Bul qalaı?

Qazaqtyń qamaly – shekaradaǵy mektep emes pe? Tórtkil dúnıedegi toǵyzynshy terrıtorııanyń qojasy sanalatyn qazaq halqynyń týabitti jerge kindigi baılanǵan. Jer máselesine kelgende, aıryqsha alańdaıtyny sondyqtan. Atam zamannan solaı, qanǵa sińgen qasıet. Parlament Májilisiniń depýtaty, «Aq jol» QDP fraksııasynyń múshesi Berik Dúısenbınovtiń Premer-Mınıstr Kárim Másimovke joldaǵan depýtattyq saýalyn estigende de osyndaı kúıde boldyq. Sodan soń máseleniń mán-jaıyn suradyq. – Berik Sálimjanuly, Úkimet basshysyna depýtattyq saýal jol­daýyńyzǵa ne túrtki boldy? – Esin jıyp, etegin qymtaǵan eldiń eń birinshi qolǵa alatyn basty máselesi – shekara shebin bekemdeý. Bul turǵyda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyl­­­darynan-aq ábjil qımyl­dap, qaı­rat kórsetip, memle­ket­tik she­ka­rany shegen­dep, ha­lyq­­ara­lyq shart­tar­dy beki­tip al­­ǵany belgili. Qazir­gi ha­lyq­ara­­­lyq jaǵdaı­daǵy turaqsyz dúr­be­leń­der mem­lekettiń basty nazaryn osy máse­le­ler­ge aýdarý­dy talap etedi. Meniń depýtattyq saýalyma túrtki bolǵan shalǵaı aýyldardyń negizin saqtap qalýshy mańyzdy faktorlardyń biri – shekaralyq aýyldardaǵy mektepterdiń jaǵ­daıy. Bilim jáne ǵylym mınıstr­liginiń málimetterine saı, elimizde orta eseppen jylyna 100-ge jýyq mektep jabylady eken. Mek­tep, bilim ordasy bolýmen birge, búgin aýyldaǵy jumys bere­tin oryn, aýyldyń qasıetti qara shańyraǵy. Mańyzdylyǵy ja­ǵy­nan aýylda ornalasqan bir­­de-bir memlekettik organ aýyl­­daǵy mektepke teń kele almaıdy. – Ahýal sonshalyqty alań­datarlyq jaǵdaıda ma? – Iá. Ásirese, Shyǵys Qazaq­stan, Soltústik Qazaqstan, Qos­tanaı, Pavlodar, Aqmola, Batys Qazaqstan oblystaryndaǵy she­kara­lyq aýyldardyń jaǵdaıy syn kótermeıtindikten, halyq­ty turaqtandyrý men shoǵyrlan­dyrý máselelerin memlekettik deń­geı­de shuǵyl qolǵa alýymyz qajet. Almaty oblysynyń shekaralyq aýdandaryndaǵy aýyldar ahýaly da alań­datarlyq. Máseleni tóte­si­nen qoıyp otyrǵanymyz, mektep­t­iń arqasynda aýylǵa jas, bilimdi ma­man­dar tartylyp, bola­shaqta sol aýyl­dyń turǵyny bolý­ǵa sebep bolady. Eger jyl saıyn shekara aýmaq­tarynda 5-6 mektep jabyla berse, 10 jyldan keıin aýyldardan ne qalatynyn esepteı berińiz. Jyl saıyn jabylǵan mekteppen birge, sol aýyldyń shańyraǵy qulap, oshaǵy óshti dep aıtýǵa bolady. Múmkin sheneýnikterge jabylǵan mektep sany tek qana sıfr bolsa, bizge ol – osy aýyldaǵy adamdar­dyń taǵdyry, aýyldyń taǵdyry.  – Mektep jabylyp jatyr dep jalpy aıtý bar da, naqty derek bar ǵoı. Bul turǵyda derekter ne deıdi? – Bir ǵana Shyǵys Qazaqstan oblysy boıynsha alsaq, 1997-2011 jyldar aralyǵynda ǵana shekaralyq aýdandardaǵy 45 eldi meken elimizdiń kartasynan joıy­lyp, 20-dan astam mektep óz jumy­syn toqtatqany aza boıyńdy qaza qylady. 2012 jylǵa deıingi derekke qaraǵanda, 15 jyl ishinde Zaısan, Katonqaraǵaı, Kúrshim, Úrjar aýda­n­darynan 85,1 myń adam kóship ketken. Bul aýdandardyń bar­lyǵy – Qazaqstannyń shekara­lyq aı­­maqtary. Shyǵys Qazaqstan ob­ly­syn­da tek 2009-2010 oqý jy­lyn­da balalar sanynyń azaıýy­na baı­lanysty 19 mektep, 2010-2011 oqý jylynda 17 mektep, 2011-2012 oqý jylynda 13 mektep ja­byl­­ǵan. 2012-2013 oqý jylyn­da ob­lys boıynsha 20 jalpy bilim bere­tin mektep jabylyp, 6 mektep qaıta uıymdastyrylǵan. Jalpy, 2009 jyldan bastap oblysta 69 mektep jabylyp, 48 mektep qaı­ta uıymdastyrylǵan. Qaıta uıym­dastyrýdyń da tıgizer kesiri kóp. О́ıtkeni, 11 jyldyq mektepter to­ǵyz jyldyq nemese toǵyz jyl­dyq mektepterdi bastaýysh mek­tep­ter mártebesine aýys­ty­ra­dy. Bul da halyqtyń jappaı kóshýine óz áse­­rin tıgizýde. Bul – budan 5-6 jyl burynǵy bir ǵana oblystaǵy derek. –  Shyndyǵynda da alańdatar­lyq ahýal eken... –  Shekaralyq aýdandardaǵy mek­­tep­terdiń jabylý sebebi – mek­tep oqý­­shylarynyń sany tıisti shek­­ti mólsherge saı kelmeýinen týyn­­daýda. Qoldanystaǵy memle­ket­tik normatıv árbir aýyldyq eldi mekende mektep jasyndaǵy 5 nemese odan kóp bala sanymen bas­taýysh mekteptiń, 41 jáne odan kóp bala sanymen negizgi mekteptiń jáne 81 jáne odan kóp bala sany­men orta mekteptiń jumys isteýine kepildik beredi. Shekaralyq aýmaqtarǵa ornalas­qan aýyldardaǵy halyq sanynyń azaıý dınamıkasymen birge, joǵa­ry­da kórsetilgen normatıvter osy aýyl­dardaǵy mektepterdiń ári qaraı jabylýyna óz yqpalyn tıgizedi. – Aldyńǵy qatarly elder aýyldar túgili jeke-jarym jan­dar­­dyń taǵdyryna alańdaý­shy­lyq bildirip, «memlekettiń eń basty qazynasyna» jaǵdaı jasaý­ǵa umtylady ǵoı? – Durys aıtasyń. О́rkenıetti qoǵamda adamdardyń sanyna qarap emes, árbir jeke adamnyń taǵ­dy­ryna alańdaıdy. Basylym bet­teri­nen jaqynda bizge ónege bolar bir jańalyqty oqydym. Japo­nııa­­­daǵy tramvaı mekemesi shal­ǵaı aýyl­dan qalaǵa qatynaıtyn jal­ǵyz oqýshy úshin toqtatylýy tıis tram­­vaı baǵytyn eki jyl boıy j­umys istetkeni týraly jazylǵan. Shal­­ǵaı aýyldaǵy oqýshy mektebin bitir­­genshe, jalǵyz jolaýshy úshin tram­vaı qatynasyn toqtatpaý – Japo­­nııa­nyń jasampaz rýhty el eke­nin kórsetedi. Al bizde jalǵyz oqý­­­shy­­nyń taǵdyryn oılamaq túgi­­li, júz­degen mektep jabylyp jatyr. – Qazirgi kezde shalǵaı aýyl­dardaǵy halyqtyń qalalarǵa qonys aýdarý úrdisi de tolastamaı otyr emes pe? – Shekaralyq aýdandardaǵy halyq sanynyń kúrt azaıýy qıyn-qystaý kezdegi ońtaılandyrýdyń ońaı tımegenin bildiredi. Shekara­lyq aýdandar taraǵan kezde jyl saıyn kóptegen mektep jabylyp, sol kezeńde 80-ge jýyq aýyl tolyq joıylyp ketkeni baspasózde talaı jazyldy da. Jalpy elimiz boıynsha shekara­lyq aýdandardaǵy halyq sany barǵan saıyn azaıyp keledi. О́ıt­keni, jyl saıyn keminde 3-4 myń­ǵa jýyq turǵyn oblys, aýdan orta­lyq­taryna qonys aýdarady. Eger bul eldiń etegin jalańashtap jat­qan ekpindi dereý toqtatyp, shuǵyl shara qolǵa alynbasa, shekara shebimiz selkeý tartady degen sóz. Sebebi, shekaranyń myqty bolýy – ondaǵy áskerlerdiń sanyna ǵana emes, shep buzbaı oty­ratyn halyqtyń sanyna da baıla­nysty ekeni álimsaqtan áıgili jaıt. – Shekaralyq aýdandardaǵy halyqty turaqtandyrý úshin Úkimet tarapynan qandaı shara­lar qabyldanýy kerek dep oılaısyz? – Shekaralyq aýdandarda halyq­­ty turaqtandyrýǵa, shoǵyr­lan­­dyrýǵa qatysty tıisti baǵdar­lama qabyldaýmen qatar, birinshi kezekte, shekaralas aýyldarǵa qa­t­ys­ty orta mekteptiń norma­tıv­terin 81 baladan 41 balaǵa deıin túsirý qajet dep sanaımyn. Eń bastysy, shekaralyq aýyldardaǵy mektepterdi saqtap qalý úshin olar­daǵy oqýshylardyń tıisti shekti mólsherin kemitýdi qolǵa alý kerek. Sonymen qatar, bul aýdandarda kásipkerlikti damytýǵa, jas maman­­dar­dyń qııandaǵy alys aýyl­dar­­ǵa baryp, turaqtap qalýy­na, jer­gilikti turǵyndardyń áleý­met­tiń jaǵ­daıyn kóterýge, son­daı-aq, tabı­ǵı múmkindikteri bar aýmaq­tar­da týrızmdi damytýǵa baǵyt­­tal­ǵan yn­ta­landyrý shara­laryn qa­byldaý múmkindikterin qarastyrý qajet. Áńgimelesken Ǵabıt ISKENDERULY, «Egemen Qazaqstan»