«О́mirde izgi iz qalsa!..»

– degen sózdi óziniń maqsat-muratyna aınaldyrǵan abzal azamat týraly syr Qoǵam qaıratkeri, eks-depýtat, ekonomıka ǵylym­darynyń doktory, Almaty oblystyq memlekettik qyzmet departamentiniń basshysy – ádep keńesiniń tóraǵasy Serikbaı О́rikbaıuly Nurǵısaevpen jaqyn tanysyp, aralas-quralas bolǵanyma jeti-segiz jyldyń júzi bolypty. Syılasyp ta, syrlasyp ta júrgen osy jyldar ishinde onyń adamı bolmysyn, azamattyq álemin bir kisideı bilemin desem, artyq aıtqandyq emes shyǵar. Qalam ustaǵandardyń at ús­tindegi azamattarǵa árqashan syn kózben qaraıtyndyǵy ekiniń birine belgili jaı. Meniń de basynda Serikbaıǵa úrke qaraǵan sátterim boldy. Baıqasam, bul kúdigim syrttaı qaraǵandaǵy alǵan áserden týǵan eken. Aralasa kele, onyń ishki jandúnıesi men kóńil kókjıegine úńilgen saıyn júrek aıasyn aınadaı taza us­taıtyndyǵyna kózim jetti. Bul qasıet oǵan ushqan uıasynan daryǵandyǵy aıdan anyq. Ile­niń tunyq tolqynyna shomylyp, taza qumyna aýnap ósken Serikbaı mektep esigin Qapshaǵaı mańyndaǵy «Jańa arna» aýylynda ashady. Oqýǵa alǵyr, esepke júırik ulynyń bolashaǵyn oılaǵan ákesi О́rikbaı mektep muǵalimderiniń usynysymen 1969 jyly ony Almatydaǵy matematıka pánin tereńdetip oqytatyn mektep-ınternatqa aýystyrady. Jetinshi synypty úzdik bitirip kelgen zerek oqýshy munda da ozat oqıdy. Talantty balalardy tereńdetip oqytýdyń nátıjesi erekshe ǵoı. Mysaly, Almatydaǵy S.Nurǵısaev tú­lep ushqan O.Jáýtikov atyn­daǵy sol mektep-ınternattan búgin­de talaı ataqty tulǵalar shyqqandyǵyn bilemiz. Muny onyń ózi de maqtanyshpen eske alady. Sonyń biri – belgili qalam­ger, ádebıet synshysy, ne­bir ǵajaıyp ánderdiń avtory Tursynjaı Shapaı. Sol kezde bastalǵan osy bir ıgi úrdis búgin de jalǵasyn taýyp otyr. Buǵan respýblıkamyzdyń túkpir-túkpirinde ashylǵan Nazarbaev zııat­kerlik mektebin aıtsaq ta jetkilikti. Bilikti ustazdardan alǵan tereń biliminiń arqasynda ol KazGÝ-di de oıdaǵydaı aıaq­tap, eńbek jolyn Talǵar qala­syn­daǵy kásiptik-tehnıkalyq ýchılısheniń óndiristik-oqytý sheberi qyzmetinen bastaıdy. Talapty jastyń eńbek jo­lynyń baspaldaqtary talmaı izdený men únemi úırenýdiń ná­tı­jesinde birte-birte bıik­teı túsedi. Almaty qalalyq, ob­lys­tyq, respýblıkalyq komso­mol komıtetterinde jaýapty qyz­metterdiń tizginin ustaıdy. Alataý jáne Sovet aýdandaryna bas­shylyq etedi. Sondaı-aq,  elimiz naryqtyq kezeńge aıaq basqan kezeńde Almaty qalasyndaǵy «Globa Qazaqstan» óndiristik-qarjy korporasııasynyń pre­­zıdenti bolady. Odan ári Qy­zyl­­orda oblysy ákiminiń bi­rin­shi orynbasary, keıinnen  Pre­zıdent Jarlyǵymen Qyzyl­orda oblysynyń ákimdigine taǵa­ıyn­dalady. Bul óńirde basshy bolǵan jyldarda ekologııasy aýyr aı­maq turǵyndarynyń kóńilinen shyǵyp, Elbasy­nyń tap­syrma­laryn tııanaqty oryn­­dap, se­nimdi qolqanaty bola bildi. Odan keıingi jyldarda «Nur Otan» partııasynda, Prezıdent Ákim­shiliginde abyroıly qyz­met atqarsa, Memlekettik qyz­met isteri agenttiginiń Al­ma­ty oblysyndaǵy aýmaqtyq bas­qar­masy men tártiptik keńesi­niń basshysy bolǵan tusynda el úshin aıanbaı eńbek etip, ha­lyq qurmetine bólendi. Oblys kóleminde bolǵan barlyq tótenshe jaǵdaılar men irgeli isterge belsene atsalysyp, aldyńǵy qatarda júrdi. Sonyń nátıjesinde 2012 jyly Parlament Májilisiniń depýtattyǵyna saılandy. Qaısy qyzmettiń tutqasyn ustasa da betegeden bıik, jýsannan alasa boldy. Qaıratkerlik tanytyp, adal da aýqymdy qyz­metter atqardy. Qandaı da bir kúrdeli máselelerdiń shıe­lenisken túıinin iskerlikpen sheshe bildi. Qyzylorda oblysynda ákim bolǵan kezinde onyń bastamasymen «1000 úı» baǵdarlamasy júzege asyp, oblystaǵy jas ma­mandar jappaı baspanaly boldy. Qyzylorda qalasyna ilespe gaz ákelinip, onyń aqysyn bank kartochkasy arqyly aldyn-ala tóleýdiń tıimdi joldary uıymdastyryldy. Qala kósheleri keńeıtilip, darııa jaǵalaýy qora-qopsydan tazartylyp, jol ashylyp, jurt serýendeıtin gúl­zarǵa aınaldy. Áýejaıǵa «Qor­­qytata» aty berildi. Osy arada Qazaqstan kóleminde qazaqsha at berilgen budan basqa birde bir áýejaı joq ekendigin aıta ketkendigimiz jón sııaqty. Sondaı-aq, Jalańtós batyr tarıhy qozǵalyp, ǵylymı konferensııalar ótkizildi. Osynyń barlyǵy tikeleı sol kez­degi oblys ákimi Serikbaı Nurǵısaev­tyń uıymdastyrýymen jasalǵan jumystar bolatyn. Bular Serik­baı О́rikbaıulyndaı syndarly azamattyń at jalyn tartyp mingennen bergi atqarǵan aıtýly eńbekteriniń bir parasy ǵana. Ásirese, onyń ult rýhanııa­tyna janashyrlyǵy ár basqan qadamynan baıqalyp turady. Umytpasam, 2008 jyldyń kúz aılarynyń biri bolýy kerek, keshke qaraı sol kezdegi Bilim jáne ǵylym mınıstriniń orynbasary Baqtybaı Qasym­bekov inim telefon shaldy: «Úı­demisiz? Bir azamatty ertip baryp tanystyrsam dep edim», dedi. «Kelińizder!» dedim. S.Nur­ǵısaevpen tanystyǵym osy keshten bastalǵan bolatyn. Áńgime arqaýy kóbinese batyrlar jónin­de boldy. Sodan bir jyl buryn ǵana B.Qasymbekovtiń túrtki bolýymen «Berdiǵoja batyr» poemasyn jazyp, jarııalaǵan edim. Serikbaı sóz arasynda shapyrashty Naýryzbaı batyrdy da jyrlap kórseńiz qaıtedi degen qolqa saldy. Men birden kelise qoımadym. Oılanyp kóreıin dedim. О́ıtkeni, Naýryzbaı batyr jóninde biletinim shamaly edi. О́zim jete bilmeıtin taqyrypqa qalam tartýǵa batylym barmady. Kelesi bir kezikkende Naýryzbaı batyrdy qaıta qozǵady. «Eger jazar bolsańyz, Naýryzbaı jóninde estigen-bilgeni bar kónekózdermen júzdestireıin, ózimniń qolymda bar tarıhı derekterdi bereıin», dedi. Men kóńilin qımaı kelisim berdim. Sol kúnnen bastap meniń batyr týraly ańyz-áńgimelerdi, el aýyzyndaǵy eski sózderdi jınaýyma ol kóp múmkindik tý­ǵyzdy. Aqyry «Naýryzbaı batyr» poemasy dúnıege keldi. Poema jaryq kórgennen keıin de onyń keńinen nasıhattalýyna, kitap bolyp shyǵýyna kóp kúsh saldy. Batyr babasynyń rýhyn ardaqtaǵan azamattyń osy bir erekshe qasıetinen jastar úlgi alsa eken dep tileımin. Depýtat bolǵan jyldarynda Parlamentte qabyldanǵan árbir zań jobasyn talqylaýǵa belsene qatysyp, óziniń bilimdiligi men biliktiligin tanytyp otyrdy. Sonymen qatar, memlekettik mańyzy zor máselelerdi kóterip, depýtattyq saýaldar joldady, halyqqa, qoǵamǵa tıimdi jańa zańdardyń qabyldanýyna atsalysty. Ekologııa, tabıǵı apattar jáne jol máseleleri týraly talaı saýaldar joldap, sheshimin taptyryp, shyn mánindegi halyq qalaýlysy ekendigine kóptiń kózin jetkizdi. Onymen ǵana qalǵan joq, qolyna qalam alyp, buqaralyq aqparat quraldarynda jıi kórindi. Telearnalarda tolǵaǵy jetken máseleler jónin­de paıymdy pikirler aıtyp, salıqaly suhbattar jasady. Qoǵammen, halyqpen tikeleı baılanysqa túsip, Elbasynyń syndarly saıasatyn jan-jaqty nasıhattaýda elgezektik tanytty. Jurttyń kókeıindegi talap-tilekterdi tereń uǵynyp, shynaıy sheshim tabýyna sebepker boldy. Ásirese, elimizdiń ekono­mıkalyq jáne saıası syrtqy áserler men ishki túıtkilder, son­daı-aq, el ishindegi tabıǵat apattar týrasyndaǵy tolǵanystary sol kezdegi qoǵamdyq-áleýmettik jaǵdaıdy jan-jaqty taldap, dál basyp, baıypty baǵamdady. Bul aıtqanymyzǵa onyń «20 jyl – Táýelsizdik qyzmetinde», «Qy­zylaǵash: syn saǵatta» atty kitaptary dálel. Serikbaı О́rikbaıulyn únemi egemen elimizdiń bolashaǵy, ult taǵ­dyry, urpaq tárbıesi, memlekettik til máselesi tol­ǵandyrady. Sondyqtan da «20 jyl – Táýelsizdik qyz­metinde» atty kitabynda hal­qymyzdyń bostandyq alǵannan bergi jyldar ishinde basy­nan ótken qıly oqıǵalar, El­basy N.Á.Nazarbaevtyń basshy­lyǵynyń arqasynda jetken jetistikter salmaqty oımen saraptalǵan. Bir sózinde: «Qýantatyn da táýelsizdik, alańdatatyn da táýelsizdik», deıdi S.Nurǵısaev. Bul – onyń táýelsizdik týraly júrekjardy sózi. Táýelsizdikti kózdiń qara­shyǵyndaı saqtap, kól qorǵaǵan qyzǵyshtaı kúzetip, kelesi urpaqqa aman jetkizý bárimizdiń ortaq paryzymyz. Osy turǵydan alǵanda óziniń asyl paryzyn adal atqaryp kele jatqan azamattyń biri de – Serikbaı О́rikbaıuly. Oǵan el-jurttyń razy bo­lyp, alǵys jaýdyratyny da sodan. Táýelsizdiktiń taǵdyry S.Nur­ǵısaevty ǵana emes, sanaly aza­mattardyń barlyǵyn búgin de, erteń de alańdatýǵa tıis. Azattyqty baıandy etýdiń, hal­qymyz ǵasyrlar boıy arman­daǵan uly maqsatqa jetýdiń – Máńgilik El bolýdyń muratty joldaryn óz tolǵanystarynda aıqyn kórsetedi. «Bizdiń jas urpaq jahandyq ǵylym men bilimniń jetistikterin alýy qajet, biraq ózimizdiń tárbıeleý jolymyz bolýy kerek. Táýelsiz eldiń saıasaty birinshi orynda turýy tıis, ulttyq erekshelikterimiz, qundylyqtarymyz, ana tilimizdiń rýhanı baılyǵy tárbıeniń negizi bolýy qajet», deıdi. Mine, táýel­sizdik alǵanymyzǵa shırek ǵasyr bolsa da kúrmeýi sheshilmeı kele jatqan kúrdeli máseleni ol osylaı dóp basady. Qyzylaǵash oqıǵasyna ar­nal­ǵan «Qyzylaǵash: syn sa­ǵatta» atty kitabynda 2010 jy­ly Almaty oblysy, Aqsý aý­danyndaǵy Qyzylaǵash aýylynda bolǵan sý apatynyń zardaby ár qyrynan aýqymdy derektermen  naqty kórsetilgen. Tosynnan kelgen alapat apat shyndyǵy, kún­diz-túngi tasqynmen arpalys, zardap shekkenderge jasalǵan kómek jasyryp-jabýsyz, birde arnaıy reportajdardan úzindi keltirý arqyly, birde qater kýágerlerimen suhbattasý arqy­ly aınaǵa túskendeı aıqyn berilgen. Munymen qosa, qıyn sátterdiń dál sýretin beretin fotolar apatqa qarsy arpalystyń aqıqatyn onan arman asha túsedi. Apattan keıingi halyqqa kómek kórsetý jumystary da shynaıy derekpen qolmen qoıǵandaı aıqyn berilgen. Teń jartysyn joıqyn sý jalmap ketken aýyldy qaıta tiktep, jipke tizgen marjandaı etip jańa úılerdi qazdaı qatarlastyryp, joly men sýyn, jaryq pen jylýyn bes aıdyń ishinde qalpyna keltirý ońaı sharýa emes ekeni barshaǵa aıan. Osy azapty sharýa­nyń basy-qa­synda sol kezde oblys ákimi Serik Úmbetovpen birge Serikbaı О́rikbaıulynyń ózi de júrdi. Kitap­­tyń shynaıylyǵynyń syry da osynda. S.Nurǵısaev haqynda sóz qoz­ǵaǵanda, onyń ádebıet pen óner qaıratkerlerimen jıi qarym-qatynas jasap, pikirlesip, oı bólisip júretin qasıetin aıtpaı ketýge bolmaıdy. Aıtýly azamattyń ónerge degen qush­tarlyǵy da erekshe. Kóp oqıdy, kóp biledi. Qazaqtyń eposy men ertegisi, sal-serilerdiń jaý­har jyr­larynyń tunyǵynan meı­linshe sýsyndaǵandyqtan, onyń boıyna kisilik qasıeti  mol daryǵan. Sondyqtan da ol árdaıym kópke kómektesýge beıim turady. «Bulaq kórseń kózin ash», degen qaǵıdany berik ustanǵan ol qanshama jas talant­tarǵa qolushyn berip, qamqorlyq kórsetkenin jaqsy bilemin. О́ziniń otbasy­na da, baıtaq Otanyna da jan shýaǵyn molynan shashyp, Tá­ýel­sizdiktiń baıandy bolýyna jan-tánimen qyzmet etip kele jatqan Serikbaı О́rikbaıuly sekildi atpal azamat, qarymdy qaıratkerdiń qatary kóbeıe tússe eken degen tilektemin! Nesipbek AITULY, aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Taldyqorǵan