Zaman ózgerip, halyqtyń jaǵdaıy jaqsara tústi dep qazir kúnde aıtylady. Ol ras. Biraq zaman ózgerip, táýelsizdigimiz nyǵaıǵan saıyn, óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetken saıyn jalpy jaǵdaı da jaqsara túsýi qajet. Bul solaı bolýǵa tıis zańdylyq. Alaıda, sol jaqsylyqtardyń bárin kólegeıleıtin kemshilikterdiń de qatary kóbeıip bara jatqany jandy aýyrtpaı qoımaıdy. Halyq memlekettiń jan-jaqty damýyna ózderiniń de jeke sharýashylyqtaryn dóńgeletip, jumys istep turmys kúıin, ál-aýqatyn jaqsartýymen ortaq iske úles qosyp jatqanyn túsinedi. Biraq osy isti talap deńgeıinde atqarý barysynda nebir sheneýnikterdiń nemquraılylyǵy saldarynan aıaqtan shalar, qolbaılar keleńsizdikter de balaqqa jabysyp, adym ashtyrmaı qoıady. Ondaıda qarapaıym azamattarǵa ne isteý qajet? О́tinish, aryzdaryn qaıda joldaǵandary jón?
Mine, osy oraıda biz ótinishterdi qaraý men azamattardy jeke qabyldaý Bas prokýratýranyń quqyq qorǵaý qyzmetiniń ajyramas bóligi retinde qadaǵalaý organy qyzmetkeriniń jumysynda mańyzdy oryn alatyndyǵyn aıtqymyz keledi. Búgingi kúni aqparattyq tehnologııalardyń turaqty ósýi men quqyq salasynyń damýy kezinde Bas prokýratýra respýblıka azamattarynyń ótinishterin qaraý máselesin jeńildetýge baılanysty sharalar qabyldady. Al bul týraly bizge Bas prokýratýranyń О́tinishterdi qaraý boıynsha zańdardyń qoldanylýyn qadaǵalaý jáne is júrgizý departamentiniń bastyǵy Janar Muhammedrahymqyzy qadaǵalaý organdaryna ótinish jazýda jańartylǵan júıeniń tıimdiligi men jańalyǵy týraly túsindirip berdi.
Janar Muhammedrahymqyzynyń aıtýynsha, prokýratýraǵa ótinish berýdiń halyq úshin jeti tásili usynylady eken. Qazir azamattar men zańdy tulǵalardyń ókilderi ózderiniń ótinishterin oblystyq halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary, «Qazpochta» AQ bólimsheleri, Bas Prokýror men oblys prokýrorlarynyń blogtary, «115.kz» nemese «Elektrondy úkimet» portaldary nemese tikeleı prokýratýra organdary arqyly, onyń ishinde prokýratýra jetekshisiniń jeke qabyldaýy kezinde bere alady. Bul ótinish berý tásilderiniń keıbiri halyq úshin óte yńǵaıly ári paıdaly, odan buryn ýaqyt pen materıaldyq qajettilikti únemdeýde kómegi zor. Biraq eń bastysy, azamattardyń quqyǵy buzylǵan jaǵdaıda jedel áreket etýge, olarǵa qajetti aqparatty tez ári yńǵaıly túrde berýge jaǵdaı jasaıdy.
Sondaı-aq, Bas prokýratýranyń Call-ortalyǵyn azamattardyń qadaǵalaý organyna ótinish bildirýdegi tıimdi tásili dep ataıdy. Call-ortalyqqa elimizdiń kez kelgen jerinen uıaly nemese stasıonarly telefonnan tegin 115 nómiri arqyly habarlasýǵa bolatyny quptarlyq jaǵdaı. Ortalyq jelisi 2011 jyldyń tamyz aıynda iske qosylǵan. Ol shaǵymnyń alty túrin qarastyrady: qylmystyq qýdalaý organdarynyń qyzmetine, kásipkerler quqyqtarynyń jáne azamattardyń eńbek quqyqtarynyń buzylýyna, bilim berý mekemelerinde kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty quqyqqa qarsy áreketterge, tegin medısınalyq kómek kórsetýdiń kepildi kólemi sheńberinde medısınalyq qyzmet kórsetý kezinde zańsyz tólem alýǵa jáne prokýratýra organdary qyzmetkerleriniń jemqorlyq sıpatyndaǵy áreketterine shaǵymdaný. Sonymen qosa, Call-ortalyq anyqtamalyq sıpattaǵy aqparatty beredi, prokýratýra organdarynyń qyzmeti týraly usynystar men pikirlerdi qabyldaıdy jáne tirkeıdi, memlekettik qyzmet kórsetýdiń tártibin túsindiredi.
Bul oraıda «Azamattardyń aqparatqa jedel qoljetimdiligin qamtamasyz etý úshin biz qazirgi tańda kez kelgen qońyraýlarǵa jaýap beremiz. Odan basqa, balalar, áıelder jáne múgedekter quqyqtaryn qorǵaý týraly ótinishterdi tirkeý tizimin keńeıtý kerek dep sheshtik. О́tken jyl men 2016 jyldyń úsh aıy ishinde ortalyqqa 82 myńnan astam qazaqstandyq habarlasqan. Olardyń 52 myńy aqparattyq sıpattaǵy qońyraýlar: adamdar memlekettik jáne quqyq qorǵaý organdarynyń mekenjaılaryn jáne olardyń senim telefondaryn suraǵan jáne t.b. Sonymen qatar, bizge óz ótinishteriniń qaralý barysyn qadaǵalap otyrǵan azamattardan 25 myń qońyraý túsken, 5 myńnan astam adam prokýratýra organdarynyń memlekettik qyzmet kórsetýiniń tártibin túsindirýdi suraǵan», deıdi Janar Ilııas.
О́tken jyly jáne aǵymdaǵy jyldyń ótken kezeńinde Call-ortalyqqa túsken ótinishter boıynsha prokýratýra organdary jalpy somasy 131 mln. teńgeni quraıtyn keshiktirilgen eńbekaqynyń ótelýin qamtamasyz etken kórinedi. Mysalǵa, 2016 jylǵy 4 aqpan kúni Call-ortalyqqa habarlasqan Tólebaı esimdi azamat óziniń eńbek quqyǵyn qorǵaýǵa ótinish bildirýine baılanysty Ońtústik Qazaqstan oblysy prokýratýra organdary qabyldaǵan sharalar boıynsha bir aıdan keıin, ıaǵnı 2 naýryz kúni «Denaraxsaz corporation» jáne «Denaraxsaz Kazakhstan» JShS 350 jumyskerdiń aldynda 50 mln. teńge kólemindegi eńbekaqy qaryzyn ótegen. Sol sııaqty tek Almaty qalasynyń prokýratýra qazmetkerleriniń aralasýymen «Marým Jar Gold» JShS-niń basshylyǵy óz jumyskerlerine 27,9 mln. teńge mólsherinde eńbekaqy tólegen.
Rasy kerek, sońǵy jyldardaǵy statıstıka boıynsha prokýratýra organdaryna 300 myńǵa jýyq, keıde odan da kóp ótinish túsedi, jalpy atalmysh kórsetkish jyl saıyn ósýde. Máselen, 2013 jyldan bastap Bas prokýror men oblys prokýrorlarynyń portaldaryna túsken elektrondy ótinishter sany 60 paıyzǵa ósken, anyqtalǵan barlyq zań buzýshylyqtarǵa baılanysty yqpal etý sharalary qoldanylǵan. Osylaısha, ótken jyldyń sońynda Qostanaı oblysy Rýdnyı qalasy IIB qyzmetkerleriniń saýsaqtardyń tańbasyn negizsiz alýǵa qatysty zańnan tys áreketterine baılanysty Vasılenkov esimdi blogty qoldanýshynyń dáleldemeleri rastalǵan. Kináli laýazymdy tulǵalarǵa qatysty prokýrorlyq yqpal etý sharalarymen is qozǵalǵan.
«Bizdiń taldaý kórsetkendeı, aryzdanýshylardyń kóbi azamattyq jáne qylmystyq proseske qatysýshylar, ıaǵnı aıyptalýshylar, sottalýshylar, advokattar, qorǵaýshylar, jábirlenýshiler, talapker, ne jaýapkerler jáne olardyń ókilderi bolyp tabylady. Eń az bóligin túrli kásiporyndar men memlekettik organdar quraıdy. Aryzdanýshylardyń ótinishterdegi qoıatyn suraqtarynyń aıasy keń: 40 paıyzdan astamy qylmystyq qýdalaý organdarynyń áreketteri (áreketsizdik) men aktilerine qatysty shaǵymdar, 30 paıyzy áleýmettik-ekonomıkalyq salaǵa qatysty ótinishter, 10 paıyzy sot aktileriniń zańdylyǵy jáne olardyń oryndalmaýyna qatysty túsken shaǵymdar», deıdi departament bastyǵy. Kóterilip otyrǵan máseleler men zańnama talaptaryna sáıkes, prokýrorlar negizinen túsindirý beredi eken, olar 67 paıyzdan joǵary. Qanaǵattandyrylǵan ótinishter 15-17 paıyzdy qurasa, qabyldanbaǵandar sany 17 paıyzǵa jýyq. Sonda 2013 jyldan bergi prokýrorlar qarastyrǵan ótinishter qorytyndysy boıynsha, 11 myńnan astam prokýrorlyq qadaǵalaý aktileri engizilgen, nátıjesinde 6 myńnan astam laýazymdy tulǵalar túrli jaýapkershilikke tartylǵan.
Buryn ótinishter birneshe ret qalalyq-aýdandyq prokýratýralarda, keıinnen oblystyq prokýratýrada qaralatyn. Osy satylardan ótkennen keıin ǵana aryzdanýshy bas qadaǵalaý organyna ótinish bildire alatyn edi. Al qazir túsindirý jáne bas tartý sıpatyndaǵy jaýaptardy qalalyq, aýdandyq prokýratýralarda tek prokýror, al oblys prokýratýralarynda oblys prokýrory men onyń orynbasary bere alady, ıaǵnı qabyldanǵan sharalar boıynsha ótinishterdi qarastyrýdyń kóp satyly rásimi qysqartyldy. Sonymen qatar, oblys prokýratýrasynyń tómengi prokýratýralarǵa qaıta jasalǵan ótinishterdi jiberý tártibi ózgertildi, endi mundaı ótinishter baqylaýǵa alyna otyryp, qarastyrý qorytyndysy týraly qalalyq-aýdandyq arnaıy prokýrordyń qolymen aqparat berý talabymen joldanatyn bolady. Odan basqa, azamattardyń ótinish berýine qolaıly jaǵdaı jasaý jáne ýaqytyn únemdeý úshin ótinishterdiń úlgileri de jasalǵan, bul azamattardyń úıde otyryp-aq ınternet jelisi arqyly daıyn blankte óz dáleldemelerin jazyp, ony prokýratýranyń qaraýyna jiberý úshin yńǵaıly bolmaq.
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan»