Emshi

Myrzashóldiń jemis-jıdegi til úıiretin. Qaýyn-qarbyzynyń shyryn dámi aýyzdan ketpeıdi. Al ýyljyp pisken sap-sary áńgelegin úıge qoısań qansha záýlim bolsa da 2-3 kún boıy burqyraǵan ıisi búkil bólmeni jaılap turady. Tynys joldaryn baýrap, beıne-bir jandy rahatqa bóleý úshin jetkizilgen jumaqtyń jumsaq jupar ıisindeı bolatyn. Tamyry asyl, ózegi shyryn osyndaı jemister ónetin qunarly topyraqta tirshilik keshken halyqtyń arasynda sózi shıpa, duǵasy em bolǵan, Jaratqannyń jarylqaýymen qasıet daryǵan jandar da týyp-ósken. Solardyń biri emshi Búrkit edi. «Men bilmeımin bul ańyzdyń ras álde jalǵanyn. Jyrlaımyn ǵoı estigendi, jadymda tek qalǵanyn», degen arnaý óleńniń bir ushy bizge de jetken. Áke­miz óleńdi aýyl aqyny Seıitbek aqsaqaldyń aıtýynan biledi. Ol ony ózi tolǵap shyǵardy ma, joq álde tek oryndaýshysy ǵana boldy ma, ol jaǵy bizge beımálim. Málimi – 13 jasar jetim balanyń ǵaıyp­tan Qurandy jatqa bilip, Allanyń qudiretimen naýqas jandarǵa qasıetti duǵalar arqyly shıpa bergeni, sóıtip, el arasynda emshi Búrkit atanǵany, al dúnıe salǵan soń kóripkel dep tanyǵan jurt molasyna táý etip, onyń taǵylymy tamyrly ǵumyryn ańyzǵa aınaldyrǵany. Aqyn sol ańyzdardy tizbektep óleń qurap, emshiniń ómirin ónege retinde jurtqa jaıǵan. О́kinishtisi, bizdiń dáýir­ge sol óleń joldary tolyq jetpegen. Áıtse de, maǵynasy men mazmuny quı­ma­qulaqtarǵa quıylyp qalǵan. Oǵan qosa, emshiniń ózi jınaqtaǵan jáne óz qolymen qaǵazǵa túsirgen qasıetti em­dik duǵalar kitap etip qattalyp, osy kúnge deıin saqtalyp kelgen. О́zbekstan ǵylym akademııasyndaǵy mamandarǵa qaratqanda, kitapta shaǵataı, parsy jáne arab tilderi aralas paıdalanylǵany aıan boldy. Kitap «Nurnama» dep atalady. Qoıshy bala Áńgimeni áriden bastasaq. Úsh birdeı inilerimen jetim qalǵan 13 jasar bala Búrkit aǵaıyn-týǵannyń áýelde qozysyn, keıin qoıyn baǵyp júretin. О́z isine uqypty ol, aldyna mal salǵaly bir tuıaq shyǵyn shyǵarmapty. Baqqan maly pyshyramaı, qońdy ári kúıli bolatyn kórinedi. Tapqan nápaqasyn baýyrlarymen qanaǵat etetin. Kúnderdiń kúninde tús aýǵan shaqta kún tutylyp, qara túnek ornapty. Kózge túrtse kórgisiz tas qarańǵy bolypty. Bir tóbeniń etegine qoıdy ıirgen bala Búrkit, ózi sondaǵy úńgirge kirip damyl taýypty. Kúnde kún uzaq qoı sońynda sharshaǵan bala maýjyrap tereń uıqyǵa ketipti. Túnek túnge ulasyp jamyraǵan juldyzdar shyǵypty, altyn araı aı da týypty. Belgili merziminde ıirýde jatqan qoı aýylǵa qaraı jóńkilipti. Qoıǵa ıt-qus ta, ury-qary da tımepti. Túligin túgel jaılap alǵan jurt bala Búrkitti erteńine mal óriske shyǵarda bir-aq eske alypty. Inilerinen surasa, keshkilik úıge kelmegenin aıtypty. Qoıdy basqa adamnyń aldyna salyp, óriske jóneltken aýyl aqsaqaldary: «Kúni keshe tóńirektiń kósemi bolǵan Kıikbaıdyń kózi edi. Qylǵan tirligi men aıtqan sózine qarasań dáp Kıikbaıdyń ózi edi», dep bala Búrkitti búkil aýylǵa izdetipti. Aqyry maldyń izin kesýshi Asqaráliniń sózine toqtap, keshkilik qaıtqan qoıdyń jolyna túsipti. Uzyn jolda uzaq júripti. Sebebi, tóńirekti túgel súzip otyrǵan. Aýyldan 7-8 shaqy­rymdaı shyqqanda qoı ıirilgen jaıpaq tóbeniń etegine kelipti. Aınala qarap úńgirdi taýypty. Úńgirdiń aýzynan shaǵyn adam áreń ótkendeı eken. Tóbege shyǵyp tóńirekti jiti kózben túgel tintip qaraǵan jurt túk belgi tappaǵan soń, úńgirge kirýge bel býypty. Kezinde Kıikbaımen birge júrgen, jyldamdyǵy men eptiligine kóz ile­s­peıtin shaqshadaı ǵana Jylǵabaı bel­senip alǵa shyǵypty. Zyp berip úńgirge kirgen ol: «Iа, Alla!» depti. Onyń sózine qaraǵanda, qustyń uıasyndaı bolǵan jyp-jyly úńgirdiń ishi nurǵa tolǵan jaryq kórinedi. Bala Búrkit tereń uıqyǵa batyp, áli de oıanbaı jatyr. Balany kótereıin dep umtyla bergende kózin ashqan Búrkit tańyrqaı qarap, Jylǵabaı aǵasynan qaıda ekenderin surapty. Onyń bárin aýylǵa barǵan soń aıtyp beretinin bildirgen Jylǵabaı ózi bastap úńgirden shyǵypty. Jamyrasqan jurt bala Búrkitti kórgende sap tyıylyp, tańyrqaı qarasypty. Sebebi, bári de bala boıyndaǵy kózge shalynbaıtyn bir ózgeristi anyq baıqaǵan edi. Áıtse de, bala Búrkitti qaýmalaǵan el aýylǵa qaraı bet alypty. Kóp uzamaı ol qalt toqtap, kitabyn umyt qaldyrǵanyn aıtyp keri burylypty. Júgire basyp, úńgirge kirip, ádemi ádiptelgen Quran kitabyn alyp shyǵypty. Darııany keri aǵyzǵan Duǵany durys paıdalanbaý Allanyń da, adamnyń da aldynda asa úlken kúná. Jelikkenniń jelkenin kóterip jetegine erseń Jaratýshynyń keshirimin alý tym qıyn bolady. Osy turǵydaǵy sózdi molda Búrkit jıi aıtady eken. Sebebi, úlken qatelik jasap, jan-júregin qars aıyrǵan qasiretke urynǵan edi. Ekinshi múshelden endi asqan shaǵynda Syrdarııanyń boıynda bir top qatarlastarymen qymyz sapyryp, dýmandatyp otyrypty. Býyndaryna qymyz túsip, boılaryna jelik kirgen jigitter áńgimeni ár qıyrdan bir shalypty. Sóz arasynda qasıetti duǵalardyń salmaǵy men qýaty da aıtylǵan. Osy arada elirip otyrǵan qatarlastyń biri «Sóziń ras bolsa shyn duǵanyń qýatyn anyq dálelmen kórset. Alǵa umtylǵan myna darııany bir sátke bolsa da keri aǵyz», depti. Mundaı áreketten basyn alyp qashqan molda Búrkitti qaýmalaǵan qatarlastary taqymdap, bári bir kisideı qısyq pátýaǵa tabandap turyp alypty. Qaýmalaǵan qaýym qoımaıtyn bolǵan soń Allaǵa sıynyp, qasıetti duǵanyń birin úsh ret qaıyrypty. Allanyń qudiretinde shek bar ma, buıralana burymdalyp alǵa ozǵan tolqyndar lyqsyp baryp, bir sátke teńselip turypty, sóıtipti de keri qaraı aǵypty. Keldihana emes Kálláhana Kóńilde kómeski tartqan kóne zamanda Muhamed paıǵambardyń (s.ǵ.s.) kúıeý balasy Áziret Áli Syr boıynyń osy mańynda qujynaǵan sansyz qońyzdaı qaptaǵan qara qytaıdyń qalyń áskerimen alpys kún aıqasyp, qyryq kún qıdalasypty. Sonda da sarbazynyń azdyǵyna qaramaı jeńilmepti. Kerisinshe, kún saıyn belgisiz bir tylsymnan qýat alyp, qaıta órshelene túsipti. Kápirlerge qarsy júrgizilgen ǵazaýat soǵysy ǵalamat jeńisterge ulasa bastapty. Amaly taýsylǵan qalyń jaý aılaǵa kóshipti. Sebebi, Áziret Álige atqan oq darymaı, shap­qan qylysh ótpepti. Sondyqtan, musylman arasyna jansyz jiberip, keý­desindegi ımany ydyraǵan sarbaz izdepti. Izdegenge suraǵan. Qulqynyn Qu­daı jolynan joǵary sanaǵan ondaı dúnıeqońyz tabyla ketipti. Ádette, qul­qynynyń qulyna aınalyp, qara basy úshin ǵana dúnıe jınaǵandardyń ulty joq, Otany bolmaıdy deıdi. Sol ras shyǵar. Kim qulqynyn ózi sııaqty qudaıym dep tanyǵan bolsa, sol adam onyń ultynan, al qaı jerde oǵan jaıly ómir bolsa sol jer onyń otany ekenin óz ultyna qaıyrylyp ta qaramaıtyn qazirgi bizdiń keıbir baıshykeshter de kórsetip júr. Sonymen, áńgimege qaıta oralsaq, bir qalta asyl tasqa dinin satqan degbirsiz, musylmandar namazǵa uıyǵanda, boı-basynyń bári bosap, bir Alladan ózgeni tárk etetinin aıtady. Bes mezgil namazyn qaza qylmaýǵa jantalasatyn musylmandar sájdege bas qoıǵanda jer baýyrlap jaqyndaǵan qara qońyz qalyń qol únsiz áreketpen lap beripti. Qysqa qaıyrylatyn tańǵy namazdyń kezi bolsa kerek. Qarsylyqsyz sájdege mańdaı tiregen bastyń bárin shaý­yp úlgere almapty. Sol qııan-keski kezde Allataǵala súıgen qulynyń biri bolǵan Áziret Álige nur túsirip, qara qońyzdaı qaptaǵan qalyń jaýdyń qorshaýynan shyǵyp keter jol kórsetipti. Emshilik qasıet Keldihanadan kezergen erini men bozaryp ketken súlderi ǵana shyqqan molda Búrkit qalyń ósken barqyt ajyryqqa esten tanyp qulap túsipti. Sol kezde aspanda júzip júrgen aq bult jerge jaqyndap, talyp jatqan moldany alqap ótipti. Keıbir aqsaqaldar ol tuman edi dep te aıtady. Osy aq shýlan bult Allanyń oǵan jibergen emshilik qasıetin darytypty. Osydan bylaı molda Búrkit emshi de bolady. Dese de, jasy qyryqqa kelse de úılene almaı júrgen kórinedi. Qansha adamdy emdese de aqysyn almaıdy eken. Alǵan kúnniń ózinde joq-juqanaǵa demde úlestiretin kórinedi. Tipti, alys-jaqynǵa minip júretin jalǵyz ǵana butartary bolypty. Onyń ózin bir kúni túnemelik jurt uıqyǵa jatqanda ury qoldy etipti. Sońynan qýamyz dep óre túregelgen inilerine basý aıtyp, toqtaý jasapty. Qyzyqtyń kókesi tań atqanda bolypty. At kermege qaıta baılanǵan minis­kerdiń janynda bir adam otyr deıdi. Túnde ǵana urlanǵan qyl quıryq óz ornynda baılaýda tur. Sóıtse, at janynda otyrǵan adam ury eken. Jınalǵan jurt aldynda tize jazbaı keshirim surapty. «Buǵan deıingi ádetim, aýyldan aýyl, elden el assam yńǵaıy kelgen jylqyny mine qashyp kete beretin edim. Bul joly jaman isim júzege aspady. Qanshama alǵa júrsem de qaıta aınalyp osynda kelip qala beremin. Osy tirligim úsh qaıtalanǵan soń Qudaıdyń táýbege shaqyrǵan shaǵy osy shyǵar. Ne bolsa da syryn bileıin dep tosyp qaldym. Sóıtsem tań atqanda dáretke shyqqan molda meni kórip ashý shaqyrmady, tipti, qabaq ta shytpady. «Qaraqazy» Emshi Búrkittiń jaqsy aty shar­taraptyń bárine málim bolypty. Aryndy Syrdarııanyń arǵy betin mekendegen eldiń eń dáýlettisi sanalatyn Tıektibaı baıdyń da qulaǵyna emshi Búrkittiń jaqsy aty jetipti. Sol kezderde onyń Qudaıdan tilep alǵan jalǵyz qyzy bel­gisiz dertke shaldyǵyp, qol-aıaǵy sal bo­lyp jatqan eken. Sondyqtan, arnaıy adam jiberip, emshi Búrkitti qalap sha­qyrtypty. Kelgen emshige «Qyzymdy qatarǵa qossań kúıeý balam bolasyń.  Oǵan qosa myńǵyrǵan malymnan qansha qalasań, sonsha alasyń», degen eken. «Qyzyńyzǵa emdi bir Alladan suraımyz. Al úılený qyzyńyzdyń qa­laýyna baılanysty bolsa, malyńyzdan enshi bólý yrqyńyzda», degen eken. Baıdyń qyzy kóp uzamaı aýrýdan tolyq aıyǵyp, búkil baı aýyly úlken qýanyshqa bólenipti. Ýádesinde turǵan baı qyzynyń kelisimin alyp, emshige qosypty. Ár túliktiń arasyna taıaq laqtyryp, bólinip shyqqan maldy aldyna salypty. Ol zamanda buıyrǵany dep maldy osylaı bólip beredi eken. Taban astynda baıyp shyǵa kelgen emshi elge oralyp, maldyń kóp bóligin joq-juqana men aǵaıyn-týǵanǵa úlestirip jiberipti. Sóıtip, ózi­niń emshilik qyzmetimen alańsyz aınalysypty. Áıtkenmen, baı qyzymen otaý kóte­rip, perzent súıgeni bolmasa jar qy­zyǵyn kórmepti. Jardy jaqsy kútý bylaı tursyn, kórshi-qolań men aǵaıyn-týǵandy usaq-túıekke bola qarǵap-sileı beretin beıpilaýyz, tiline tyıym joq áıel bolǵan desedi. Onyń bul qylyq-ádeti emshiniń janyn aýyrtatyn. Ol ár beısenbi saıyn Keldihanaǵa baryp, árýaqtarmen betpe-bet tildesip qaıtady eken. Bir kúni «Seniń beıpil qylyǵyńnan árýaqtarmen aramyzda perde tutylatyn boldy. Bul ádetińdi qoı», depti. Sózge toqtamaı órshelene bergen áıeline qatty qapalanyp: «Atyń óshkir!» dep keıipti. Sodan bylaı azan shaqyryp qoıǵan aty aýyl adamdarynyń jadynan óshken áıeldi jurt Qaraqazy dep atap ketipti. Nurnama Emshi Búrkitten qalyp, bizge jetken «Nurnama» atty kitap bar. Ony aýyl qarııalary ózi jazǵan degendi aıtatyn edi. Al Tashkenttegi ǵalymdarǵa kórsetkenimizde bir bóligi mashınkamen terilgen degenge toqtady. Sondaı-aq, kitapty anyq uǵý úshin shaǵataı, parsy, arab tilderin jetik bilý qajet kórinedi. Kitaptyń túbirin túpkilikti zerttetip, zerdeleýge osy kúnge deıin túrli kedergiler men sebepter kóldeneń turdy. Buıyrtsa, aldaǵy ýaqytta bul úmitimiz úkilenip qalar. Aıtpaǵymyz, emshiden bári 26 kitap qalǵan kórinedi. Onyń ekeýi emshiniń kózi tirisinde shákirti bolǵan Bolat moldaǵa óz qo­lymen berilgen. Al bolshevıkter bılegen zamanda halyq emshilerine jáne olardaǵy qasıetti kitaptarǵa qarsy júrgizilgen naýqan kezinde óz urpaǵy 24 kitapty Keldihanadaǵy zırattyń bir jerine kómip, jasyrǵan. Qazirgi «Nurnama» dep otyr­ǵanymyz Bolat moldada qalǵan eki kitaptyń biri. Ol moldanyń uly Kemelbek moldada saqtalǵan. Al ekinshisin bir zamanda shákirtteriniń biri bolǵan О́tesh moldaǵa bergen. Ony emshilikke kóp paıdalanǵan О́tesh molda emshi Búrkittiń urpaqtaryna kitapty qaıtaryp berem dep júrip, ábden qartaıǵan shaǵynda kenetten qaıtys bolyp, artyndaǵy urpaǵy eshqandaı qasıetti kitap joq ekenin aıtyp, amanatty qaıtarýdan bas tartqan. Al Kemelbek molda da «Nurnamany» emshilikke kóp paıdalanyp, emshiniń urpaqtaryna aman jetkizip berdi. Áıtkenmen, Keńes ókimetiniń tusynda ki­tapty eden astyna jasyryp, 50-60 jyldaı saqtaǵandyqtan, qanyq sııamen jazylǵan áripter kómeski tartqan. Oǵan qosa, paraqtar da irı bastaǵan. Nurbaı ELMURATOV, «Egemen Qazaqstan» Sýretterdi túsirgen Erlan OMAROV