıǵan nesıelerge de qatysty bol­dy. Osynaý kúrdeli de qıyn shaqta shaǵyn jáne orta bızneske berilgen nesıelerdiń qaıtary­la­ty­nyna bank­ter senimin arttyrý úshin «Damý» kásipkerlikti damy­tý qorynyń kepildik berý mehanızmi engizildi. Ekinshiden, «Sa­muryq Qazyna» qo­ry aýyl turǵyndaryn ne­sıelendirýdiń olar úshin tıimdi jańa baǵ­darlamasyn ázir­ledi. Sonyń ishinde ju­mys oryn­daryn saqtap, da­my­tý úshin aýyldaǵy ká­sip­kerlerge de jeńildikti nesıeler beriletin boldy. Úshinshiden, shaǵyn jáne orta bıznes sýbek­tilerin tap­syrystarmen turaqty qam­­­tamasyz etý maqsatynda olar memlekettik organdar­dyń, memlekettik holdıngter men ulttyq kom­panııa­lardyń tarapynan usynyla­tyn memlekettik tapsyrys­tarǵa molynan qatysý múm­kin­digine ıe boldy. Jańadan qabyldanǵan «Memlekettik satyp alýlar» týraly Zań olarǵa osy baǵytta birqatar artyqshylyqtar berdi. So­ny­men qatar memleket tara­pynan Qazaqstanda jumys isteıtin jer qoınaýyn paı­dalaný­shylar men servıstik kompanııalarǵa, olardyń men­­shik túrine qaramastan óz tapsyrys­taryn­da qazaqstan­dyq úlesti arttyrý jónin­degi talap kúsheıtildi. Munyń syrtynda Úkimet kásipkerlikti damytý úshin olardyń aldynan kóldeneń­dep shyǵatyn ákimshilik kedergilerdi azaıtý, ruqsat berý júıesin jetildirý jónin­degi burynnan bastalyp ketken jumystardy daǵdarysqa qaramastan odan ári jal­ǵastyrdy. Mine, osyndaı sharalar­dyń nátıjesinde qazaq­stan­dyq kásipkerler álemdik daǵ­darystyń aýyrtpalyqtaryn aıtarlyqtaı sezine qoıǵan joq. Batystyń birqatar elderinde kóptegen shaǵyn já­ne orta bıznes sýbek­tileri birinen keıin biri jabylyp jatqan tusta Qa­zaq­standa bul qubylys jappaı sıpat ala al­ma­dy. Kerisinshe, keıbir shaǵyn kásiporyndar memleket arqyly berilgen nesıelerge ıe bola, ulttyq holdıngter men kompanııalar usynǵan tapsyrystardy oryn­daý isine qatysa oty­ryp, ózderiniń sharýalaryn túzep aldy. Kásipkerlerdiń jaǵdaıyn túzetýine halyq­ty jumys­pen qamtý maqsatynda ázir­lengen «Jol kartasy» baǵ­darlamasy aıasynda usy­nyl­ǵan tapsyrystar da úlken kómek boldy. Bir esepten osy arqyly óńirlerdegi, sonyń ishinde, aýyldaǵy kásipkerlerge jańa jobalar, halyqqa jańa jumys oryn­dary usynylsa, ekinshiden, elimizdiń túkpir-túkpirindegi jergilikti joldar, mektepter men emhanalar, mádenıet oshaqtary jóndelip, jańa­ryp qaldy. Kóp jyl qol kórmeı tozǵyndaı bastaǵan jylý júıeleri men qazan­dyqtar, kommýnaldyq sala nysandary men ınjenerlik jeliler de birshama jańar­tyldy. Elimizdiń Reseı Federa­sııasymen, Belarýs Respýb­lıkasymen birigip Keden odaǵyn qurýy shaǵyn jáne orta bıznes aldyna úlken mindetter júkteıtini belgili. Istiń alǵashqy barysy bul úderistiń qazaqstandyq kásipkerler úshin jaman jaǵdaıda júrip jatpaǵandy­ǵyn baı­qata­dy. Al bolashaq­ta otandyq bıznestiń taǵ­dyry naq osy máselege baı­lanysty sheshiletindigi anyq. О́ıtkeni qazaqstandyq kásip­ker­ler­diń aldynan 170 mıllıon adamdy quraı­tyn úlken rynok ashylyp otyr. Qazir eli­miz­diń Úkimeti osy rynoktyń otandyq kásipker­ler úshin qoljetimdi bolýyn barynsha oılas­tyrýda jáne sol úshin kúres júrgizýde. Sonyń jarqyn bir mysaly retinde Keden odaǵy qura­myndaǵy elderdiń kólik ınfraqury­lym­dary­nyń tarıfin belgileý máselesinde bizdiń elimiz úshin qolaıly múmkindikterdiń qalyptas­qandyǵyn aıtýǵa bolady. Bul qazaqstandyq taýarlar­dyń Reseı men Belarýs rynogyna erkin kirýine jol ashady. Endi osyny otandyq kásipkerler ózderi úshin tıimdi paıdalana bilýi qajet. Al onyń basty sharty baǵa­sy arzan sapaly taýarlar shyǵarýǵa qol jetkizý. Úkimet osy baǵyt boıynsha da belsendi jumystar júrgizýde. Elimizde «Bıznestiń jol karta­sy-2020» baǵdar­lama­synyń ázirlenip, júzege asy­ryla bastaýy osynyń aıǵaqty mysaly. Kásipker­ler osy baǵdarlama negizinde Úki­met­ten tıimdi nesıe men eksporttyq operasııa­lar­dy júzege asyrý úshin beriletin sýbsıdııalarǵa ıe bola alady. Jyljymaıtyn múlik rynogyndaǵy problemalardy sheshý «Samuryq-Qazyna» AQ atqarýshy dırek­to­ry Qaırat Áıtekenovtiń sózi negizinen osy máselege arnaldy. Onyń aıtýynsha, qurylys nysandaryn aıaqtaý negizinen ekinshi deńgeıdegi bankter arqyly, Jyljymaıtyn múlik qory jáne Stresti aktıvter qory arqyly júrgizildi. Úlesti qurylys nysandaryn aıaqtaýǵa «Samuryq-Qazyna» AQ óz tarapynan 200 mıllıard teńge qarjy bóldi. Atalǵan jospar sheńberinde azamattardyń turǵyn úı problemalaryn sheshý jáne Astana, Almaty qalalary men Aqmola jáne Almaty ob­lystaryndaǵy jyljymaıtyn múlik ryno­gy­nyń belsendiligin arttyrý úshin «Samuryq-Qazyna» qory arqyly ıpotekalyq nesıeleý men turǵyn úı sektoryn damytýdyń arnaıy baǵdarlamasy iske qosyldy. Baǵdarlama qarjylary esebinen ekinshi deńgeıli bankter arqyly Almaty, Astana qalalary men Aqmola jáne Almaty oblystaryndaǵy qurylysy aıaqtalmaǵan turǵyn úı keshenderin aıaqtaýǵa zaımdar berý múmkindigi qamtamasyz etildi. Bul baǵdarlamaǵa eldegi ekinshi deńgeıli bankter men qurylys salýshy kompanııalar qatysty. Atalmysh baǵdarlamada belgilengen is-sharalar búgingi kúni túgeldeı oryndaldy. 2008-2010 jyldarǵa arnalǵan turǵyn úı qu­rylysyn damytýdyń memlekettik baǵdar­la­masyna qurylys júrgizýshiler kommersııalyq rynok úshin salǵan turǵyn úılerdi satyp alýdy qarastyratyn ózgerister engizildi. Ákimdikterge qurylysy aıaqtalǵan, sol sııaqty joǵary daıyndyqtaǵy nysandardan belgilengen baǵa boıynsha páterler satyp alý quqy berildi. Munyń ózi óz kezeginde turǵyn úı baǵdarlamasyn júzege asyrýdy jedeldetýge múmkindik berdi. Memlekettik baǵdarlama sheńberinde sa­lyn­ǵan barlyq nysandar turǵyn úı qurylysy salymdary júıesi boıynsha satyp alynatyn bolyp belgilendi. Ol halyqtyń basymdyqka ıe toptaryna jyldyq ósimi 4 paıyzdan aspaıtyn paıyzdyq stavka boıynsha qosymsha turǵyn úı zaımdaryn alýǵa jáne turǵyn úı satyp alý úshin bastapqy jarna jınaqtaýǵa baılanysty týyndaıtyn qıyndyqtardan qutylýǵa jaǵdaı jasady. Úleskerlerdiń qorǵalý deńgeıin kúsheıtý maqsatynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine turǵyn úı qu­rylysyna úlestik qatysý máseleleri boıynsha ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańy qabyl­dandy. Osy zańǵa sáıkes endigi jerde joba­laýshy kompanııa óz qarjysy nemese ın­vestordyń kredıti esebinen, onyń ishinde bank-agent te bar, turǵyn úıdi salyp, paıdalanýǵa beredi de, úlesker turǵyn úıdegi óz úlesin alǵannan keıin ǵana bank-agent úlesker depozıtindegi aqshany jobalaý kom­pa­nııa­syna aýdarady, al jınaqtalǵan syı­aqy mólsherindegi aq­sha­nyń somasyn úles­kerge qaıtarady. Úkimettiń 2009 jylǵy 6 naýryzdaǵy №265 qaýlysymen «Samuryq-Qazyna» jyl­jymaıtyn múlik qory» AQ quryldy. Osy qaýly boıynsha aıaqtalǵan qurylystan nemese salynyp jatqan turǵyn úı qurylysy nysandarynan turǵyn jáne turǵyn emes oryn-jaılardy satyp alý, atalǵan múlikti tıimdi basqarý Qordyń qyzmetiniń basty baǵyttary bolyp belgilendi. 2007 jyldyń kúzinen bastap qurylys salasy qıyndyqtar sezine bastady. Osyǵan oraı úleskerlerdiń qatysýymen salynatyn turǵyn úı qurylysy úderisiniń toqtap qalýy qurylys uıymdarynyń sol ýaqyttarda sany 62 myń adamǵa jetken (nysandar sany – 450) óz úleskerleriniń aldyndaǵy mindettemelerin oryndaýlaryna múmkindik bermedi. Qalyptasqan osyndaı jaǵdaı, el eko­nomıkasynyń ósý qarqynyn tómendetýge jol bermeý maqsatynda, tıisti sharalar qabyl­daýdy talap etti. Sóıtip, Úkimettiń daǵda­rysqa qarsy qabyldaǵan baǵdarlamasy arqasynda jaǵdaıdy turaqtandyryp, úleskerler problemasyn sheshýdiń sáti tústi. 2007 jyldan bastap úlestik qurylysty memlekettik qarjylandyrý respýblıka boıynsha 433,441 mıllıard teńgeni qurady (ıgerilgeni 335,375 mıllıard teńge nemese 77 paıyz), onyń ishinde respýblıkalyq bıýdjet pen Úkimettiń rezervinen 263,441 mıllıard teńge (ıgerilgeni 207,175 mıllıard teńge nemese 78 paıyz), Ulttyq qordan 170 mıllıard teńge (ıgerilgeni 128,2 mıllıard teńge nemese 75 paıyz) bólindi. Respýblıkalyq bıýdjet pen Úkimet rezervinen alynǵan 263,441 mıllıard teńge qarjy óńirler boıynsha tómendegideı bólindi: Astana qalasy ákimdigine – 138,918 mıllıard teńge (ıgerilgeni 122,018 mıllıard teńge nemese 88 paıyz); Almaty qalasy ákimdigine – 77,257 mıllıard teńge (ıgerilgeni 56,657 mıllıard teńge nemese 73 paıyz); Almaty oblysy ákimdigine – 17,266 mıllıard teńge (ıgerilgeni 4,3 mıllıard teńge nemese 25 paıyz); Stresti aktıvter qoryna – 30 mıllıard teńge (ıgerilgeni 24,2 mıllıard teńge nemese 73 paıyz). О́tken merzim ishinde 389 nysanǵa qatysy bar 53 myńnan astam úleskerlerdiń problemalary sheshim tapty. 2011 jyldyń 1 qańtaryna qatysty 13650 úleskerdiń qatysýyndaǵy 58 nysan ózdiginen aıaqtaldy, al qurylys salýshylardyń óz qarjylary esebinen 1404 úleskerdiń qatysy bar 16 nysan iske qosyldy. Bútindeı alǵanda, búkil nysandardaǵy qurylystardy aıaqtaý tómendegideı mehanızm boıynsha júzege asyrylatyn bolady. Birinshi, 2341 úleskerdiń qatysy bar 14 nysandy jáne salynyp jatqan úılerdiń úshinshi kezegin satyp alý. Qurylysty osy mehanızm boıynsha aıaqtaýǵa Úkimetten 47, 718 mıllıard teńge bólinip, ol 100 paıyz ıgerildi. Ekinshi, Astana, Almaty qalalary men Almaty oblysy ákimdikteri janyndaǵy «Jańa qurylys», «Almaty qalasy ákimdigi PKS» jáne «Jetisý jańa Qurylys» jaýapkershiligi shekteýli seriktestikteri tárizdi ókiletti uıymdar arqyly satyp alý mehanızmi. Olardy kapıtaldandyrýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 63,966 mıllıard teńge qarjy bólindi. Onyń ishinde: Astana qalasy ákimdigine – 42,4 mıllıard teńge, aıaqtalǵany – 17 nysan (4195 úlesker), aıaqtalýǵa tıisti 2 nysan (2320 úlesker); Almaty qalasy ákimdigine – 10 mıllıard teńge, aıaqtalǵany 2 nysan (885 úlesker); Almaty oblysy ákimdigine – 11,566 mıllıard teńge, onyń 4,3 mıllıard teńgesi ıgerilip, úleskerler qatysqan nysandarǵa 39,2 shaqyrym magıstraldy ınjenerlik jeliler tartyldy. Úshinshi, «Samuryq-Qazyna» jyljymaı­tyn múlik qory» AQ arqyly. 2007 jyly atalmysh qorǵa 95 mıllıard teńge, onyń ishinde 48,8 mıllıard teńge Astana qalasyndaǵy nysandarǵa jáne 46,2 mıllıard teńge Almaty qalasyndaǵy nysandarǵa bólindi. Qazirgi ýa­qytta «Samuryq-Qazyna» jyljymaıtyn mú­lik qory» AQ bólgen qarjylar esebinen ekinshi deńgeıli bankterge 66,36 mıllıard teńge aýdaryldy. Onyń ishinde Astana qalasy boıynsha – 40,47 mıllıard teńge, Almaty qa­lasy boıynsha 25,62 mıllıard teńge. Qalǵan qarjy Úkimettiń 2009 jylǵy 14 sáýirdegi №519 qaýlysyna sáıkes qurylys salý­shy­larǵa ýaqytsha kómek retinde berildi.

AGROónerkásip keshenin damytý

Tehnologııalardyń damýy, neǵurlym alym­dy jańa tehnıkalardyń paıda bolýy adamzat aldyndaǵy kóptegen máselelerdi sheship berip, turmysty qazirgideı deńgeıge jetkizgenimen bizdiń tabıǵı resýrstarǵa degen táýeldiligimiz ótken ǵasyrlarmen salystyrǵanda áldeqaıda artyp otyr. Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵy jerleri jetkilikti. Biraq ókinishke oraı, ol jerlerdiń barlyǵy atalǵan maqsatqa paıdalanýǵa ja­ramdy emes. Sý kózderiniń tapshylyǵy baı­qa­lý­da. Onyń ústine elimizde osy ýaqytqa deıin aýyl sharýashylyǵy maqsatyna qoldanylyp kelgen tehnıkalar men tehnologııalar qazirgi zaman talabyna tolyq jaýap bere almaı otyr. Eger atalǵan máseleler sheshimin tapsa, Qazaqstan álem halyqtaryn mańyzdy azyq-túlik túrlerimen qamtamasyz etýshi úlken agrarlyq-ındýstrııalyq elge aınalmaq. Osy jaǵdaıdy aldyn-ala baıqaǵan Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýǵa erekshe mán berýde. Elbasy osy maqsatta tutas tórt jyldy Aýyl jyly dep jarııalap, salaǵa degen memlekettik qoldaýdy arttyra túsken bolatyn. Munan keıin jańa mindetterdi alǵa qoıdy. Osydan eki-úsh jyl buryn Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha Úkimet aýyl sha­rýa­shylyǵyn damytýdy ekonomıkalyq saıasattyń basty basymdyqtarynyń biri dep belgiledi. Salanyń básekelestik qabiletin arttyrý, eksporttyq múmkindigin nyǵaıtý maqsaty alǵa qoıyldy. Aýyl sharýashylyǵynyń áleýetin jańa qyrynan kóterý úshin iri ınvestısııalyq jobalar jasalyndy. Elimizge úlken qaýpin tóndirgen álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵda­rystyń yqpaly kúsheıgen shaqtyń ózinde bul salaǵa degen qarjy qoldaýy eshbir báseńsimedi. Qaıta agrarlyq salany jańa jobalar negizinde qarqyndy damytýdyń strategııalyq sheshimderi sol daǵdarysty kezdiń ózinde paıda bolyp, júzege asyp keledi. Atalǵan sharalar qazirdiń ózinde jemisti nátıjelerin kórsete bastady. Qazaqstan sońǵy tórt-bes jyldyń aınalasynda halyqaralyq rynoktarǵa astyq shyǵaratyn álemdegi aldyń­ǵy qatarly on eldiń qataryna qosyldy. Onyń ústine, sońǵy tórt jyldan beri álemdik rynok­ta unmen qamtamasyz etetin eń basty elderdiń birine aınaldy. Astyqty syrtqa shyǵarýdyń utymdy joldary aıqyndalyp, teńiz jaǵalaý­larynda ornalasqan shet memleketterdiń port­tarynan qazaqstandyq termınaldar salý nemese olardy satyp alýǵa ekpin túsirildi. Sonymen Qazaqstan qazirdiń ózinde halyqaralyq rynokqa astyq jáne odan ázirlengen ónimderdi shyǵarýshy el retinde tanylyp, óziniń osy qol jetkizgen jetistik deńgeıine berik taban tirep otyr. Endigi kezekte mal sharýashylyǵyn damytýǵa úlken mán berilýde. Osydan eki-úsh jyl buryn álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystyń ekpinimen elimizge engen aýyrtpalyqtardy eńserý maqsatynda memlekettik sharalardyń barlyǵy bes basym baǵyt aıasyna toptastyrylǵan tusta, sol baǵyttyń biri agroónerkásiptik keshendi damytý máselesi bolǵandyǵy bekerden beker emes. Mine, osy maqsatta 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjetti jasaqtaǵan tusta agroónerkásiptik keshendi damytýǵa 350 mıllıard teńge qarastyrylǵan bolatyn. Sonymen qatar, sol tusta ómirge kelgen «QazAgro» holdıngi aldyna jańa ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrý mindeti qoıyldy da holdıngke 120 mıllıard teńge qarjy bólindi. Inves­tısııalyq joba­lardy júzege asy­r­ǵanda, birinshi kezekte eksporttyq áleýetti ny­ǵaıtatyn is-áreketterge kóbirek mán berildi. Qazirgi ýaqytta sol bir qıyn shaqta elimizdiń agroónerkásiptik kesheni aldyna Elbasy qoıǵan basty mindetterdiń birte-birte júzege asyp kele jatqandyǵyn anyq baı­qaýǵa bolady. Birinshi kezekte sala burynǵyǵa qaraǵanda neǵurlym sapaly damýǵa qaraı bet burdy. Oǵan memleket qoldaýy, sonyń ishinde neǵurlym basym dep belgilengen baǵyttarǵa sýbsıdııa­lardyń bólinýi úlken yqpal etýde. Salanyń neǵurlym zaman tala­byna saı damı bastaǵandyǵyn 2010 jyldyń qorytyndylary kórsetip otyr. О́tken jyly búkil elimizdiń aýmaǵy boıynsha qurǵaqshylyqtyń etek alyp, tabıǵattyń tosyn minez tanytýy kóbeıgenimen aýyl sha­rýa­shylyǵy salasy turaqtylyq tanyta bildi. Ras, tabıǵat ta óz degenin istedi. Qurǵaq­shylyq saldarynan astyq ónimdiligi edáýir deńgeıde tómendedi. Osynyń saldarynan astyq alý jóninen rekordtyq kórsetkishterdi qaıta­laǵan 2009 jylmen salystyrǵanda ishki jalpy ónimniń deńgeıi 88,3 paıyzdy qurady. Al basqa salalardyń barlyǵynda ósý, alǵa basý boldy. Sonyń ishinde óńdeý salasy 2009 jylmen salystyrǵanda 13 paıyz damydy. Salanyń eksporttyq belsendiligi kúsheıdi. Máselen, aldyn-ala jasalynǵan esepteýler boıynsha ótken jyly aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń eksporty 16,2 paıyz arta tústi, al ımport 3,5 paıyzǵa qysqardy. Ekinshiden, egin sharýashylyǵynda aldyńǵy jylmen salystyrǵanda ónim kólemi azaı­ǵanymen, egistik qurylymynyń ártaraptan­dy­ryla túskendigine kóz jetkizemiz. Mine, osynyń nátıjesinde sońǵy eki jyldyń kóleminde maıly daqyldar egistigin eki ese arttyrýǵa qol jetkizildi. Sonymen qatar, aýyl sharýashylyǵy ónim­de­riniń eksporty da barǵan saıyn árta­rap­tan­dyryla túskendigin baıqaımyz. Máselen, 2010 jyldyń 11 aıynda 2009 jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda jarma ónimderiniń eks­por­ty 5,3 ese, et jáne konservilengen et ónimderi 4,7 ese, qant eksporty 5,7 ese, kúrish eksporty 6,3 ese, kondıterlik ónim­der eksporty 80,7 paıyz, makaron eksporty 28,6 paıyz, un eksporty 7 paıyz, pechene eksporty 15,3 paıyz artyp otyr. О́tken jyly elimizdiń taǵam ónerkásibi salasynda 2,2 myń kásiporyn jumys istedi. Jumysy eksportqa baǵyttalǵan 228 óńdeý kásiporny 5 mıllıard teńgeniń sýbsı­dııasyna ıe boldy. «QazAgro» holdıngi bolsa, joǵarydaǵy 120 mıllıard teńgege Aqmola, Almaty jáne Qostanaı oblystarynan et óńdeý kesheniniń jelisin, Mańǵystaý oblysynan Qazaqstan as­ty­ǵyn eksporttaýǵa baǵyttalǵan qury­lymdardy, Qos­tanaı, Aqmola oblystarynan mal bor­da­qylaý alańdarynyń júıesin, Shy­­ǵys Qa­zaq­stan, Pavlodar, Qostanaı ob­lys­tarynan kók­ónis saqtaý qoımalarynyń keshenin, Almaty, Jambyl ob­lys­tarynan qoı júnin óńdeý ón­diristerin, Aqmola, Soltústik Qazaqstan oblys­tarynan as­tyq saqtaý qoı­malaryn salý jáne jańǵyrtý ju­mystaryn, Aqmola, Soltústik Qazaqstan ob­lys­tarynan talapqa saı mal soıý pýnktterin damytý isin belsendilikpen qolǵa alýda. So­nymen qatar Irannyń Ámirabad porty­nan Qazaqstan úshin astyq termınalyn paı­da­lanýǵa berdi. Sońǵy kezderi Úkimet Elbasynyń agro­óner­kásiptik keshenniń aldyna qoıǵan negizgi min­det­teriniń biri – 2014 jylǵa deıin agroóner­ká­sip­tik keshendegi eńbek ónimdiligin eki ese arttyrý jónindegi tapsyrmasyn oryndaýǵa kiristi. Bul mindet kadrlar biliktiligin arttyrý, tehnolo­gııalyq turǵydan salany qaıta jańǵyrtý arqyly sheshiletindigi belgili. О́tken jyly osy boıynsha birqatar jumystar júzege asyryldy. 2011 jyldyń 1 qańtaryn­daǵy málimet boıyn­sha, 2392 aýyl sharýashy­lyǵy tehnıkalary, sonyń ishinde 764 traktor, 618 astyq jınaý kombaıny, 235 tuqymsepkish, 97 tuqym sebý kesheni jáne basqa da tehnıkalar satyp alyndy. Egin sharýashylyǵyndaǵy ylǵal saqtaý teh­no­logııasyn engizý, eginshilikti tamshylatyp sýarý isin nyǵaıtý sharalary kúsheıe tústi. Sonyń ná­tı­jesinde ótken qurǵaqshylyq jyly qazaq­stan­dyq­tar kóp qıyndyqtarǵa dýshar bola qoıǵan joq. Mal sharýashylyǵy jaqsy damý ústinde. О́tken jyly onyń damýy 2-3 paıyzǵa óse tústi. Bul sala jyldan-jylǵa turaqty damý baǵytyn ustap keledi. О́tken jyldyń taǵy bir ereksheligi osy salaǵa bolashaqta úlken serpin beretindeı mal sharýashylyǵyndaǵy keń aýqymdy seleksııa jumystary bastaldy. Elimizde táýel­sizdik jyldarynan beri tuńǵysh ret onyń senimdi júıesi qurylyp, oǵan 800-den astam asyl tuqymdy mal sharýashylyqtary tartylyp otyr. Qazaqstannyń osy saladaǵy júrgizip jatqan jumystary halyqaralyq uıymdar men bilikti sarapshylardyń nazaryna iligýde. Máselen, búkilálemdik ekonomıkalyq forýmnyń jahan­dyq básekelestik jónindegi baǵalaýy boıynsha bizdiń elimiz «aýyl sharýashylyǵyndaǵy saıasat­ty qoldaýǵa bóline tin shyǵyndar» boıynsha burynǵy ornynan 31 pýnkt alǵa jyljyp, 62-oryndy ıelengen. Úkimet otyrysynda elimizdiń agrarlyq salasyndaǵy daǵdarys kezinde atqarylǵan sharalar týraly Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Aqylbek Kúrishbaev júıeli túrde baıandap berdi. Sonyń ishinde «QazAgro» holdıngine bólingen 120 mıllıard teńgege 60 jobanyń júzege asyrylýda ekendigin, onyń eleýli bóligi eksporttyq áleýetti arttyrýǵa baǵyttalsa, 34 joba ımporttyq taýarlardy almastyrýǵa arnalǵandyǵyn aıtty. Investısııalyq, ındýstrııalyq jáne ınfraqurylymdyq jobalardy júzege asyrý Osy másele boıynsha negizgi baıandamany Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mı­nıstri­niń orynbasary Albert Raý jasady. Onyń aıtýynsha máseleni sheshý barysynda búkil Úkimet «ekonomıkany qoldan basqarý» re­jiminde jumys istedi. Mınıstrliktiń al­dynda turǵan basym baǵyttyń biri otandyq óndirisshilerdi qoldaý boldy. «Qazaqstannyń Damý banki» AQ-tyń jarǵylyq kapıtalyna berilgen 115 mıllıard teńge qarjy esebinen bank Ekonomıkany ártaraptandyrý jónindegi memlekettik komıssııa oń sheshim shyǵarǵan nysandardy qarjylandyrýda. Memlekettik komıssııa qoldaý kórsetken jobalardyń qataryna 39,9 mıllıard teńgeni quraıtyn 4 ınvestısııalyq joba kiredi. Olar­dyń qatarynda Taraz metallýrgııa zaýytynyń ferroqorytpalar óndirisin keńeıtý jáne modernızasııalaý, «Shymbulaq» taý shańǵysy kýrortyn damytý, Atyraý munaı óńdeý zaýy­tyndaǵy hosh ıisti kómirsýtegin óndirý keshe­niniń qurylysy, «Aqtaý halyqaralyq teńiz portyn soltústik baǵytta keńeıtý. Port aıdy­ny. Kireberis arnalar. Teńiz túbin tereńdetý» (úshinshi saty) jobalary boldy. Bul aıtylǵandardyń syrtynda Qor «Qa­zaq­stan temir joly» AQ-qa «Qorǵas-Je­tigen» jáne «О́zen-Túrkimenstannyń shekara­sy» temir jol jelileri qurylysy» jobasyn qar­jylandyrý úshin qarjyny qaıta bólý sheń­berinde nesıe túrinde 70 mıllıard teńge bóldi. Sonymen qatar, 46,5 mıllıard teńge bo­la­tyn qalǵan qarjyny belgilengen prosedý­ralardy ótkizgennen keıin «Beıneý-Bozoı» gaz qubyry, «Alataý-Jaryq» kompanııasynyń podstansasy, Atyraý oblysynda gaz-hımııa kesheni ınfraqurylymynyń qurylysy sııaqty jobalarǵa baǵyttaý jóninde sheshim qabyl­danyp otyr. Osylaısha bank atalǵan baǵyt boıynsha 39,9 mıllıard teńge qarjy ıgerdi. Ol bó­lin­gen 115 mıllıard teńgeniń 34 paıyzyn qu­raıdy. Al Qordyń ıgergeni jarǵylyq kapı­taldy tolyqtyrýdy jáne «Qazaqstan temir joly» AQ-qa bólingen nesıeni eskergende 145 mıllıard teńge nemese bólingen qarjynyń 75 paıyzyn qurady. 2009 jyldyń 12 jeltoqsanynda «Samu­ryq-Qazyna» AQ pen Qytaıdyń Eksımbanki arasynda ózara túsinistik týraly memoran­dýmǵa qol qoıylyp, soǵan sáıkes «Qazaq­stannyń Damý banki» AQ qytaılyq banktiń nesıesine qol jetkizdi. Ol Atyraý obly­syndaǵy gaz-hımııa kesheni qurylysyna ınves­tısııalanbaq. «Balqash jylý-elektr ortalyǵy qurylysy» jobasyn 1,5 mıllıard AQSh dollary kóleminde qarjylandyrý jóninen Koreıa damý ınstıtýttarymen kelisimge qol jetkizildi. Qazirgi tańda Ekibastuz GRES-2-niń qýattaryn keńeıtý jobasyn qarjylandyrý maqsatynda «Samuryq-Qazyna» AQ, «Inter RAO EES» AQ, Reseıdiń Vneshekonombanki, Eýrazııalyq damý banki jáne «Ekibastuz GRES-2» AQ arasynda kelisimge kelý máseleleri sheshilýde. Sol sııaqty Moınaq sý elektr stansasynyń qýattaryn iske qosý baǵytynda da qarqyndy jumystar júrgizilýde. Osy jumysty júzege asyrý úshin 75,5 mıllıon AQSh dollaryn quraıtyn somaǵa jobalyq qujattar ázirleý qolǵa alyndy. Qazaqstandyq úlesti arttyrý máselesi boı­ynsha úlken jumystar júrgizildi. Osy máselege baılanysty 2009-2010 jyldary 14 nor­matıvtik quqyqtyq akti qabyldandy. Taýar­lardy sertıfıkattaý júıesi engizildi. Osylardyń jáne basqa da sharalardyń nátıjesinde 2009-2010 jyldary taýarlardy, qyzmetterdi júıe qurýshy kásiporyndardyń satyp alýyndaǵy qazaqstandyq úlestiń deńgeıi 60 paıyzdy qurady. Qazaqstannyń ındýstrııalandyrý kartasyn júzege asyrý aıasynda 2010 jyly jıyny 8 mıllıard teńgeni quraıtyn 152 joba júzege asyp, 23 myń jumys orny quryldy. 2009 jylmen salystyrǵanda ónerkásiptik óndiris­tiń ósimi 110 paıyzdy qurady. Áleýmettik salanyń áleýeti Osy másele boıynsha baıandama jasaǵan Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Gúlshara Ábdiqalyqovanyń aıtýynsha, 2009-2010 jyldary halyqty jumyspen qamtý maqsatynda qurylǵan «Jol kartasyn» iske asyrý úshin 342,7 mıllıard teńge bólindi. 8880 joba iske asyryldy. Osynyń nátıjesinde 392 myń jumys orny quryldy. Osy jobanyń aıasynda turǵyn úı-komýnaldyq sharýashy­lyǵynyń 1532 nysany jóndeldi. «Jol kartasy» jastar praktıkasymen qamtýdy 2008 jy­lmen salys­tyr­ǵanda 20 ese kóbeıtýge múm­kindik berdi. Jastar praktıkasy aıaqtalǵannan keıin 19 myńnan astam jas maman ózderi praktıkadan ótken kompanııalarda turaqty jumysqa ornalasty. Sóıtip daǵdarys keziniń ózinde jastar arasyndaǵy jumys­syzdyq 0,6 paıyzǵa deıin azaıdy. Memleket basshysynyń 2008 jylǵy Jol­daýynda berilgen tapsyrmaǵa oraı zeınetaqy­lar­dyń, járdemaqylar men bıýdjettik sala qyzmetkerleri eńbekaqylarynyń 2009 jyl­dyń 1 qańtaryna bastap 25 paıyzǵa, 2010 jyl­dyń 1 qańtarynan bastap taǵy da 25 paıyzǵa (bıýdjettik sala qyzmetkerleri eńbek­aqylary 1 sáýirden bastap), al ústimizdegi jyldyń 1 qań­tarynan zeınetaqylar men járdemaqy­lardyń 30 paıyzǵa óskenin atap kórsetý qajet. Al bıýdjettik sala qyz­metkerleriniń eńbek­aqylaryn ósirý osy jyldyń 1 shildesinen bastalady dep belgilenip otyr. Sol sııaqty bala týǵan jáne bala kútimindegi analarǵa da laıyqty kómekter kórsetilýde. 2010 jyldyń 1 jeltoqsanyna qarasty bala týǵanda beriletin kómekti 322,1 myń adam alǵan. Osylaısha járdemaqylarǵa tólenetin shyǵyndar aldyn­daǵy jyldyń tıisti merzimine qaraǵanda 18 paıyzǵa artyp, 14,8 mıllıard teńgeni quraǵan. 2010 jyly az qamtamasyz etilgen otbasy­laryn­daǵy jastary 18-ge tolmaǵan balalarǵa kórsetiletin járdemaqylarmen 745,8 myń bala qamtylǵan. 2010 jyldyń qorytyndysy boıynsha tabystary kedeıshilik mólsherinen tómen 194,5 myń azamatqa 2,8 mıllıard teńge kóle­minde ataýly áleýmettik kómekter kórsetilgen. Ataýly áleýmettik kómek alýshylardyń negizgi úles salmaǵy (59,6 paıyz) nemese osy maqsattar úshin bólingen qarjynyń 61,1 paıyzy aýyldyq jerlerde turatyndarǵa tıesili bolyp qalyp otyr. Al jumyssyzdar úshin kórsetiletin ataýly kómek mólsheri byltyrǵy deńgeıde, ıaǵnı 9 paıyz kóleminde ózgerissiz qalýda. О́tken jyldyń toǵyz aıy ishinde 162,3 myń otbasyna turǵynjaılyq kómekter kórsetil­gen. Kómektiń mundaı túriniń ortasha mólsheri 1,6 paıyzǵa ósip, 1728,2 teńgeni quraǵan. Al 2010 jyly 70 shaqyrymnan astam jol salyndy jáne qaıta qalpyna keltirildi