Baby kelmegen baǵdarlama

nemese balalardyń mal qoramen japsarlas orynda oqýynyń sebebi nede? Osy keshe ǵana Elbasy Jarlyǵymen Jer kodeksine engizilgen ózgeristerdi, qujattyń talaptaryn, mán-maqsatyn qarapaıym halyqqa durys jetkize almaǵan, túsindirý jumystaryn júrgizbegen mınıstrler otstavkaǵa ketti. Tómende bizdiń jazyp otyrǵan myna maqalamyz da jer, jaıylym máselesine qatysty jaǵdaıdyń aıqyn bir mysaly deýge bolar. Elimizde júzege asady degen «Jaılaý» jobasyn jasaýshylardan bastap, jergilikti ákimder, veterınarııa basqarmalary óz aýyldarynda júzege asyrylatyn memlekettik baǵdarlamanyń oryndalýyna qulyqsyzdyq tanytqandaı. Jaǵdaı bylaı: 2013 jyly oblysta bastalǵan «Jaılaý – Pav­­lodar» baǵdarla­masymen Lebıaji aýdany, Shámshi aýylynyń turǵyny Erlan Bólekbaev kórshi «Ardaq» sharýa qojalyǵynan 100 bas usaq qara mal, 4 bas óndirýshi qoshqar alady. Sodan ótken jylǵy jeltoqsanda qoılar ish tastaı bas­taıdy. Dereý aýyl, aýdan mal dárigerlerin habardar etedi. Qańtar aıynda synama alǵan oblystyq veterınarııalyq zerthana qoılardan brýsellez aýrýy tabylǵanyn anyqtaıdy. Veterınarııalyq zań talaptaryna sáıkes, mal dárigerleri jedel túrde kelip, mal ıesimen birge júrip, aýrý maldy bólip, arnaıy tańba salady. Dezınfeksııa jasaýy tıis. Biraq, talapqa saı osyndaı sharalar qoldanylmaǵan soń, Erlan aýdan ákimdigine, veterınarııa bólimine, oblys­taǵy veterınarııa basqarmasyna da barady. Dabylǵa qulaq asqan eshkim bola qoımaıdy. – Qora-qopsyly úıimniń jar­tysy mektep, bastaýysh synyp oqýshylary oqıdy. Aýyl ákimi qoradan jaman ıis shyǵady, turǵyndar shaǵymdanyp jatyr, dep qyrǵa kóshýimdi ótindi. О́ki­nishke oraı, ótken jyly kóktemde de, jazda da qoılardan múlde qan alynbady. Kerisinshe, mal dárigeri qolyma nusqama berip, 6 basty qurtyp jiberseńder boldy dedi, – deıdi Erlan bizben áńgimesinde. Máseleniń mánisi, 2009 jyly qazan aıynda biz «Egemenge» «Siz ne deısiz?» aıdarymen «Jaı­laýdyń» joly bolyp ketse ıgi» degen maqala jazǵanbyz. Maqalada «Ertis» áleýmettik kásipkerlik korporasııasy» AQ Pavlodar, О́skemen, Semeı aýmaǵyn qamtıtyn «Jaılaý» atty qanatqaqty joba bastady. Aty jaqsy, zaty qalaı bolar, deppiz. Bul suraǵymyzǵa kor­porasııasynyń basqarma tóraǵasy E.Kósherbaev: «Kómek tiri mal túrinde beriledi. Aýyldyqtar úı­lerin kepildikke qoıyp 50 qoıǵa deıin ala alady. Bastapqy kapıtaly jáne turaqty jumysy joq aýyl turǵyndary qatysa alady. Baǵdarlamany júzege asyrýmen «О́skemen – Semeı – Pavlodar» JShS aınalysady. Seriktestik baǵdarlamany júzege asyrý erejelerin aýdan­dyq ákimdiktermen kelisedi. Jergilikti atqarýshy bılik, vete­rınarlyq qyzmet ókilderi bar komıssııa qurylady. Qatysýshy alǵan qoılaryn saqtandyrýǵa mindetti...» dep jaýap beripti. Árıne, Kósherbaev aıtqandaı, aýyl­dyqtar úshin qorańda 50, 100 qoıdyń bol­ǵany onyń ósip-óngeni, kóbeıgeni jaqsy-aq. Mal ósirseń, qoı ósir, tabysy onyń kól kósir. Men de paıdasy kóp, ósiremin, mal basyn kó­beıtemin degen oımen «Jaılaý» baǵdarlamasyna qatysyp, qoı alǵan edim. Alǵashynda 2014-2015 jyldary shamamen 400 000 teńge tóledim. 2016-2018 jyldary tó­leıtin negizgi qaryzym 3 mıllıon 600 000 teńge, deıdi Erbol. Aıtpaqshy, Bólekbaevtyń da, aýyl ákimi Jánibek Omarovtyń ta mamandyqtary mal dárigeri eken. Erlan Shámshi aýylyndaǵy Tólen Ámirǵaly kóshesi, 21-shi úıde turady. Joǵaryda aıt­qanyndaı, úıiniń qabyrǵalas ekinshi bóliginen 2001 jyly aýdan ákimdigi bastaýysh mektep ashypty. Qorasy jaqyn bolǵan soń ba, Erlan mekteptiń kúzetshisi bolyp ta jumys atqarady. Brýsellez aýrýy­na shaldyqqan soń, jýyrda jumysynan shyǵypty. Jalpy, veterınarlar aýrý qoılardy tańbalap, mal ıesine nusqama aktisin berip, 15 kún ishinde aýrý maldyń etin kombınatqa nemese soıatyn arnaıy sehtarǵa jetkizilýin uıymdastyrady. Biraq, nege ekeni belgisiz, Bólekbaevtyń aýrý maldary ýaqytynda óndiriske tapsyrylmaıdy, saý maly ýaqytynda tekserilmeıdi. Álde, ózi mal dári­geri aýrý qoılaryn ózi emdep jazyp alsyn degen be?.. – О́kinishke oraı, 15 kún arasynda aýrý maldar óndiriske tapsyrylǵan joq. Kúnde aý­danǵa bardym. Áne áketemiz, mine áketemiz dep adamdy zaryqtyryp qoıdy, – deıdi Erbol. Aýrý maldyń kóp ýaqyt óndiriske tapsyrylmaı úıde turǵany, sondaı-aq, mekteptiń janynda turǵany jaıly sáýir aıynda aýdandyq prokýratýrany da jazbasha túrde habardar etedi. Oblystyq veterınarııa basqarmasy «aýyl ishinen veterınarlyq qujatsyz usaq maldardy jınap 100 qoımen birge jaıdy. Epızootııalyq taza emes jerde mal baqty, sondyqtan, maldar jappaı ınfeksııaly aýrýǵa ushyrady...» dep jazady. Olaı bolsa, E. Bólekbaevtyń epızoo­tııalyq taza emes jerde memlekettik «Jaı­laý» baǵ­dar­la­masymen alynǵan 100 qoı­dy baǵyp jatqanyn veterınarııa basqarmasy áýel bastan teksermegeni qalaı? Eskertý jasalyp, aýdandyq, jergilikti ákimdik tarapynan qatań qadaǵalanýy kerek edi. Ol sonda qandaı jer? Aýyl mańynda epızootııalyq taza emes jerdiń barlyǵy nege aıtylmady? Bólekbaevqa nege jaıylymy bar jer, jasyl jaılaýly jer bólinip berilmedi?.. Al, «Pavlodar» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy» ult­tyq kompanııasy óz­derine qarasty «Jaılaý» jobasy barysynda aýdandyq ákimdikter qoı ósirýmen aınalysýǵa nıettilerdiń tizimderin jasaıdy, olarǵa ja­ıy­lymdar bólý máselesin qaras­tyrady...» degen. Úkimet tarapynan mal dá­ri­­gerlerine syrǵa bólinedi. Qoı­lardyń qulaq syrǵalary joq bolsa, mal dárigerleri jaýapty. Ekinshiden, Bólekbaev aýyl ishinen «veterınarlyq qu­jat­syz mal jınady» delingen. Aýyl maldarynyń veterınarlyq qu­jattary áli kúnge deıin jasalmasa, muny aýdan mal dá­ri­­­­ger­­­leriniń baqylaýsyz qal­dyrǵandary kórinip tur. Aýyl ishiniń tekserilmegen, egilmegen, veterınarlyq qujattary joq usaq malyn jaıatyn jaıylymy bolmaǵan soń, bárin birge baqqan soń da juqqan bolar, bálkim. «Jaı­laý» baǵdarlamasyna otar- otar qoı satqan «Ardaq» sharýa qoja­lyǵyna da vete­rınarlar tek­serister júrgizip kórse, artyq emes. – Qazir aýdandaǵy Bólekbaev turatyn Shámshi jáne Chernoe aýyl­daryna res­pýblıkalyq epı­zootııaǵa qarsy, ıaǵnı mal­dar­dyń jappaı ınfeksııaly aýrýǵa ushyraýyna oraı arnaıy emdeý otrıady jumys jasaýda, – deıdi aý­dan ákimdigi bizge bergen habarynda. Eger Erbol gazetke shaǵym jazbasa, óz malynan basqa aýyldaǵy qoldaǵy usaq maldardyń da brýsellezben aýyrǵandary, aýyratyndary sol kúıi jabýly qazan kúıinde qala beretin sııaqty. Jylda bolatyn úırenshikti jaǵdaı sekildi. Máseleniń mánisi sol, aýylda aýrý maldyń baryn jasyryp-jabý, shý shyǵarmaý, ońaı qutylý úshin maldy óndiriske ótkize salý ábden ádet bolyp ketkendeı. Bólekbaev hat jazaıyn dep jazǵan joq, dabylyna eshkim qulaq salmaǵan soń baryp «Egemenniń» tilshisine keldi. Al, «Jaılaý» baǵdarlamasy boıynsha alynǵan usaq qara mal mindetti túrde saqtandyrylýy kerek dese de, is júzinde baǵ­dar­lamaǵa qatysýshy Bólekbaevqa paı­­­dasy bolmaǵan da sııaqty. О́ıtkeni, «Pavlodar» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy» ult­tyq kompanııasy satyp alyn­ǵan qoılardy saqtandyryp, olardy bes jylǵa 10 paıyz jyldyq ústememen lızıngke beredi dep habarlaǵan-dy. Qyrsyqqanda, saqtandyrý shartynda memlekettik baǵ­dar­lamaǵa qatysýshyǵa kómek­tesetin birde-bir tarmaq joq kó­ri­nedi. Bólekbaevtyń qazir saqtandyratyn maly da qalmady. – Sondyqtan, «Jaılaý» baǵ­­dar­la­masy­men mal alǵan men sııaqty basqalar kesh bolmaı turǵanda, saqtandyrý shartynyń paıdasy joq ekenin bilsin. Sodan, aýrý degen 32 bas 93000 teńgege, 23 bas 40300 teńgege baǵalandy. 1 qoı 2500-3000 teńgeden, ekinshi apar­ǵanda 1 qoı 1600-1700 teń­ge­den shyqty. Veterınarııa bólimi bolsa, ketken shyǵynnyń 50 paıyzyn Úkimet óteıdi, 50 paıyzyn tapsyrǵan jerden ala­syń­­dar dedi. Densaýlyǵyma kel­tirgen zııandy kim óteıdi? Nesıeni tóleýge járdemdese ala ma, joq pa? Veterı­narlar ja­ýap­kershilikke tartylady dep úmittenemin. Baǵdarlamamen qoı alyp, eń­bek etip, aýylda mal basyn kóbeıtemin, qoldaý bolady dep senip qaldym. Aqyry, ózim de brýsellezge shaldyqtym, qoldaǵy bar maldan aıyryldy degen osy, – deıdi Erbol. Jalpy, 2012 jyly «Lebıaji aýdanynyń veterınarııa qyzmeti» MKK qural-jab­dyqtarmen qam­tamasyz etilip, 10 aýylda ve­terınarııalyq pýnktter ashylypty. Onda basshysy, býhgalter, eki maman, 10 veterınarııalyq pýnkt meńgerýshisi, 15 mal dárigeri, 15 veterınarııalyq sanıtar jáne tehnıkalyq jumyskerleri bar barlyǵy 44 adam jumys atqarady eken. Aýdanda jos­par boıynsha kóktemgi dıagnostıkalyq jáne profılaktıkalyq ekpe jumystary júrgizilýde, dep jaýap beredi aýdan ákim­digi. Tipti, brýsellez aýrýyna qarsy jáne osy epızootııalyq jaǵdaıdan shyǵý úshin iri qara maldy brýsellezge qarsy RB-51 degen amerı­kalyq vaksınasymen ekkeni jón dep veterınarııa mamandary ár aýylda kezdesý ótkizipti. Al, usaq qara maldy egý jaıy aıtylmaǵan. Odan ári «2014 jylǵy 30 qarashada Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń buıryǵy bo­ıynsha, Pavlodar oblysy boıynsha iri qara maldan brýsellez aýrýy shyǵýynan onyń naryqtyq qunyn belgileý aktisi arqyly mal ıelerine maldyń baǵasynyń 50 paıyzy tólenedi», delingen hatta. Aýdanda 40-shaqty veterınar dáriger, 10-15-shaqty vete­rınarlyq bólimsheler bola tura, Erbol Bólekbaevtyń 100 qoıy­nyń nazardan tys, baqylaýsyz qalǵany qyzyq. Usaq mal aýrýǵa ushyramas úshin mem­lekettik baǵdarlamaǵa qatysýshynyń jaǵdaıyn aý­dan­­dyq, aýyldyq veterınarııa qyzmeti erekshe baqylaýǵa alýy kerek bolatyn. Maldan ýaqtyly qan alyp, tekserip, veterınarlar ózderi aıtpaqshy mal qolaısyz aımaqta baǵylǵan bolsa, dereý shara qoldaný kerek edi. Sonymen birge, 2013 jyly oblystaǵy aýdan-qalalardyń veterınarlaryna arnaıy zalal­syzdandyrǵysh qurylǵysy bar 13 avtokólik berilipti. Elimizdegi agroóner­kásip keshenin damytýǵa baǵyt­talǵan «Agrobıznes-2020» baǵ­dar­la­masy qabyldandy. Bul baǵdarlamanyń mańyzdy ba­ǵyt­tarynyń biri veterınalyq qaýipsizdik júıesin jetildirý dep basa aıtyldy. Bul baǵytta oblys­ta 13 memlekettik kommýnaldyq kásiporyn qurylypty. Onda 290 maman jumys jasaıdy eken. Al «Dıplommen – aýylǵa!» jobasy bo­ıynsha veterınarlyq salany meńgergen 28 jas maman jumysqa qabyldansa kerek. Veterınarlyq mekemelerdiń materıaldyq-teh­nı­kalyq bazasyn nyǵaıtý úshin óńirge respýblıkalyq bıýdjetten 644 mıllıon teńge bólinipti. Oblys boıynsha eki veterınarlyq zerthana paıdalanýǵa berildi. Ár aýylda mal dárigerlerine avto­kólik, jumysqa qajetti 169 tońazytqysh berilipti. Bári jaqsy deıik, biraq, ákimdikten kómek, qoldaý tappaǵan, lebıajilik Bólekbaev aýrý qoılarymen bir ózi qalǵandaı. Málimetterge súıensek, 2013 jyly «Pavlodar» ÁKK aýyl­dyqtarǵa 6200 analyq qoı basy men 176 tuqymdy qoshqar taratady. Osy kezde Lebıaji aýdanynan «Jaılaý – Pavlodar» baǵdarlamasy boıynsha 11 sharýa qojalyǵy, 2 jeke qásipker, 3 aýyl turǵyny qatysýshylar retinde 1600 analyq qoı jáne qoshqar alypty. Elimizde mal basyn órkendetý úshin «Sybaǵa», «Jaılaý» baǵdarlamalary bar. Al, «Jaılaý» bul eń tómengi tabys deńgeıimen jáne ınfra­qurylym qurýǵa qosymsha shyǵyn talap etpeıtin, aýyl halqyna qol­jetimdi taýarly kredıt túri. Baǵdarlamaǵa qatysýshylar maldy negizgi qaryzdy tóleýmen bes jylǵa lızıngke alady. Merzim aıaqtalǵanda kásip­­­­ker 200 bas qoı­dy qaıtarady. Jalpy, «Pavlodar» áleý­met­tik-ká­sip­­­­­kerlik korporasııasy» ulttyq kom­panııasynyń «Jaı­laý – Pavlodar» atty oblystyq baǵ­­dar­lamasy 5 jylǵa (2013-2018 jj.) arnalǵan. Baǵdarlama 2013 jyldyń 29 naýryzynda ob­lystyq ákimdikte bekitildi. Oblys bıýdjetinen 200 mıllıon teńge qarajat bólinip, 6,5 myń qoı satyp alynady. Baǵdarlama mal sharýashylyǵynyń halyqqa, sharýa qojalyqtaryna qoı basyn ósirý jáne arttyrý úshin qolaıly jaǵdaılar jasaý jolymen jasaldy. Maqsaty – otarly qoı sharýashylyǵyn damytý arqyly aýyldyqtardy jumyspen qamtý. Iаǵnı, usaq maldyń jalpy sanyn árbir qatysýshyǵa 100-den 692 basqa deıin artýyn josparlaıdy. Kompanııa satyp alynǵan qoılardy saqtandyryp, olardy bes jylǵa 10 paıyz jyldyq ústememen lızıngke beredi. О́ńirde 60 otarly sharýashylyq memlekettik qoldaýǵa ıe bolady. Baǵdarlamanyń júzege asyrylý barysy «Pavlodar» ÁKK» UK» AQ-tyń turaqty baqylaýynda kórinedi. «Jaılaý» baǵdarlamasynyń qazirgi ýaqytta toqtap qalýyna jaıylymdar, mal jaıatyn jerlerdiń durys bólinbeýi, bolmaýy, usaq maldy qaıdan, kimnen satyp alý kerektigi, qara­jat kózderi, jemqorlyq fak­tileri sııaqty tolyp jatqan faktor­lar sebep bolǵan sekildi. Ekinshiden, jobada vete­rınarlyq sharalardyń qatań saqtalýy da eskerilmegen kórinedi. Keıbir fermerler bul jobany tıimsiz dep otyr. О́ıtkeni, bir qaınaýy ishinde. Ákimdikter jobany oryndaý kerek dep edel-jedel tapsyrmalar beredi. Jaı­­laý, jaıylym  bar ma, joq pa, ol jer qoı jaıýǵa kele me, joq pa, veterınarlar daıyn ba, joq pa, qora qopsy bar ma, joq pa, sý bar ma, joq pa, qoıshy-malshyǵa jaǵdaı jasalǵan ba, joq pa, oǵan qaramaıdy. Aıtpaqshy, Bólekbaevtyń úıimen qabyr­ǵalas úıde sabaq oqıtyn balalar jaıyna kel­sek, maqala jazý barysynda bizge ja­ýap ber­gen aýdandyq oqý bólimi múlde jaı­baraqat bylaı dep jaýap beredi: «Mek­tep ǵımaraty beıimdelgen úı-jaıda ornalasqan. Qujattary bar. 16 oqýshynyń bilim alýyna qa­jet­ti jaǵdaı jasalǵan. 2 kabınet bar, ın­­ter­net jelisine qosylǵan. Oqýshylardyń E.Bó­lek­baevtyń aýmaǵyna erkin kirý múm­kindigi joq». Biz aýdanyndaǵy «Jaılaý» baǵdarla­masy­men alynǵan mal­dardyń brýsýllez aýrýy­na shal­dyǵýy jóninde aýdan ákimi Serik Janǵazınovpen habarlasyp, mynadaı jaýap aldyq: «Erlan Bólekbaevtyń 27 sá­ýir­­de «Egemen Qazaqstannyń» til­­shiler qosy­nyna jazǵan aryzynan soń, oblystaǵy veterınarııa basqarmasy, epızootııaǵa qarsy is-sharalar bólimi, aýdandyq veterınarııa bólimi shuǵyl túrde Shámshi aýylyna baryp qaıtty. Qazir aýdandaǵy Bólekbaev turatyn Shámshi já­ne Chernoe aýyldaryna respýblıkalyq epı­zootııaǵa qarsy otrıad jumys jasaýda. Birinshiden, mal qoralary shaǵyn, 100-den astam usaq mal ustaýǵa kelmeıdi. Bólekbaev elden qujatsyz 350 bas usaq mal jınap jáne «Jaılaý» baǵdarlamasymen alǵan 100 bas usaq maldaryn qosyp birge baqty. Baqqan orny epızootııalyq qolaısyz. Qulaq syrǵalary bolmaǵandyqtan barlyq maldardyń 100 basynan ǵana qan alyndy, 6 basy oń nátıje kórsetti. Qulaq syr­ǵalarynyń bolmaýy, elden qujatsyz mal jınaýy jeke aýlalar men sharýa­shylyq sýbektilerinde brýsellez aýrýyn qoldan týyndatty. Qulaq syrǵalary bolmaǵany týraly 2015 jyly veterına­rııa basqarmasy atyna hat joldanǵan. Bıylǵy jyldyń 14 qańtarynda E.Bólekbaevtyń usaq qara maly ish tastaǵany týraly habar keldi. Oblystyq veterınarııalyq zert­hanaǵa saryp aýrýyna zertteý úshin jetkizildi. №SO-16-S-00018-A-D saraptaý aktisi boıynsha brýsellez aýrýynan taza dep oń nátıje kórsetti. Naýryz aıynda 101 bas qoıdan qan alynyp aýdandyq zerthananyń № SO-16-SO8(04)-00038-A-S saraptamasy boıynsha 60 bas qoı, 1 bas jylqy jáne 1 bas iri qara maldyń brýsellez aýrýyna shaldyqqany anyqtaldy. Aýrý usaq qara maldardyń 5-ýi ólgen, 55 ba­­sy sáýirde Maı aýdanyna qarasty «Aqjar О́ndiris» JShS-niń konservi jasaý sehyna, bir bas mal Qashyr aýdanynyń veterınarııalyq pýnktinde soıylyp «Et-Bastaý» JShS-ine tapsyrylǵan», dep jaýap beripti aýdan ákimi Serik Janǵazınov. Osy jýyrdaǵy ákimdik otyrysynda oblys ákimi Bolat Baqaýov ákimderge, basqarma basshylaryna «Biz jedel qımyl­daýymyz kerek», dedi. Iаǵnı, atqarýshy organdardyń basshylaryna bir-birimen hat almasýdy doǵaryp, óńirlik basqarmalarmen tikeleı jumys jasaýdy tapsyrdy. Ob­lys ákimi qazirgi kezde keıbir qara­paıym máselelerdiń ózi jedel túrde sheshilmeıtinin aıtyp ótti. Tikeleı baılanys jasaýdyń ornyna, hat jazyp, onyń jaýabyn apta boıy kútip otyrady. Basqarmalar qaǵazbastylyqpen aına­lysyp otyr, dedi Bolat Baqaýov. Ekinshiden, óńir basshysy mem­leket-jekemenshik áriptestigi boıynsha jobalardy kóbirek usyný kerek deıdi. My­saly, biz joǵaryda aıtqan «Jaılaý» baǵdar­la­ma­synyń júzege asyrylýyna tikeleı qatysy bar «Pavlodar» áleýmettik-kásip­ker­lik korporasııasynyń jumy­syn da synǵa aldy. Korpora­sııa basshylyǵynyń óz jumystarynda kertartpalyqpen aınalysatyny aıtyldy. Sonda aýdandaǵy «Jaılaý» baǵdarla­masyna qatysýshy qarapaıym aýyl turǵyny Erbol Bólekbaevtyń 100 qoı jobasynyń iske aspaı qalǵanyna endi kimder jaýap beredi? Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan» Pavlodar oblysy, Lebıaji aýdany