Al siz ne deısiz?
Tarıh jazýshylar tarapynan adamzat balasynyń búkil ómir joly eki kezeńge bólinip qarastyryldy. Olar: «Tarıhqa deıingi kezeń» jáne «tarıhtan keıingi kezeń» dep ataldy. «Tarıhqa deıingi kezeńge» adamzat balasy jaralǵannan bastap, jańasha jyl sanaýǵa, ıaǵnı hrıstıan erasyna deıingi VIII ǵasyr aralyǵy; al «tarıhtan keıingi kezeńge» osy h.e deıingi VIII ǵasyrdan bermen qaraıǵy merzim jatqyzyldy. Sonymen birge, adamzat balasynyń ósip-ónip, ár tarapqa órken jaıǵan keıingi urpaqtaryn da ekige bólip, onyń bir bóligin «tarıhı halyqtar», ekinshisin «tarıhı emes halyqtar» dep taný qalyptasty. Bul baıaǵy «biz jáne basqalar» dep bólinýdiń ǵylymı turǵydan alǵash zańdastyrylýy edi. Munyń «tarıhı halyqtaryna»: «Jaratýshynyń erekshe meıiri túsken, órkenıetti, mádenıetti jasaýǵa qabiletti halyqtar», al «tarıhı emes halyqtaryna» buǵan kerisinshe: «Jaratýshynyń qarǵysyna ushyraǵan, izgilikti bilmeıtin, «tarıhı halyqtar» jasaǵan ıgilikti qıratýshy, tonaýshy jabaıylar, taǵylar» degen anyqtama berildi.
Búkil sanaly ǵumyryn kóshkinshiler tarıhyn zertteýge arnaǵan HH ǵasyrdyń avtory, orys ǵalymy L.N.Gýmılevtiń: «HIH ǵasyr búkil progresshil órkenıetti tek otyryqshy halyqtar jasaǵan, al Ortalyq Azııany beınebir toqyraý, bolmasa jabaıylyq pen taǵylyq jaılaǵan degen tujyrymdamany (konsepsııany) mura etip qaldyrdy. Bul tujyrymdamanyń eń jaman jeri – onyń qateliginde ǵana emes, ony eshqandaı synaýǵa jatpaıtyn ǵylymnyń jetistigi retinde usynylýynda» (Gýmılev L.N. Hýnny v Kıtae. Sankt-Peterbýrg. 1994.str.6) – dep oı túıýi, osyndaı qıturqy oryn aýystyrýdyń mánine kóz jetkizgendiginen bolsa kerek. Al «HIH ǵasyr qaldyrdy» degen osy muranyń HH ǵasyrdan da qaımaǵy buzylmaı ótip, HHI ǵasyrdyń tabaldyryǵynan attaǵany da bul kúnde eshkimge jasyryn syr emes. Bul arada L.Gýmılevtiń «Ortalyq Azııany» dep otyrǵany sonyń ejelgi zamandardan bergi turaqty turǵyndary kóshkinshiler jóninde ekenin túsiný tarıhtan habary bar kim-kimge de onsha qıyndyq týǵyzbaıdy ǵoı dep bilemiz.
Eýropalyq emes halyqtardyń dúnıeni eýropalyqtardyń tanym-túsinigimen zerdelep, bolmysqa solardyń kózimen qaraýy – bilimdiliktiń, ǵalymdyqtyń belgisi bolyp sanaldy. Osyǵan oraı kóshkinshi halyqtar ýaqyt óte kele ǵylymı tanymdy bylaı qoıyp, tipti, ózderiniń qalyptasqan qarapaıym ómirlik tól tanymyn da eýropalyq tanymmen almastyrýǵa májbúr boldy. Buǵan aıǵaq retinde qazirgi tańda Shyǵys halyqtarynyń alys pen jaqyndy óz tanym-túsinigimen ajyratýdan qalyp, ózderiniń dál janyndaǵy óńirdi «Qıyr Shyǵys» («Dalnıı Vostok»), al ózderinen tym alysta, batys elderimen shektesip jatqan shalǵaı óńirdi «Taıaý Shyǵys» («Blıjnıı Vostok) dep atap, ataý mánin osy maǵynada tanyp júrgenderin aıtsaq ta jetkilikti. Munyń tek eýropalyqtar úshin ǵana solaı, al ózderiniń tanym-túsinikterine múlde kereǵar ekeninde qazir eshkimniń sharýasy joq. О́kinishke qaraı, bul jáne tek geografııalyq tanymǵa ǵana qatysty emes-aý!.. Eń ǵajaby – sol, ózgeniń tanym-túsinikterine jasalǵan osyndaı qııanattardyń keıde eshqandaı maqsatsyz tek bilmegendikten ketkendigin keıin ózderi bilse de, sony túzetip, shyndyqty qalpyna keltirýdi de qajetsinbeıdi. Muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy Amerıka atty alyp qurlyqtyń kezinde aty-jóni eshkimge belgisiz usaq saýdager Amerıgo Vespýchchıdiń atymen atalyp ketýi de, elinen Úndistanǵa baram dep shyǵyp, adasyp Amerıkaǵa barǵan Hrıstofor Kolýmbtyń qurlyqtyń turǵyndaryn bilmestikpen «úndister» dep tanyǵan qateliginiń keıin ózgertilmeı sol kúıi tarıhqa enýi de osy aıtylǵannyń aıǵaqty dáleli bolsa kerek.
Qazirgi urpaqtyń tarıhı sanasy, mine, osyndaı jaǵdaıda, ıaǵnı eýropalyq tanym-túsinikte jazylǵan tarıh negizinde qalyptasty. Sol sebepti de baıyrǵy otyryqshylar men kóshkinshilerdiń búgingi urpaqtary bul kúnde ózderin qansha jerden jan-jaqty bilimdimiz, tarıhı saýattymyz degenderimen, áli kúnge ózderiniń ejelgi ata-babalary jónindegi tarıhı tanym-túsinikteri osyndaı. Ishki túısik qarsylyǵyna qaramastan, biri – ózderin órkenıettilerdiń, ekinshisi – ózderin jabaıylardyń urpaǵymyz dep sezinedi. О́ıtkeni, taǵylym alar ortaq tarıh tanymy urpaq sanasyn osylaı qalyptastyrǵan. Bizdiń jaratylys tegi bir adam balasyn bólshektep, jikteýdi «adamzatqa jasalynǵan ádiletsizdik, tarıhyna jasalynǵan qııanat» deýimiz de osyndaı paıymdaýlardan týyndaǵan.
Bul rette eýrosentrıstik baǵyttaǵy ǵalymdar tek ózinikin ǵana jón kórip, ózgeniń pikirimen sanaspaıtyn ózimshil ólermen órkókirekterge tán minezben ózderi ár kez kezdesip, tanyp-bilgen ómir shyndyǵyn da qaperlerine almady. О́ıtkeni, bir el basqa bir eldiń shekarasyn basqynshylyqpen buzyp, beıbit halqyn qyrǵynǵa ushyratyp, elin tonap, baılyǵyn talaýǵa salsa, sol shabylǵan eldiń adamdarynyń olardy, tipti, neshe jerden damyǵan, órkenıettiń shyrqaý bıigine kóterilgen eldiń ókilderi bolsa da, olardy mindetti túrde «jabaıy», «jaýyz», «qanisher» dep ataıtyny tabıǵı zańdylyq ekenin, basqany aıtpaǵanda da, keshegi otarlaý dáýirinde eýropalyqtardyń ózderi de óz kózderimen kórip, óz qulaqtarymen talaı estidi ǵoı. Onyń syrtynda, otyryqshy elderdiń jazba tarıhynan basqynshylardyń jaýlaǵan eliniń turǵyndaryna jábirleýdiń, qorlaýdyń, azaptaýdyń jan túrshigerlik neshe túrin kórsetkenin talaı oqydy emes pe?!. Endeshe, 1014 jyly Vızantııa ımperatory Vasılııdiń ámirimen tutqynǵa túsken 15 000 baýyrlarynyń kózin aǵyzyp, sýqarańǵy soqyr etkenin kórgen bolǵarlardyń; bolmasa Arystan Júrekti Rıchard Palestınany jaýlap alǵanda, jeńimpazdardyń tutqynǵa túsken 3000 adamdy túgel óltirip, olardyń ishin jaryp, «jutyp qoıdy» dep ishek-qarynynan altyn men asyl tas izdegenin kórgen palestına turǵyndarynyń; nemese Italııanyń Kremon qalasyn alǵanda qolǵa túsken tutqyndardyń basyn kesip, sol kesilgen bastardy Rım ımperatory Frıdrıh Barborostyń jaýyngerleriniń dop qylyp oınaǵanyn kórgen kremondyqtardyń olardy órkenıetti, mádenıetti eldiń adamdary eken dep ardaqtap dáriptemegenin, kerisinshe, «jabaıylar», «jaýyzdar», «jyrtqyshtar», «qanisherler» dep laǵnet aıtyp, qarǵysyn jaýdyryp, zar eńiregenderi eshqandaı dáleldeýdi kerek etpeıtin shyndyq emes pe?!. Bolmasa, dindi jeleý etip, HI ǵasyrda musylman elderine «Krest joryǵyn» jasaǵan batyseýropalyqtardyń ashkóz jabaıylyqtary, tipti, jaýlanǵan eldiń adamdaryn bylaı qoıyp, jaýlaýshylardyń ózderiniń janyn túrshiktirip, tóbe shashtaryn tik turǵyzǵanyn jabaıy taǵylyq, qanisher jaýyzdyq demeı, adamgershiliktiń, órkenıettiliktiń, mádenıettiliktiń kórinisi edi deımiz be?! Eger olaı bolsa, Birinshi krest joryǵyna qatysyp, bárin óz kózimen kórgen fransýz hronısti Rober de Klarıdiń batys adamdaryna: «gotovyh prodat za obol jený ı deteı» («qatyny men balasyn bir tıynǵa satýǵa daıyn». Obol – Vızantııanyń qola monetasy) (Rober de Kları. Zavoevanıe Konstantınopolıa. Moskva. Naýka. 1986.), – dep baǵa bermes edi ǵoı. Sondaı-aq, osy Krest joryǵyna qatysýshylardyń Konstantınopoldy qalaı tonaǵanyn óz kózimen kórgen ımperator Alekseıdiń qyzy Anna Komnınanyń olardy «taǵy jabaıylar» dep jıirkenishpen jazǵany da sol kezdiń óz shyndyǵy emes pe edi. Biraq «jazba derekterde osylaı jazylǵan» dep bul kúnde búgingi batyseýropalyqtardyń ata-babalaryn eshkim de «jabaıylar», «taǵylar» demeıdi ǵoı. Olaı bolsa, osyndaı ómirlik shyndyqtardy naqty bile turyp, este joq eski zamandardan qalǵan kóne jazba derekteri avtorlarynyń ońtústik óńirlerge Uly Daladan ár kezeńde jaýgershilikpen kelip, elin jaýlap, jerin ıelengen kóshkinshi halyqtardy «jabaıy», «taǵy» dep jazǵanyn qalaısha osy halyqtardyń naqty bolmysyn tanytatyn tarıhı derek dep qabyldaýǵa bolady?!. Nege kóshkinshiler tarıhy tek solarǵa ǵana negizdelip jazylýy kerek?! Bul derekter de, barly-joǵy, kóne jazba avtorlarynyń elin shaýyp, beıbit baýyrlastaryn qyrǵynǵa ushyratqan jaýlaýshylardyń (kóshkinshilerdiń) sol kezdegi is-áreketine qatysty bergen baǵasy, jeke óz kóqarastary ǵana emes pe!?. Basqasha aıtqanda, kóne jazba derekterdegi «jabaıy», «taǵy» degen anyqtaýyshtar otyryqshy halyq ókilderiniń elin shapqan kóshkinshilerge degen yza-kegin, jek kórýshilik sezimin bildiretin, dármensizdikteriniń ornyn toltyrý retinde aıtylǵan jeke kemsitý qyjylyn ǵana kórsetpeı me?! Olardyń qaldyrǵan jazbalaryndaǵy «jabaıy», «taǵy» degen sózderdiń máni de, maǵynasy da, joǵaryda aıtqan, Rober de Kları men Anna Komnınanyń jazbalaryndaǵy «jabaıy», «taǵy» degenderimen aıtylý salmaǵy da, sózdik maǵynasy da bir ǵoı. Sol sebepti de qazir «jazba derekterde osylaı jazylǵan eken» dep, jańa aıtqanymyzdaı, eshkim batyseýropalyqtardy «jabaıylar», «taǵylar» dep jatqan joq. Ony sol kezde bolǵan tarıhı oqıǵanyń bir shyndyǵy dep qana qabyldaıdy. О́ıtkeni, bolǵan oqıǵaǵa baılanysty sezim áýenimen aıtylǵan sózderdiń eshqaısysy belgili bir halyqtyń halyqtyq bolmysynyń aqıqatyn tanytatyn, bul jerde, olardyń jabaıy bolǵan, bolmaǵanyn anyqtap beretin tarıhı derek bola almasy haq. Olaı bolsa, «jazba derek» dep kóshkinshilerge qatysty qaǵazǵa túskenniń bárin altynǵa balaı bermeı, ondaǵy málimettiń mán-mazmunyna úńilip, onyń kezinde nege, ne úshin, qandaı maqsatpen jazylǵanyn anyqtap, ǵylymı zerde eleginen ótkizý qajet. Onsyz shyndyqqa jetý qıyn, tek bir jańsaqtyqty ekinshisimen jalǵastyryp, qatelikter tizimin uzarta beremiz.
Osyndaı jaǵdaılarǵa qaramastan, eýrosentrısterdiń eshqandaı ómirlik negizi joq syńarjaq kózqarastarynyń ǵylymda ústemdik alyp, óz yqpalyn júrgizýi – kóshkinshi halyqtardyń shynaıy bolmysynan birden-bir durys maǵlumat beretin olardyń ózderinen qalǵan Aýyzsha tarıhty umyt qaldyrdy. Sol arqyly kóshkinshi halyqtyń ózinen shyqqan tarıhshylardy aýyzsha tarıhtyń berer derekterin kóne jazba málimetterimen salystyra zerdelep, ótken zamandar shyndyǵyn óz taraptarynan aıqyndaý múmkindiginen de aıyrdy. Buryn tarıhty tek jazba derekkózderi deregine súıenip jazý – órkenıetke erterek qol jetkizgenderdiń ózderin ózgelerden artyq etip kórsetýge tyrysqan ózimshil keýdemsoq menmendiginen óris alsa, ol endi otarlaýshylardyń keshegi otarlaý dáýiri kezinde otty qarýdyń kúshimen qyryp-joıyp jaýlap alǵan elderiniń halqynyń urpaǵynyń sanasyn qalyptastyrý ıdeologııasyna qyzmet etti. Sóıtip, kóne jazba derekterdegi «jabaıy», «taǵy» degen sózderdi meılinshe jalaýlatyp: «mine, kórdińder me, sonaý este joq eski zamandardan beri jabaıy, taǵy edińder, senderdi el qataryna qosyp, mádenıetti etken biz» degendi urpaq sanasyna tyqpalaýdyń tıimdi quralyna aınaldyrdy. Buǵan aıǵaq retinde, basqany aıtpaı-aq, keshegi Keńes ókimeti kezindegi qazaq halqynyń tarıhyn ózinen shyqqan bir tarıhshyǵa jazdyrmaı, basqa ulttyń ókilderine ǵana jazdyrýyn jáne olardy tek biryńǵaı jazba derekkózderine ǵana súıenýge májbúrleýin aıtsaq ta jetkilikti. О́ıtkeni, bul – bárimiz birdeı kýá bolǵan keshegi kúnniń shyndyǵy.
Osyndaı sebeptermen aýyzsha tarıhtyń deregi esh kádege jaramaı, qajetsiz bolyp qaldy. Onyń bári bos qııalı áńgime, mıftik ańyz, ertegi, ári ketkende «ózderin ózderi dáripteýi» dep baǵalandy. Aýyzsha tarıhtyń tabıǵatyn túsinýge, onyń derekterin saralaı taldap, zerdeleýge kóshpeli ómir salttyń bolmysynan múlde beıhabar eýropalyq tanym-túsiniktiń dármeni jetpedi, jetkizeıik degen nıet te bolmady. Sonyń saldarynan dalanyń aýyzsha tarıhynyń (DAT-tyń) derek berý tásili men obrazǵa oralǵan oılardyń astary ashylmaı, sheshilmegen jumbaq kúıinde qala berdi.
Osy oraıda bulaı deýimizdiń mánin asha túsý ári ár halyqtyń tarıhyn eýropalyq tanym-túsinikpen shektelmeı, sol halyqtardyń ózderiniń tanym-túsinigimen saraptaýdyń qajettiligin kórsetý úshin, kórneki aıǵaq retinde, aýyzsha tarıhtyń túrik, úısin, qyrǵyz halyqtarynyń báriniń shyǵý tegine qatysty aýyzsha tarıhtyń ortaq bir deregine taldaý jasap kórelik.
Bul derek boıynsha: «Erte zamanda jaýlasqan eki eldiń biri ekinshisine tosynnan shabýyl jasap, adamdaryn túgel qyryp, úılerin órtep, bar malyn tigerge tuıaq qaldyrmaı aıdap áketedi. Jurtta tek aıaq-qoly shabylǵan bir bala ǵana aman qalady. Osy aıaq-qoly kesilip, qanǵa bógip jatqan balany keıin qasqyr asyrap, erjetkizedi. Balanyń ólmegenin estigen jaý jaqtyń hany ony óltirýge arnaıy adam jiberedi. Álgi adam kelse, shynynda bala tiri eken, qasynda qasqyr, tóbesinde et tistegen qarǵalar ushyp júr deıdi... Qudaıdyń qudiretimen aman qalǵan osy baladan ósip-óngen urpaqtan keıin tutas bir halyq paıda bolady» («Súı kitaby» («Súıshý»). 84-býmanyń 49-baıany jáne «Jyý kitaby (Jyýshý») 50-býmanyń 42-baıany). Bir-birine uqsas úsh ańyzdyń ortaq mazmuny osyndaı.
Aýyzsha tarıhtyń osy deregin eýropalyq tanym-túsinikpen taldasańyz, bul, shynynda da, qııalı ertegi, mıf sııaqty. Oǵan tarıhı derek dep qaraýǵa da, senýge de bolmaıdy. О́ıtkeni, birinshiden, aıaq-qoly shabylyp, aıdalada jalǵyz qalǵan balanyń basqa bir adamnyń, onda da medısınadan habary bar adamnyń kómeginsiz tiri qalýy múmkin emes, kópke barmaı qansyrap óledi. Ekinshiden, qasqyrdyń tabıǵaty belgili, qan kórse, qasyndaǵy seriginiń ózine aýyz salatyn jyrtqyshtyń qanǵa bógip jatqan balany asyraý ornyna, ony sol jerde pársha-párshasyn shyǵaryp jep qoıary daýsyz. Bul – shynaıy ómirden jurttyń bári biletin shyndyǵy. Buǵan talas joq.
Endi aýyzsha tarıhtyń osy deregin kóshkinshilerdiń ózderiniń tanym-túsinigi turǵysynan taldasaq, munda eshqandaı ásireleý de, mıf te joq. Bul bar bolǵany kádýilgi ómirde bolǵan tarıhı oqıǵanyń obrazǵa oralyp berilgen naqty balamalyq kórinisi ǵana. Kóshkinshiler uǵymynda: qyrǵyn tapqan eldiń jurtynda aman qalǵan bir bala – sol eldiń halqynyń túgel qyrylmaǵanyn, jurtynda ósip-óner tuqymnyń qalǵandyǵyn bildiretin sımvoldyq tulǵa. Basqasha aıtqanda, bul – sol shabylǵan eldegi bas kóterer eresek azamattardyń bári túgel qyrylyp, jurtta qaırat qylar qaýqary joq, dármensiz bala-shaǵa, kempir-shal ǵana qaldy degen sóz. Balanyń aıaq-qolynyń kesilýi sonyń aıǵaǵy. О́ıtkeni, balanyń aıaq-qolynyń kesilýi – shapqynshylardyń shabylǵan eldiń asyraýshy azamattaryn túgel óltirýmen birge qorek qylar azyq-túligin de, aıaq artar kóligin de túk qaldyrmaı sypyryp áketkenin bildiredi. Buǵan kóshkinshilerdiń jumsar balasyn, asyraýshy azamatyn – «qolym», «qol-qanatym»; al minetin kóligin – «aıaǵym», «aıaq-ylaýym» deıtini kýá. Muny, basqany aıtpaǵanda, «aıaq-qoly kesildi», «qoldy-aıaqtaı» tirkesteriniń kúni búginge deıin qazaqtar arasynda dál osy maǵynasynda qoldanylatyny da dáleldeıdi. Keshegi Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi qıyn kezeńde qolǵanat etip jumsap otyrǵan balasy men aıaq ylaý jasap otyrǵan jalǵyz atyn belsendiler (brıgadırler) shóp shabý naýqanyna zorlyqpen alyp ketkende, qysqy otyn-sýyn der kezinde daıyndap ala almaı qalǵan qarttardyń: «kórmeısiń be, mynalardyń aıaq-qoldy birdeı kesip, kárip qylyp qoıǵanyn» dep bir-birine muń shaǵyp, renishin bildirip otyrǵanyn ózimiz de talaı estip, kórip óstik.
Osy rette mundaı uǵymnyń basqa shyǵys halyqtary úshin de jat emestigin jáne onyń tym erte zamannan bar uǵym ekenin de eske salýǵa bolady. Mysaly, h.e.deıingi II ǵasyrda ómir súrgen qytaıdyń áıgili jıhankezi Jan Chıánniń (Jan Kıanniń) ózi bolǵan batystaǵy elder jaıynda aıta kelip, patshasyna (ımperatoryna) ýsýndardyń kúnmıine «ımperator qyzyn» áıeldikke berý arqyly olardy sıýńnýlarǵa qarsy soǵysta odaq qylýǵa bolatynyn aıtyp: «Eger osylaı istesek, sıýńnýlardyń oń qolyn keser edik» deıtini bar (Bıchýrın N.Iа. Sobranıe svedenıı o narodah, obıtavshıh v Sredneı Azıı v drevnıe vremena. T. II. M.- L. 1950. Str. 155-156). Osy bir derektiń ózi-aq aýyzsha tarıh dereginiń bári birdeı qııaldyń jemisi emestigin, tabıǵatpen qoıyndasa egiz ósken kóshkinshilerdiń bolǵan tarıhı oqıǵany kórkemdik kórpesine orap, tuspaldap jetkizýdegi tásili, obrazdy oılaýdyń kórinisi ekenin anyq kórsetse kerek.
Aýyzsha derektiń budan keıingi «aıaq-qoly kesilgen balany qasqyrǵa asyratýy da, ústinde et tistegen qarǵalardy ushyrtýy» da osy aıtylǵandardyń aıǵaǵy. Munda da mıftik eshteme joq, bári dalalyq tirliktiń óz shyndyǵy. Muny óz bolmysynda túsiný úshin asyrar azamattarynan, tutynar mal-múlkinen, iship-jer azyq-túliginen bir sátte túgel aıyrylyp, jurdaı bolyp, aıdalada qańǵyp qalǵan dármensiz jandardyń alǵashqy ýaqyttardaǵy kúnkórisiniń qalaı bolaryn kóz aldyńyzǵa elestete alsańyz jetip jatyr. Sonda terip jer jemis-jıdegi joq, jalańash jaıdaq dalada olarǵa tek qasqyr óltirgen jas óleksege ortaq bolýdan basqa amal joǵyna kóz jetkizesiz. Buǵan áıgili Shyńǵys hannyń tikeleı atasy Bodonchardyń aǵalary qýyp jibergennen keıin aıdalada osylaı ólekse jep kún kórgeni de dálel. Bul rette «Mońǵoldyń qupııa shejiresi»: «Bodonchar qasqyr jegen jemtikti terip jep,.. bir qys ótkizedi» (Mońǵoldyń qupııa shejiresi. О́lgeı. 1979. 25-b.) degen derek beredi. Al mundaı jaǵdaıda, myna ushy-qıyry joq, dalıyp jatqan baıtaq dalanyń qaı jerinde, qaı qyrqasynyń astynda jas ólekseniń bar ekeniniń jedel habarshysy – jemtikke úımelep, ushyp-qonyp júrgen qarǵalar ekeni taǵy belgili.
Mine, aýyzsha tarıhta berilgen: «balany qasqyr asyraýynyń, ústinde et tistegen qarǵalardyń ushyp júrýiniń» kóshkinshilerdiń óz tanymymen taldaǵandaǵy derektik aqparaty osyndaı. Al bul – bir osy jaǵdaıda ǵana emes, aýyzsha tarıhtyń kez kelgen derekteriniń de ózine tán osyndaı sheshýi bar degen sóz. Tek ókinishtisi – ǵylymda óz ústemdigin ornatqan eýropalyq tanym-túsinik aýyzsha tarıh deregin kóshkinshilerdiń óz tanym-túsinigi boıynsha taldap-tanýyna áli kúnge yryq bermeı, ne ózderi tanýǵa talpynbaı, olardy shyndyǵynan jalǵandyǵy basym kóne jazbalardyń «jabaıylar» degen deregine táýeldi etýmen keledi.
Aýyzsha tarıhtyń bir qaınar kózi – shejirelik derekter ekeni belgili. О́ıtkeni, dúnıejúzi halyqtarynyń qaı-qaısysynyń da tól tarıhynyń bastaýynyń túpnusqalyq negizi osy shejirelik derekterde jatyr. Biraq shejireniń tarıhı-áleýmettik derekshildigine, ásirese ózderinen jazba derek qalmaǵan kóshkinshiler úshin onyń tanymdyq mán-maǵynasynyń ámbebaptyǵyna qaramastan, qazirgi tarıh ǵylymy osy shejirelik derekterge áli kúnge ári ketkende tek janama, qosymsha derekkózi retinde ǵana qarap keledi, «januıalar (áýlet) tarıhyn qalpyna keltirýge múmkindik beretin tetik» (A.Seıdimbek) retinde qaraıdy. Alaıda mundaı túsinik shejireniń shyn mánindegi mazmuny men qyzmetin tolyq ashyp bere almaıdy.
Jalpy, bul rette, eýropalyq tanym-túsiniktegi shejireshildik pen kóshpeli ómir salt týdyrǵan shejireshildiktiń arasynda aıtarlyqtaı aıyrmashylyq baryn esten shyǵarmaǵan jón. Kóshkinshiler úshin shejire, eń aldymen, adamdardyń jady arqyly urpaqtan urpaqqa dástúrli túrde berilip kelgen, san alýan aıtýshylar men tyńdaýshylardyń tanym, talǵam súzgisinen ótken tarıh. Bul tarıhtyń negizgi ózegi – ár kezeńde basynan ótkergen tarıhı oqıǵalary jónindegi halyqtyń óziniń esteligi. Munda atatekti túsindire taratyp, kimniń kimnen órbigenin aıqyndaıtyn esimder tizbegin naqtylaýmen birge rý-taıpalardyń paıda bolý, qalyptasý tarıhynan júıeli keń maǵlumat beriledi. Onda jáne qazaqtyń etnolog ǵalymy A.Seıdimbektiń sózimen aıtqanda: «...halyqtyń qarııa sózderiniń aıasynda urpaqtyń genealogııalyq sabaqtastyǵy ǵana baıandalyp qoımaıdy, eń bastysy, naqtyly tarıhı oqıǵalarmen birge tulǵalar týraly epıkalyq jyr-tolǵaýlar, tarıhı ańyz-áńgimeler, ǵıbratty sheshendik sózder men maqal-mátelder, ásirese, sıtýasııalyq mysaldar genealogııalyq aqparattyń negizgi mazmunyna aınalyp otyrady. Iаǵnı qazaq shejiresin (shejireshildigin) halyq bolmysynyń barlyq qyryn san alýan úlgide pash etetin tarıhı aqparat qoımasy dese bolady. ...О́tken tarıhtyń kópshilik ortada aýyzsha baıandalýy, sóıtip etnos tarıhynyń ujymdyq jadqa (pamıatine) aınalýy, eń aldymen shejire derekteriniń obektıvtiligi men shynshyldyǵyn qamtamasyz etip otyrǵan» (Seıdimbek A.S. «Qazaqtyń aýyzsha tarıhy. Astana. «Folıant». 2008. 13-b.).Shejireniń osyndaı qasıetine mán bermeı, onyń aıtpaǵyn jan-jaqty taldap, tanyp tushynbaı, tarıh tuńǵıyǵynyń tereńindegi shyndyqtyń búginge jetken jańǵyryǵynyń balamasyn ajyrata taný da, odan naqty bir tujyrym jasaý da múmkin emes.
Osy oraıda retine qaraı aıta ketetin taǵy bir másele bar. Ol – resmı tarıhta áý basta «kóshkinshiler» degen ataý kóshpeli ómir saltyn tutynatyndardyń bárine ortaq bolǵanymen, keıingi ǵasyrlarda bul ataýdyń negizinen Ortalyq Azııanyń turǵyndaryna, odan da góri naqtylasaq, biryńǵaı túriktektes halyqtarǵa qatysty qoldanylatyndyǵy. Munyń bulaı bolýynyń basty sebebi, bizdiń paıymdaýymyzsha, HI ǵasyrda musylman elderine qarsy uıymdastyrylǵan atyshýly «Krest joryǵynan» bastalyp, uzaqqa sozylǵan ortaǵasyrlyq teketirestiń eýropalyqtar sanasynda túrik halyqtaryna degen dushpandyq kózqarasty qalyptastyrýynda jatqan sekildi. О́ıtkeni, musylmandarǵa qarsy joryqqa shyqqan krestshilerdiń betin qaıtaryp, olardy úlken jeńiliske ushyratqandar negizinen túriktektes halyqtardyń jaýyngerleri bolatyn.
Shyndyǵyna kelgende, «túrik» ataýy tek HIH ǵasyrdyń aıaǵynda dat ǵylymy V.Tomsen Orhon-Enıseı eskertkishterindegi beımálim qupııa jazýdy oqýdyń kiltin taýyp, ony 1893 jyldyń 15 jeltoqsanynda Danııanyń Ǵylym akademııasynyń Prezıdıýmynyń aldynda jalpy jurtqa jarııa etkeninen keıin ǵana baryp, birtindep atala bastady. Onda da túrik halqy tek h. e. keıingi VI ǵasyrda shańyraq kótergen, resmı tarıhta «Túrik qaǵanaty» dep atalatyn memlekettiń turǵyndary retinde ǵana tanyldy. О́kinishtisi – «túrik» atalǵan osy memlekettiń turǵyndarynyń da, sondaı-aq olardyń ejelgi ata-babalarynyń da jáne olar paıdalanǵan jazýdyń da osy altynshy ǵasyrdan da buryn bolǵany, soǵan qaramastan, bulardyń bir de bireýiniń, atap aıtqanda, ne halqynyń, ne olardyń ata-babalarynyń, ne jazýynyń osyǵan deıin nelikten túrik atalmaı kelgeni eshkimdi oılandyrmady. Sonyń saldarynan «túrik halqy VI ǵasyrda Altaıda paıda bolǵan jas halyq» degen tujyrym tarıh ǵylymyna enip, aqıqaty anyqtalǵan ǵylymı tujyrymdama retinde berik ornyqty. Osydan keıin jalpy jurtshylyqta VI ǵasyrdan buryn túrik halyqtary bolmaǵan degen uǵym qalyptasty. Sol sebepti keıingi zaman izdenýshileri túrik halyqtarynyń kóne tarıhyn tek Túrik qaǵanatynyń tarıhynan bastaýǵa májbúr boldy. Al bul túrik halyqtarynyń bastaý tarıhy, ıaǵnı VI ǵasyrǵa deıingi tarıhy zertteýsiz qaldy degen sóz edi. Osyǵan baılanysty túriktektes halyqtardyń tarıhyna qatysty kýálik berer este joq eski zamandardan jetken zattyq aıǵaqtar men jazba muralar jan-jaqty zerttelip, aqıqaty anyqtalmaı-aq, jer betinen iz-túzsiz joǵalyp ketken tegi belgisiz halyqtardiki dep tanylyp, bárin solarǵa telý dástúrge aınaldy. Osydan kelip, adamzattyń ortaq bastaý tarıhy sol adamzattyń bir bóligi túriktektes halyqtardyń tarıhynsyz jazyldy. (Solaı ekenine kóz jetkizý úshin «Álem tarıhynyń» alǵashqy tomdaryn oqyp kórseńiz jetip jatyr).
Osy aıtylǵandardan oı qorytsaq, ortaq tarıhymyzdaǵy osyndaı olqylyqtardyń oryn alýynyń basty sebebi, joǵaryda aıtqanymyzdaı, tarıh jazýshylardyń áý basta ózimshil menmendiktiń (egosentrızmniń) qosyn jegip, ata tarıhtyń ótkenniń ómir tájirıbesin alǵa tarta otyryp, adamzat balasynyń urpaǵyn adamdyq qalyptan shyǵarmaı, birlikke, kisilikke, parasattylyqqa, baýyrmaldyqqa, meıirimdilikke, jarasymdy úılesimdilikke jáne taǵy basqa osylar tárizdi izgi qasıetterge baýlyp jetildirer tálimgerlik qyzmetin eskermeı, ony ár zamanda ústemdik etýge umtylǵan bıleýshi toptardyń qajettiligin óteýdiń quralyna aınaldyrýynan dep bilgen jón sııaqty. Sonyń saldarynan tarıh – ata-babalarymyzdyń san myńjyldyq tirliginiń tájirıbesinen jınaqtalǵan, taǵylymy mol ómir mektebi bolýdan qaldy. Tirshilik kerýeninde tolqyn-tolqyn bolyp, birin-biri aýystyryp jatqan urpaqtar sol ómir mektebiniń tárbıesin ala almaı, údere soqqan kezeńdik saıasat jeliniń jeteginde ketti. Nátıjesi – búgingi bárimizge ortaq bastan ótkerip jatqan tirlik: soǵystar, daǵdarystar, jarylystar, jazyqsyz qurbandar, bosqyndar... Munyń bári adamzat balasynyń adamdyq qalybyna aqaý túskendiginen, shyqqan túp-tegimizdiń birligin umytyp, bir-birimizdi baýyr tutyp, janashyrlyq tanyta almaǵanymyzdan bolyp jatqan tirlik. Qudaı bizdi áýelde jer betindegi búkil jan ıeleriniń bárinen erekshelep, Adam etip jaratty. Sondyqtan, Jaratýshynyń osy bergen artyqshylyǵyn baǵalap, aldymen, ózińniń Adam ekenińniń mán-maǵynasyn jete tanyp, sol arqyly basqalarǵa, ıaǵnı haıýanǵa da, maqulyqqa da uqsamaı, Adam bolyp ómir súrý – bizdiń qaı-qaısymyz úshin de jaratqan Jalǵyzdyń da, aıalaǵan Tabıǵattyń da, ósirgen Qoǵamnyń da aldyndaǵy basty paryz bolmaq. Osy kıeli paryzdy oıdaǵydaı óteýde barshamyzdy ata-babalarymyzdyń ómir tájirıbesin jınaqtap, taǵylymdy tárbıe mektebinen ótkizetin qudiret – bolmysty boıamasyz kórsetetin Aqıqat qolymen, perishtelik tazalyqpen jazylǵan Ortaq tarıhymyz ekenin esten shyǵarmaıyq. Tarıhty qaıta jasaýǵa bolmaıdy. Biraq bar tarıhqa baıyppen qarap, kezinde túrli-túrli sebeptermen oryn alǵan kemshilikterdi ǵylymı zerde eleginen ótkizip, ekshep otyrý – ár urpaqtyń aldynda turǵan keleli mindetterdiń biri bolsa kerek .
Qoıshyǵara SALǴARAULY
Al siz ne deısiz?
Tarıh jazýshylar tarapynan adamzat balasynyń búkil ómir joly eki kezeńge bólinip qarastyryldy. Olar: «Tarıhqa deıingi kezeń» jáne «tarıhtan keıingi kezeń» dep ataldy. «Tarıhqa deıingi kezeńge» adamzat balasy jaralǵannan bastap, jańasha jyl sanaýǵa, ıaǵnı hrıstıan erasyna deıingi VIII ǵasyr aralyǵy; al «tarıhtan keıingi kezeńge» osy h.e deıingi VIII ǵasyrdan bermen qaraıǵy merzim jatqyzyldy. Sonymen birge, adamzat balasynyń ósip-ónip, ár tarapqa órken jaıǵan keıingi urpaqtaryn da ekige bólip, onyń bir bóligin «tarıhı halyqtar», ekinshisin «tarıhı emes halyqtar» dep taný qalyptasty. Bul baıaǵy «biz jáne basqalar» dep bólinýdiń ǵylymı turǵydan alǵash zańdastyrylýy edi. Munyń «tarıhı halyqtaryna»: «Jaratýshynyń erekshe meıiri túsken, órkenıetti, mádenıetti jasaýǵa qabiletti halyqtar», al «tarıhı emes halyqtaryna» buǵan kerisinshe: «Jaratýshynyń qarǵysyna ushyraǵan, izgilikti bilmeıtin, «tarıhı halyqtar» jasaǵan ıgilikti qıratýshy, tonaýshy jabaıylar, taǵylar» degen anyqtama berildi.
Búkil sanaly ǵumyryn kóshkinshiler tarıhyn zertteýge arnaǵan HH ǵasyrdyń avtory, orys ǵalymy L.N.Gýmılevtiń: «HIH ǵasyr búkil progresshil órkenıetti tek otyryqshy halyqtar jasaǵan, al Ortalyq Azııany beınebir toqyraý, bolmasa jabaıylyq pen taǵylyq jaılaǵan degen tujyrymdamany (konsepsııany) mura etip qaldyrdy. Bul tujyrymdamanyń eń jaman jeri – onyń qateliginde ǵana emes, ony eshqandaı synaýǵa jatpaıtyn ǵylymnyń jetistigi retinde usynylýynda» (Gýmılev L.N. Hýnny v Kıtae. Sankt-Peterbýrg. 1994.str.6) – dep oı túıýi, osyndaı qıturqy oryn aýystyrýdyń mánine kóz jetkizgendiginen bolsa kerek. Al «HIH ǵasyr qaldyrdy» degen osy muranyń HH ǵasyrdan da qaımaǵy buzylmaı ótip, HHI ǵasyrdyń tabaldyryǵynan attaǵany da bul kúnde eshkimge jasyryn syr emes. Bul arada L.Gýmılevtiń «Ortalyq Azııany» dep otyrǵany sonyń ejelgi zamandardan bergi turaqty turǵyndary kóshkinshiler jóninde ekenin túsiný tarıhtan habary bar kim-kimge de onsha qıyndyq týǵyzbaıdy ǵoı dep bilemiz.
Eýropalyq emes halyqtardyń dúnıeni eýropalyqtardyń tanym-túsinigimen zerdelep, bolmysqa solardyń kózimen qaraýy – bilimdiliktiń, ǵalymdyqtyń belgisi bolyp sanaldy. Osyǵan oraı kóshkinshi halyqtar ýaqyt óte kele ǵylymı tanymdy bylaı qoıyp, tipti, ózderiniń qalyptasqan qarapaıym ómirlik tól tanymyn da eýropalyq tanymmen almastyrýǵa májbúr boldy. Buǵan aıǵaq retinde qazirgi tańda Shyǵys halyqtarynyń alys pen jaqyndy óz tanym-túsinigimen ajyratýdan qalyp, ózderiniń dál janyndaǵy óńirdi «Qıyr Shyǵys» («Dalnıı Vostok»), al ózderinen tym alysta, batys elderimen shektesip jatqan shalǵaı óńirdi «Taıaý Shyǵys» («Blıjnıı Vostok) dep atap, ataý mánin osy maǵynada tanyp júrgenderin aıtsaq ta jetkilikti. Munyń tek eýropalyqtar úshin ǵana solaı, al ózderiniń tanym-túsinikterine múlde kereǵar ekeninde qazir eshkimniń sharýasy joq. О́kinishke qaraı, bul jáne tek geografııalyq tanymǵa ǵana qatysty emes-aý!.. Eń ǵajaby – sol, ózgeniń tanym-túsinikterine jasalǵan osyndaı qııanattardyń keıde eshqandaı maqsatsyz tek bilmegendikten ketkendigin keıin ózderi bilse de, sony túzetip, shyndyqty qalpyna keltirýdi de qajetsinbeıdi. Muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy Amerıka atty alyp qurlyqtyń kezinde aty-jóni eshkimge belgisiz usaq saýdager Amerıgo Vespýchchıdiń atymen atalyp ketýi de, elinen Úndistanǵa baram dep shyǵyp, adasyp Amerıkaǵa barǵan Hrıstofor Kolýmbtyń qurlyqtyń turǵyndaryn bilmestikpen «úndister» dep tanyǵan qateliginiń keıin ózgertilmeı sol kúıi tarıhqa enýi de osy aıtylǵannyń aıǵaqty dáleli bolsa kerek.
Qazirgi urpaqtyń tarıhı sanasy, mine, osyndaı jaǵdaıda, ıaǵnı eýropalyq tanym-túsinikte jazylǵan tarıh negizinde qalyptasty. Sol sebepti de baıyrǵy otyryqshylar men kóshkinshilerdiń búgingi urpaqtary bul kúnde ózderin qansha jerden jan-jaqty bilimdimiz, tarıhı saýattymyz degenderimen, áli kúnge ózderiniń ejelgi ata-babalary jónindegi tarıhı tanym-túsinikteri osyndaı. Ishki túısik qarsylyǵyna qaramastan, biri – ózderin órkenıettilerdiń, ekinshisi – ózderin jabaıylardyń urpaǵymyz dep sezinedi. О́ıtkeni, taǵylym alar ortaq tarıh tanymy urpaq sanasyn osylaı qalyptastyrǵan. Bizdiń jaratylys tegi bir adam balasyn bólshektep, jikteýdi «adamzatqa jasalynǵan ádiletsizdik, tarıhyna jasalynǵan qııanat» deýimiz de osyndaı paıymdaýlardan týyndaǵan.
Bul rette eýrosentrıstik baǵyttaǵy ǵalymdar tek ózinikin ǵana jón kórip, ózgeniń pikirimen sanaspaıtyn ózimshil ólermen órkókirekterge tán minezben ózderi ár kez kezdesip, tanyp-bilgen ómir shyndyǵyn da qaperlerine almady. О́ıtkeni, bir el basqa bir eldiń shekarasyn basqynshylyqpen buzyp, beıbit halqyn qyrǵynǵa ushyratyp, elin tonap, baılyǵyn talaýǵa salsa, sol shabylǵan eldiń adamdarynyń olardy, tipti, neshe jerden damyǵan, órkenıettiń shyrqaý bıigine kóterilgen eldiń ókilderi bolsa da, olardy mindetti túrde «jabaıy», «jaýyz», «qanisher» dep ataıtyny tabıǵı zańdylyq ekenin, basqany aıtpaǵanda da, keshegi otarlaý dáýirinde eýropalyqtardyń ózderi de óz kózderimen kórip, óz qulaqtarymen talaı estidi ǵoı. Onyń syrtynda, otyryqshy elderdiń jazba tarıhynan basqynshylardyń jaýlaǵan eliniń turǵyndaryna jábirleýdiń, qorlaýdyń, azaptaýdyń jan túrshigerlik neshe túrin kórsetkenin talaı oqydy emes pe?!. Endeshe, 1014 jyly Vızantııa ımperatory Vasılııdiń ámirimen tutqynǵa túsken 15 000 baýyrlarynyń kózin aǵyzyp, sýqarańǵy soqyr etkenin kórgen bolǵarlardyń; bolmasa Arystan Júrekti Rıchard Palestınany jaýlap alǵanda, jeńimpazdardyń tutqynǵa túsken 3000 adamdy túgel óltirip, olardyń ishin jaryp, «jutyp qoıdy» dep ishek-qarynynan altyn men asyl tas izdegenin kórgen palestına turǵyndarynyń; nemese Italııanyń Kremon qalasyn alǵanda qolǵa túsken tutqyndardyń basyn kesip, sol kesilgen bastardy Rım ımperatory Frıdrıh Barborostyń jaýyngerleriniń dop qylyp oınaǵanyn kórgen kremondyqtardyń olardy órkenıetti, mádenıetti eldiń adamdary eken dep ardaqtap dáriptemegenin, kerisinshe, «jabaıylar», «jaýyzdar», «jyrtqyshtar», «qanisherler» dep laǵnet aıtyp, qarǵysyn jaýdyryp, zar eńiregenderi eshqandaı dáleldeýdi kerek etpeıtin shyndyq emes pe?!. Bolmasa, dindi jeleý etip, HI ǵasyrda musylman elderine «Krest joryǵyn» jasaǵan batyseýropalyqtardyń ashkóz jabaıylyqtary, tipti, jaýlanǵan eldiń adamdaryn bylaı qoıyp, jaýlaýshylardyń ózderiniń janyn túrshiktirip, tóbe shashtaryn tik turǵyzǵanyn jabaıy taǵylyq, qanisher jaýyzdyq demeı, adamgershiliktiń, órkenıettiliktiń, mádenıettiliktiń kórinisi edi deımiz be?! Eger olaı bolsa, Birinshi krest joryǵyna qatysyp, bárin óz kózimen kórgen fransýz hronısti Rober de Klarıdiń batys adamdaryna: «gotovyh prodat za obol jený ı deteı» («qatyny men balasyn bir tıynǵa satýǵa daıyn». Obol – Vızantııanyń qola monetasy) (Rober de Kları. Zavoevanıe Konstantınopolıa. Moskva. Naýka. 1986.), – dep baǵa bermes edi ǵoı. Sondaı-aq, osy Krest joryǵyna qatysýshylardyń Konstantınopoldy qalaı tonaǵanyn óz kózimen kórgen ımperator Alekseıdiń qyzy Anna Komnınanyń olardy «taǵy jabaıylar» dep jıirkenishpen jazǵany da sol kezdiń óz shyndyǵy emes pe edi. Biraq «jazba derekterde osylaı jazylǵan» dep bul kúnde búgingi batyseýropalyqtardyń ata-babalaryn eshkim de «jabaıylar», «taǵylar» demeıdi ǵoı. Olaı bolsa, osyndaı ómirlik shyndyqtardy naqty bile turyp, este joq eski zamandardan qalǵan kóne jazba derekteri avtorlarynyń ońtústik óńirlerge Uly Daladan ár kezeńde jaýgershilikpen kelip, elin jaýlap, jerin ıelengen kóshkinshi halyqtardy «jabaıy», «taǵy» dep jazǵanyn qalaısha osy halyqtardyń naqty bolmysyn tanytatyn tarıhı derek dep qabyldaýǵa bolady?!. Nege kóshkinshiler tarıhy tek solarǵa ǵana negizdelip jazylýy kerek?! Bul derekter de, barly-joǵy, kóne jazba avtorlarynyń elin shaýyp, beıbit baýyrlastaryn qyrǵynǵa ushyratqan jaýlaýshylardyń (kóshkinshilerdiń) sol kezdegi is-áreketine qatysty bergen baǵasy, jeke óz kóqarastary ǵana emes pe!?. Basqasha aıtqanda, kóne jazba derekterdegi «jabaıy», «taǵy» degen anyqtaýyshtar otyryqshy halyq ókilderiniń elin shapqan kóshkinshilerge degen yza-kegin, jek kórýshilik sezimin bildiretin, dármensizdikteriniń ornyn toltyrý retinde aıtylǵan jeke kemsitý qyjylyn ǵana kórsetpeı me?! Olardyń qaldyrǵan jazbalaryndaǵy «jabaıy», «taǵy» degen sózderdiń máni de, maǵynasy da, joǵaryda aıtqan, Rober de Kları men Anna Komnınanyń jazbalaryndaǵy «jabaıy», «taǵy» degenderimen aıtylý salmaǵy da, sózdik maǵynasy da bir ǵoı. Sol sebepti de qazir «jazba derekterde osylaı jazylǵan eken» dep, jańa aıtqanymyzdaı, eshkim batyseýropalyqtardy «jabaıylar», «taǵylar» dep jatqan joq. Ony sol kezde bolǵan tarıhı oqıǵanyń bir shyndyǵy dep qana qabyldaıdy. О́ıtkeni, bolǵan oqıǵaǵa baılanysty sezim áýenimen aıtylǵan sózderdiń eshqaısysy belgili bir halyqtyń halyqtyq bolmysynyń aqıqatyn tanytatyn, bul jerde, olardyń jabaıy bolǵan, bolmaǵanyn anyqtap beretin tarıhı derek bola almasy haq. Olaı bolsa, «jazba derek» dep kóshkinshilerge qatysty qaǵazǵa túskenniń bárin altynǵa balaı bermeı, ondaǵy málimettiń mán-mazmunyna úńilip, onyń kezinde nege, ne úshin, qandaı maqsatpen jazylǵanyn anyqtap, ǵylymı zerde eleginen ótkizý qajet. Onsyz shyndyqqa jetý qıyn, tek bir jańsaqtyqty ekinshisimen jalǵastyryp, qatelikter tizimin uzarta beremiz.
Osyndaı jaǵdaılarǵa qaramastan, eýrosentrısterdiń eshqandaı ómirlik negizi joq syńarjaq kózqarastarynyń ǵylymda ústemdik alyp, óz yqpalyn júrgizýi – kóshkinshi halyqtardyń shynaıy bolmysynan birden-bir durys maǵlumat beretin olardyń ózderinen qalǵan Aýyzsha tarıhty umyt qaldyrdy. Sol arqyly kóshkinshi halyqtyń ózinen shyqqan tarıhshylardy aýyzsha tarıhtyń berer derekterin kóne jazba málimetterimen salystyra zerdelep, ótken zamandar shyndyǵyn óz taraptarynan aıqyndaý múmkindiginen de aıyrdy. Buryn tarıhty tek jazba derekkózderi deregine súıenip jazý – órkenıetke erterek qol jetkizgenderdiń ózderin ózgelerden artyq etip kórsetýge tyrysqan ózimshil keýdemsoq menmendiginen óris alsa, ol endi otarlaýshylardyń keshegi otarlaý dáýiri kezinde otty qarýdyń kúshimen qyryp-joıyp jaýlap alǵan elderiniń halqynyń urpaǵynyń sanasyn qalyptastyrý ıdeologııasyna qyzmet etti. Sóıtip, kóne jazba derekterdegi «jabaıy», «taǵy» degen sózderdi meılinshe jalaýlatyp: «mine, kórdińder me, sonaý este joq eski zamandardan beri jabaıy, taǵy edińder, senderdi el qataryna qosyp, mádenıetti etken biz» degendi urpaq sanasyna tyqpalaýdyń tıimdi quralyna aınaldyrdy. Buǵan aıǵaq retinde, basqany aıtpaı-aq, keshegi Keńes ókimeti kezindegi qazaq halqynyń tarıhyn ózinen shyqqan bir tarıhshyǵa jazdyrmaı, basqa ulttyń ókilderine ǵana jazdyrýyn jáne olardy tek biryńǵaı jazba derekkózderine ǵana súıenýge májbúrleýin aıtsaq ta jetkilikti. О́ıtkeni, bul – bárimiz birdeı kýá bolǵan keshegi kúnniń shyndyǵy.
Osyndaı sebeptermen aýyzsha tarıhtyń deregi esh kádege jaramaı, qajetsiz bolyp qaldy. Onyń bári bos qııalı áńgime, mıftik ańyz, ertegi, ári ketkende «ózderin ózderi dáripteýi» dep baǵalandy. Aýyzsha tarıhtyń tabıǵatyn túsinýge, onyń derekterin saralaı taldap, zerdeleýge kóshpeli ómir salttyń bolmysynan múlde beıhabar eýropalyq tanym-túsiniktiń dármeni jetpedi, jetkizeıik degen nıet te bolmady. Sonyń saldarynan dalanyń aýyzsha tarıhynyń (DAT-tyń) derek berý tásili men obrazǵa oralǵan oılardyń astary ashylmaı, sheshilmegen jumbaq kúıinde qala berdi.
Osy oraıda bulaı deýimizdiń mánin asha túsý ári ár halyqtyń tarıhyn eýropalyq tanym-túsinikpen shektelmeı, sol halyqtardyń ózderiniń tanym-túsinigimen saraptaýdyń qajettiligin kórsetý úshin, kórneki aıǵaq retinde, aýyzsha tarıhtyń túrik, úısin, qyrǵyz halyqtarynyń báriniń shyǵý tegine qatysty aýyzsha tarıhtyń ortaq bir deregine taldaý jasap kórelik.
Bul derek boıynsha: «Erte zamanda jaýlasqan eki eldiń biri ekinshisine tosynnan shabýyl jasap, adamdaryn túgel qyryp, úılerin órtep, bar malyn tigerge tuıaq qaldyrmaı aıdap áketedi. Jurtta tek aıaq-qoly shabylǵan bir bala ǵana aman qalady. Osy aıaq-qoly kesilip, qanǵa bógip jatqan balany keıin qasqyr asyrap, erjetkizedi. Balanyń ólmegenin estigen jaý jaqtyń hany ony óltirýge arnaıy adam jiberedi. Álgi adam kelse, shynynda bala tiri eken, qasynda qasqyr, tóbesinde et tistegen qarǵalar ushyp júr deıdi... Qudaıdyń qudiretimen aman qalǵan osy baladan ósip-óngen urpaqtan keıin tutas bir halyq paıda bolady» («Súı kitaby» («Súıshý»). 84-býmanyń 49-baıany jáne «Jyý kitaby (Jyýshý») 50-býmanyń 42-baıany). Bir-birine uqsas úsh ańyzdyń ortaq mazmuny osyndaı.
Aýyzsha tarıhtyń osy deregin eýropalyq tanym-túsinikpen taldasańyz, bul, shynynda da, qııalı ertegi, mıf sııaqty. Oǵan tarıhı derek dep qaraýǵa da, senýge de bolmaıdy. О́ıtkeni, birinshiden, aıaq-qoly shabylyp, aıdalada jalǵyz qalǵan balanyń basqa bir adamnyń, onda da medısınadan habary bar adamnyń kómeginsiz tiri qalýy múmkin emes, kópke barmaı qansyrap óledi. Ekinshiden, qasqyrdyń tabıǵaty belgili, qan kórse, qasyndaǵy seriginiń ózine aýyz salatyn jyrtqyshtyń qanǵa bógip jatqan balany asyraý ornyna, ony sol jerde pársha-párshasyn shyǵaryp jep qoıary daýsyz. Bul – shynaıy ómirden jurttyń bári biletin shyndyǵy. Buǵan talas joq.
Endi aýyzsha tarıhtyń osy deregin kóshkinshilerdiń ózderiniń tanym-túsinigi turǵysynan taldasaq, munda eshqandaı ásireleý de, mıf te joq. Bul bar bolǵany kádýilgi ómirde bolǵan tarıhı oqıǵanyń obrazǵa oralyp berilgen naqty balamalyq kórinisi ǵana. Kóshkinshiler uǵymynda: qyrǵyn tapqan eldiń jurtynda aman qalǵan bir bala – sol eldiń halqynyń túgel qyrylmaǵanyn, jurtynda ósip-óner tuqymnyń qalǵandyǵyn bildiretin sımvoldyq tulǵa. Basqasha aıtqanda, bul – sol shabylǵan eldegi bas kóterer eresek azamattardyń bári túgel qyrylyp, jurtta qaırat qylar qaýqary joq, dármensiz bala-shaǵa, kempir-shal ǵana qaldy degen sóz. Balanyń aıaq-qolynyń kesilýi sonyń aıǵaǵy. О́ıtkeni, balanyń aıaq-qolynyń kesilýi – shapqynshylardyń shabylǵan eldiń asyraýshy azamattaryn túgel óltirýmen birge qorek qylar azyq-túligin de, aıaq artar kóligin de túk qaldyrmaı sypyryp áketkenin bildiredi. Buǵan kóshkinshilerdiń jumsar balasyn, asyraýshy azamatyn – «qolym», «qol-qanatym»; al minetin kóligin – «aıaǵym», «aıaq-ylaýym» deıtini kýá. Muny, basqany aıtpaǵanda, «aıaq-qoly kesildi», «qoldy-aıaqtaı» tirkesteriniń kúni búginge deıin qazaqtar arasynda dál osy maǵynasynda qoldanylatyny da dáleldeıdi. Keshegi Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi qıyn kezeńde qolǵanat etip jumsap otyrǵan balasy men aıaq ylaý jasap otyrǵan jalǵyz atyn belsendiler (brıgadırler) shóp shabý naýqanyna zorlyqpen alyp ketkende, qysqy otyn-sýyn der kezinde daıyndap ala almaı qalǵan qarttardyń: «kórmeısiń be, mynalardyń aıaq-qoldy birdeı kesip, kárip qylyp qoıǵanyn» dep bir-birine muń shaǵyp, renishin bildirip otyrǵanyn ózimiz de talaı estip, kórip óstik.
Osy rette mundaı uǵymnyń basqa shyǵys halyqtary úshin de jat emestigin jáne onyń tym erte zamannan bar uǵym ekenin de eske salýǵa bolady. Mysaly, h.e.deıingi II ǵasyrda ómir súrgen qytaıdyń áıgili jıhankezi Jan Chıánniń (Jan Kıanniń) ózi bolǵan batystaǵy elder jaıynda aıta kelip, patshasyna (ımperatoryna) ýsýndardyń kúnmıine «ımperator qyzyn» áıeldikke berý arqyly olardy sıýńnýlarǵa qarsy soǵysta odaq qylýǵa bolatynyn aıtyp: «Eger osylaı istesek, sıýńnýlardyń oń qolyn keser edik» deıtini bar (Bıchýrın N.Iа. Sobranıe svedenıı o narodah, obıtavshıh v Sredneı Azıı v drevnıe vremena. T. II. M.- L. 1950. Str. 155-156). Osy bir derektiń ózi-aq aýyzsha tarıh dereginiń bári birdeı qııaldyń jemisi emestigin, tabıǵatpen qoıyndasa egiz ósken kóshkinshilerdiń bolǵan tarıhı oqıǵany kórkemdik kórpesine orap, tuspaldap jetkizýdegi tásili, obrazdy oılaýdyń kórinisi ekenin anyq kórsetse kerek.
Aýyzsha derektiń budan keıingi «aıaq-qoly kesilgen balany qasqyrǵa asyratýy da, ústinde et tistegen qarǵalardy ushyrtýy» da osy aıtylǵandardyń aıǵaǵy. Munda da mıftik eshteme joq, bári dalalyq tirliktiń óz shyndyǵy. Muny óz bolmysynda túsiný úshin asyrar azamattarynan, tutynar mal-múlkinen, iship-jer azyq-túliginen bir sátte túgel aıyrylyp, jurdaı bolyp, aıdalada qańǵyp qalǵan dármensiz jandardyń alǵashqy ýaqyttardaǵy kúnkórisiniń qalaı bolaryn kóz aldyńyzǵa elestete alsańyz jetip jatyr. Sonda terip jer jemis-jıdegi joq, jalańash jaıdaq dalada olarǵa tek qasqyr óltirgen jas óleksege ortaq bolýdan basqa amal joǵyna kóz jetkizesiz. Buǵan áıgili Shyńǵys hannyń tikeleı atasy Bodonchardyń aǵalary qýyp jibergennen keıin aıdalada osylaı ólekse jep kún kórgeni de dálel. Bul rette «Mońǵoldyń qupııa shejiresi»: «Bodonchar qasqyr jegen jemtikti terip jep,.. bir qys ótkizedi» (Mońǵoldyń qupııa shejiresi. О́lgeı. 1979. 25-b.) degen derek beredi. Al mundaı jaǵdaıda, myna ushy-qıyry joq, dalıyp jatqan baıtaq dalanyń qaı jerinde, qaı qyrqasynyń astynda jas ólekseniń bar ekeniniń jedel habarshysy – jemtikke úımelep, ushyp-qonyp júrgen qarǵalar ekeni taǵy belgili.
Mine, aýyzsha tarıhta berilgen: «balany qasqyr asyraýynyń, ústinde et tistegen qarǵalardyń ushyp júrýiniń» kóshkinshilerdiń óz tanymymen taldaǵandaǵy derektik aqparaty osyndaı. Al bul – bir osy jaǵdaıda ǵana emes, aýyzsha tarıhtyń kez kelgen derekteriniń de ózine tán osyndaı sheshýi bar degen sóz. Tek ókinishtisi – ǵylymda óz ústemdigin ornatqan eýropalyq tanym-túsinik aýyzsha tarıh deregin kóshkinshilerdiń óz tanym-túsinigi boıynsha taldap-tanýyna áli kúnge yryq bermeı, ne ózderi tanýǵa talpynbaı, olardy shyndyǵynan jalǵandyǵy basym kóne jazbalardyń «jabaıylar» degen deregine táýeldi etýmen keledi.
Aýyzsha tarıhtyń bir qaınar kózi – shejirelik derekter ekeni belgili. О́ıtkeni, dúnıejúzi halyqtarynyń qaı-qaısysynyń da tól tarıhynyń bastaýynyń túpnusqalyq negizi osy shejirelik derekterde jatyr. Biraq shejireniń tarıhı-áleýmettik derekshildigine, ásirese ózderinen jazba derek qalmaǵan kóshkinshiler úshin onyń tanymdyq mán-maǵynasynyń ámbebaptyǵyna qaramastan, qazirgi tarıh ǵylymy osy shejirelik derekterge áli kúnge ári ketkende tek janama, qosymsha derekkózi retinde ǵana qarap keledi, «januıalar (áýlet) tarıhyn qalpyna keltirýge múmkindik beretin tetik» (A.Seıdimbek) retinde qaraıdy. Alaıda mundaı túsinik shejireniń shyn mánindegi mazmuny men qyzmetin tolyq ashyp bere almaıdy.
Jalpy, bul rette, eýropalyq tanym-túsiniktegi shejireshildik pen kóshpeli ómir salt týdyrǵan shejireshildiktiń arasynda aıtarlyqtaı aıyrmashylyq baryn esten shyǵarmaǵan jón. Kóshkinshiler úshin shejire, eń aldymen, adamdardyń jady arqyly urpaqtan urpaqqa dástúrli túrde berilip kelgen, san alýan aıtýshylar men tyńdaýshylardyń tanym, talǵam súzgisinen ótken tarıh. Bul tarıhtyń negizgi ózegi – ár kezeńde basynan ótkergen tarıhı oqıǵalary jónindegi halyqtyń óziniń esteligi. Munda atatekti túsindire taratyp, kimniń kimnen órbigenin aıqyndaıtyn esimder tizbegin naqtylaýmen birge rý-taıpalardyń paıda bolý, qalyptasý tarıhynan júıeli keń maǵlumat beriledi. Onda jáne qazaqtyń etnolog ǵalymy A.Seıdimbektiń sózimen aıtqanda: «...halyqtyń qarııa sózderiniń aıasynda urpaqtyń genealogııalyq sabaqtastyǵy ǵana baıandalyp qoımaıdy, eń bastysy, naqtyly tarıhı oqıǵalarmen birge tulǵalar týraly epıkalyq jyr-tolǵaýlar, tarıhı ańyz-áńgimeler, ǵıbratty sheshendik sózder men maqal-mátelder, ásirese, sıtýasııalyq mysaldar genealogııalyq aqparattyń negizgi mazmunyna aınalyp otyrady. Iаǵnı qazaq shejiresin (shejireshildigin) halyq bolmysynyń barlyq qyryn san alýan úlgide pash etetin tarıhı aqparat qoımasy dese bolady. ...О́tken tarıhtyń kópshilik ortada aýyzsha baıandalýy, sóıtip etnos tarıhynyń ujymdyq jadqa (pamıatine) aınalýy, eń aldymen shejire derekteriniń obektıvtiligi men shynshyldyǵyn qamtamasyz etip otyrǵan» (Seıdimbek A.S. «Qazaqtyń aýyzsha tarıhy. Astana. «Folıant». 2008. 13-b.).Shejireniń osyndaı qasıetine mán bermeı, onyń aıtpaǵyn jan-jaqty taldap, tanyp tushynbaı, tarıh tuńǵıyǵynyń tereńindegi shyndyqtyń búginge jetken jańǵyryǵynyń balamasyn ajyrata taný da, odan naqty bir tujyrym jasaý da múmkin emes.
Osy oraıda retine qaraı aıta ketetin taǵy bir másele bar. Ol – resmı tarıhta áý basta «kóshkinshiler» degen ataý kóshpeli ómir saltyn tutynatyndardyń bárine ortaq bolǵanymen, keıingi ǵasyrlarda bul ataýdyń negizinen Ortalyq Azııanyń turǵyndaryna, odan da góri naqtylasaq, biryńǵaı túriktektes halyqtarǵa qatysty qoldanylatyndyǵy. Munyń bulaı bolýynyń basty sebebi, bizdiń paıymdaýymyzsha, HI ǵasyrda musylman elderine qarsy uıymdastyrylǵan atyshýly «Krest joryǵynan» bastalyp, uzaqqa sozylǵan ortaǵasyrlyq teketirestiń eýropalyqtar sanasynda túrik halyqtaryna degen dushpandyq kózqarasty qalyptastyrýynda jatqan sekildi. О́ıtkeni, musylmandarǵa qarsy joryqqa shyqqan krestshilerdiń betin qaıtaryp, olardy úlken jeńiliske ushyratqandar negizinen túriktektes halyqtardyń jaýyngerleri bolatyn.
Shyndyǵyna kelgende, «túrik» ataýy tek HIH ǵasyrdyń aıaǵynda dat ǵylymy V.Tomsen Orhon-Enıseı eskertkishterindegi beımálim qupııa jazýdy oqýdyń kiltin taýyp, ony 1893 jyldyń 15 jeltoqsanynda Danııanyń Ǵylym akademııasynyń Prezıdıýmynyń aldynda jalpy jurtqa jarııa etkeninen keıin ǵana baryp, birtindep atala bastady. Onda da túrik halqy tek h. e. keıingi VI ǵasyrda shańyraq kótergen, resmı tarıhta «Túrik qaǵanaty» dep atalatyn memlekettiń turǵyndary retinde ǵana tanyldy. О́kinishtisi – «túrik» atalǵan osy memlekettiń turǵyndarynyń da, sondaı-aq olardyń ejelgi ata-babalarynyń da jáne olar paıdalanǵan jazýdyń da osy altynshy ǵasyrdan da buryn bolǵany, soǵan qaramastan, bulardyń bir de bireýiniń, atap aıtqanda, ne halqynyń, ne olardyń ata-babalarynyń, ne jazýynyń osyǵan deıin nelikten túrik atalmaı kelgeni eshkimdi oılandyrmady. Sonyń saldarynan «túrik halqy VI ǵasyrda Altaıda paıda bolǵan jas halyq» degen tujyrym tarıh ǵylymyna enip, aqıqaty anyqtalǵan ǵylymı tujyrymdama retinde berik ornyqty. Osydan keıin jalpy jurtshylyqta VI ǵasyrdan buryn túrik halyqtary bolmaǵan degen uǵym qalyptasty. Sol sebepti keıingi zaman izdenýshileri túrik halyqtarynyń kóne tarıhyn tek Túrik qaǵanatynyń tarıhynan bastaýǵa májbúr boldy. Al bul túrik halyqtarynyń bastaý tarıhy, ıaǵnı VI ǵasyrǵa deıingi tarıhy zertteýsiz qaldy degen sóz edi. Osyǵan baılanysty túriktektes halyqtardyń tarıhyna qatysty kýálik berer este joq eski zamandardan jetken zattyq aıǵaqtar men jazba muralar jan-jaqty zerttelip, aqıqaty anyqtalmaı-aq, jer betinen iz-túzsiz joǵalyp ketken tegi belgisiz halyqtardiki dep tanylyp, bárin solarǵa telý dástúrge aınaldy. Osydan kelip, adamzattyń ortaq bastaý tarıhy sol adamzattyń bir bóligi túriktektes halyqtardyń tarıhynsyz jazyldy. (Solaı ekenine kóz jetkizý úshin «Álem tarıhynyń» alǵashqy tomdaryn oqyp kórseńiz jetip jatyr).
Osy aıtylǵandardan oı qorytsaq, ortaq tarıhymyzdaǵy osyndaı olqylyqtardyń oryn alýynyń basty sebebi, joǵaryda aıtqanymyzdaı, tarıh jazýshylardyń áý basta ózimshil menmendiktiń (egosentrızmniń) qosyn jegip, ata tarıhtyń ótkenniń ómir tájirıbesin alǵa tarta otyryp, adamzat balasynyń urpaǵyn adamdyq qalyptan shyǵarmaı, birlikke, kisilikke, parasattylyqqa, baýyrmaldyqqa, meıirimdilikke, jarasymdy úılesimdilikke jáne taǵy basqa osylar tárizdi izgi qasıetterge baýlyp jetildirer tálimgerlik qyzmetin eskermeı, ony ár zamanda ústemdik etýge umtylǵan bıleýshi toptardyń qajettiligin óteýdiń quralyna aınaldyrýynan dep bilgen jón sııaqty. Sonyń saldarynan tarıh – ata-babalarymyzdyń san myńjyldyq tirliginiń tájirıbesinen jınaqtalǵan, taǵylymy mol ómir mektebi bolýdan qaldy. Tirshilik kerýeninde tolqyn-tolqyn bolyp, birin-biri aýystyryp jatqan urpaqtar sol ómir mektebiniń tárbıesin ala almaı, údere soqqan kezeńdik saıasat jeliniń jeteginde ketti. Nátıjesi – búgingi bárimizge ortaq bastan ótkerip jatqan tirlik: soǵystar, daǵdarystar, jarylystar, jazyqsyz qurbandar, bosqyndar... Munyń bári adamzat balasynyń adamdyq qalybyna aqaý túskendiginen, shyqqan túp-tegimizdiń birligin umytyp, bir-birimizdi baýyr tutyp, janashyrlyq tanyta almaǵanymyzdan bolyp jatqan tirlik. Qudaı bizdi áýelde jer betindegi búkil jan ıeleriniń bárinen erekshelep, Adam etip jaratty. Sondyqtan, Jaratýshynyń osy bergen artyqshylyǵyn baǵalap, aldymen, ózińniń Adam ekenińniń mán-maǵynasyn jete tanyp, sol arqyly basqalarǵa, ıaǵnı haıýanǵa da, maqulyqqa da uqsamaı, Adam bolyp ómir súrý – bizdiń qaı-qaısymyz úshin de jaratqan Jalǵyzdyń da, aıalaǵan Tabıǵattyń da, ósirgen Qoǵamnyń da aldyndaǵy basty paryz bolmaq. Osy kıeli paryzdy oıdaǵydaı óteýde barshamyzdy ata-babalarymyzdyń ómir tájirıbesin jınaqtap, taǵylymdy tárbıe mektebinen ótkizetin qudiret – bolmysty boıamasyz kórsetetin Aqıqat qolymen, perishtelik tazalyqpen jazylǵan Ortaq tarıhymyz ekenin esten shyǵarmaıyq. Tarıhty qaıta jasaýǵa bolmaıdy. Biraq bar tarıhqa baıyppen qarap, kezinde túrli-túrli sebeptermen oryn alǵan kemshilikterdi ǵylymı zerde eleginen ótkizip, ekshep otyrý – ár urpaqtyń aldynda turǵan keleli mindetterdiń biri bolsa kerek .
Qoıshyǵara SALǴARAULY
Sońǵy jańalyqtar
Novorossıısk portyna jasalǵan shabýyl qazaq munaıynyń eksportyna áser etti me?
Ekonomıka • Búgin, 18:00
Qazaqstanda jaldamaly turǵyn úıdi bólý ýaqytsha toqtatyldy
Qoǵam • Búgin, 17:50
Shyǵys Qazaqstan oblysynda 3 jumysshy gazdan ýlandy
Oqıǵa • Búgin, 17:46
Elektr energııasy naryǵy úshin elektrondy shot-faktýra jazyp berý merzimi keıinge shegerildi
Energetıka • Búgin, 17:37
Aqsý qalasynda gaz ballony jarylyp, úsh adam zardap shekti
Oqıǵa • Búgin, 17:21
Azııa chempıonaty: Tórehan Sabyrhan qytaılyq qarsylasyn 3 ret nokdaýnǵa túsirdi
Boks • Búgin, 17:02
Aqtaýda 40 keli qyzyl balyqty zańsyz tasymaldaǵan kúdikti ustaldy
Ekologııa • Búgin, 16:50
Almaty polısııasy azamattyq kólikpen jasyryn reıd júrgizip jatyr
Almaty • Búgin, 16:22
Astananyń qaı bóliginde jańa saıabaq pen gúlzarlar ashylady?
Elorda • Búgin, 15:58
Memleket basshysy Qarjylyq monıtorıng agenttiginiń tóraǵasyn qabyldady
Prezıdent • Búgin, 15:54
Táýligine 206 myń barrel: OPEK+ elderi munaı óndirisin arttyrýǵa kelisti
Álem • Búgin, 15:30
Almatyda otandyq ǵalymdardyń ázirlemeleri negizinde jańa zaýyt iske qosyldy
О́ndiris • Búgin, 15:28
Reseı bıligi iri kompanııalardan VPN qoldanýshylaryn shekteýdi talap etti
Tehnologııa • Búgin, 15:23
«Artemıda-2» mıssııasy: Ǵaryshkerler Aıǵa jaqyndap qaldy
Álem • Búgin, 15:10
