joǵary oqý oryndarynda nege oqytylmaýy tıis?
Ata-babalarymyzdyń táýelsizdikke degen tolassyz umtylysy, osy jolda ómirlerin qurban etýleri arqyly birneshe ǵasyr boıy toqtaýsyz júrgizilip kelgen azattyq qozǵalysynyń nátıjesinde qol jetkizilgen Egemendiktiń bıylǵy 25 jyldyǵynda da óz ishimizden daý shyǵyp, osy syndarly da dańqty ótkenimizdi búgingi jáne bolashaq urpaqtyń sanasyna jetkizetin, odan sabaq jáne jiger alyp, Otanynyń bostandyǵy jolyndaǵy jaýapkershilikterin týdyratyn, kóne zamannan tamyr tartqan «Qazaqstan tarıhy» pánin joǵary oqý oryndarynan alyp tastaý týraly sóz bastalyp otyr. Parasat pen qısyn oraıynan qaraǵanda, biz muny durys dep eseptemeımiz.
Sebebi, endi ǵana Elbasynyń tikeleı basshylyǵymen iske asyrylyp kele jatqan «Mádenı mura», «Ǵylymı qazyna» jáne «Halyq tarıh tolqynynda» atty birneshe memlekettik baǵdarlamalar aıasyndaǵy álemniń kóptegen memleketterindegi muraǵattarda, kitaphanalarda jınaqtalǵan, bizge belgisiz bolyp kelgen tól tarıhymyzǵa baılanysty qanshama qundy derekter alyndy. Osynyń negizindegi iri ǵylymı eńbekter jarııalandy.
Eger de ótkenge nazar aýdarar bolsaq, reseılik otarlyq kezinde qazaq halqynyń tarıhy oqytylǵandy qoıyp, bizdiń adam retindegi eshqandaı quqyǵymyz bolmaı, «buratanalar» degen kemsitýshilik ataý berilgen-di. Kóshpendi, «jartylaı taǵy» halyqtyń turaqty terrıtorııasy, memlekettiligi, sharýashylyǵy, mádenıeti bolmaǵan, únemi kezbeshilikpen, tonaýmen, urlyqpen, barymtamen ǵana aınalysyp kelgen, tabıǵattyń daıyn ónimin ǵana paıdalanýshy «tobyrlar» degen tujyrym jasaldy. Osyndaı anyqtamany barsha Reseı ımperııasy turǵyndaryna, álemge taratý otarlyq saıasattyń maqsatyna aınaldy. Osy arqyly qazaq halqyna degen mensinbeýshilik sezimin qalyptastyrýǵa umtyldy.
Bul túsinik keńestik ıdeologııa ústemdik etken ýaqytynda odan ári maqsatty túrde jalǵastyryldy. Osy merzimde ultymyzdyń naqty shyndyqqa negizdelgen tolyqqandy tarıhy arnaýly orta, joǵary oqý oryndaryn aıtpaǵanda, ózimizdiń ulttyq mektepterimizde de oqytylmady. Qazaq halqynyń arǵy ata-babalarynyń búkil álemge belgili bolǵan memleket basqarýshylary, jaýǵa qarsy qol bastaǵan jáne azattyq qozǵalysyn uıymdastyrǵan batyrlary, bı-sheshenderi men danalaryn birneshe tolqyn urpaqtar bilmeı ósti. Keń-baıtaq atamekenimiz kindigi bolǵan, saharanyń apaı tósinde birneshe myń jyl ómir súrgen Uly Dalalyq memleketter, onyń turǵyndary týraly aıtylmady. Qazaqtardyń Eýrazııa aýmaǵyn alyp jatqan tarıhı keńistiktiń zańdy ıesi, osy jerde negizdelip, irgesi qalanǵan, qalyptasyp, dúnıege belgili bolǵan iri memlekettik qurylymdar men halyqtardyń daýsyz murageri, jalǵasy ekendigi qupııalanyp qulypta ustaldy. Halyqtyq jyr, dastandar, aýyz ádebıeti arqyly jetkizilip kelgen tulǵalardyń barlyǵyna qanaýshy, tonaýshy, shonjar bı, baı-manap, ústem tap ókilderi degen aıdar taǵyldy.
Qazaq halqynyń ózara baqtalastyqtan, barymtadan, únemi bolyp turatyn juttan, syrtqy jaýgershilikten quryp ketpeı, aman qalýy, halyq retinde saqtalýy onyń Reseı ımperııasynyń quramyna óz erkimen qosylýy nátıjesinde múmkin boldy degen aıar nasıhat beleń aldy.
Ultymyzdyń memlekettiligi tuńǵysh ret Uly qazan tóńkerisi jeńisi arqasynda iske asyrylyp, damydy degen tujyrym jasalynyp, belsendi túrde nasıhattaldy jáne de munyń ózi búkil Keńes Odaǵy boıynsha júrgizildi. Qazaqstannyń keńestik sharýashylyǵyn negizdeýge, ony KSRO-nyń damyǵan odaqtas respýblıkasyna aınaldyrýǵa barsha keńes halyqtary úles qosqandyǵy japa-tarmaǵaı jarnamalandy. Osy arqyly qazaq halqynyń tarıhı terrıtorııasynyń tutastyǵyna kúmán bildirildi.
Naq osyndaı nasıhatty Reseıdiń búgingi kúngi keıbir saıasatkerleri, burynǵy Odaqty qaıta ornatýdy ańsaýshylar jar salyp aıtyp kele jatqany belgili. Olardyń kókeıin tesken túpki maqsaty ne ekendigi de aıdan anyq.
Mine, sondyqtan da, egemendiktiń shırek ǵasyry kóleminde táptishtep jınaqtalynyp, shetelderdegi, óz ishimizdegi qundy derektermen tolyqtyrylyp, álemdik tarıhtyń quramdas bóligine aınala bastaǵan, ulttyq tarıhymyzdy búgingi kúni jáne bolashaqta kópetnosty halqymyzǵa paıymdata pash etý, barynsha nasıhattaý ýaqyt talaby dep esepteımiz. Pándi oqytýdyń qalyptasqan salıqaly júıesi negizdelýi tıis. Naqty ári shynshyl derekterge negizdelgen, jalpy bilim beretin orta mektepter men joǵary oqý oryndaryna arnalǵan oqýlyqtar, hrestomatııalyq, kórneki oqý quraldary jazylýy kerek.
Atalǵan pándi arnaýly orta, joǵary oqý oryndarynda oqytýdyń taǵy bir qajettigi sonda, bilim berýdiń bul satysyna túsýshilerdiń eleýli bóligi buryn osy pándi mektepterde oqymaǵan, respýblıkamyzdan tys jerlerden kelip mamandyq alýshylar nemese ýaqytsha qonys aýdarǵandar bolyp tabylady. Iаǵnı, olarǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń, ony negizdeýshi qazaq halqynyń tarıhyn oqytý osy pán arqyly júzege asyrylady. Búgingi ýaqyt pen táý eter Táýelsizdigimizdiń talaby osyndaı.
Osy aıtylǵandarmen qatar, elimizdiń kópetnostylyǵy jáne kóptegen eresek jastaǵy basqa ult ókilderiniń Qazaqstanǵa sońǵy merzimderde qonys aýdarýlary, sol sebepten de orta mektepterde «Qazaqstan tarıhy» pánin ótpegendigi de bul pándi arnaıy orta, joǵary oqý oryndarynda tolyǵymen oqytýdy qajet etedi.
Bularmen birge orta mektepterde oqýshylardyń basym bóliginiń «Qazaqstan tarıhy» páni kóteretin máselelerge jetkilikti nazar aýdarmaıtyndyǵy da baıqalady. О́ıtkeni, orta mektepterdegi emtıhan tapsyrýdyń jalań da jadaǵaı datalardy, belgili adamdardyń ómir súrgen jyldaryn, t.b. jattaýǵa negizdelgen testik júıesi «Qazaqstan tarıhy» páni kóteretin mańyzdy ǵylymı jáne tarıhı máselelerge tolyqqandy mańyz berýge tuǵyr-tııanaq bola almaıdy. Iаǵnı, arnaýly orta, joǵary oqý oryndarynda ejelgi zamannan bastalyp, táýelsizdik kezeńin qamtıtyn «Qazaqstan tarıhy» pánin oqytýdyń, memlekettik emtıhan tapsyrýdyń maqsaty men mindeti:
– bul pán arqyly, eń aldymen, qazirgi Qazaqstan terrıtorııasynyń tarıhı zańdy ıesi qazaq halqy ekendigin naqty derekter arqyly dáleldeı otyra pash etý;
– táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy – óziniń búgingi aýmaǵynda birneshe myńdaǵan jyldar sheńberinde negizdelip, óz ýaqyttarynda álemdik damýǵa izgilikti yqpal etken qýatty Dala memleketteriniń zańdy murageri, al qazaq ulty – jasampazdyǵy, qaharmandyqtary, otansúıgishtikteri, danyshpandyqtary arqyly álemge belgili bolǵan saqtar, ǵundar, úısinder jáne túrkilerdiń urpaqtary ekendigin jarııalaý;
– babalarymyzdyń Otanyn qorǵaý jolyndaǵy batyrlyqtaryn nasıhattaı otyra, kele-kele bólshektenýiniń, basqaǵa bodandyqqa túsýiniń sebepterin ashyp, tolyqqandy shynshyl tarıhtan qazirgi hám bolashaq urpaqtyń úlgi jáne sabaq ala bilýlerin qamtamasyz etý;
– baıyrǵy qazaq jerine ár ýaqyttarda, ártúrli jaǵdaılarda qonys aýdarǵan basqa ult ókilderine eshqashan kóz alartyp kórmegen qazaq halqynyń túsinistik, uǵynystyq, dostyq pen baýyrmaldyq yqylasynyń, ulttar arasyndaǵy dostyqtyń naqty mysaldaryn kópetnosty aýdıtorııa sanasyna sińirý arqyly barynsha baıandy etý;
– «Máńgilik El» ıdeıasyn iske asyrýdyń negizine aınalatyn kópetnosty Qazaqstan halqynyń boıyndaǵy qazaqstandyq patrıotızm sezimin qalyptastyrý oraıynda Qazaqstan Respýblıkasynda atqarylyp otyrǵan ult saıasatynyń, osy baǵyttaǵy Elbasynyń qyzmetin nasıhattaý.
Kóne zamannan bastalyp, qazirgi kezeńdi tolyǵymen qamtıtyn Qazaqstan tarıhyn arnaýly, joǵary oqý oryndarynda oqytýdyń qajettiligi osyndaı mańyzdy aspektilermen neǵurlym aıqyndala túsedi dep esepteımiz.
Egemendigin endi ǵana alyp, topyraǵyna ata-babalarynyń eren eńbeginiń teri, basqaǵa bodan bolýdyń barsha qasireti men alapatynan qutylar jol taba almaǵan apa-qaryndas, analardyń kóz jasy, bostandyq jolynda janyn qıǵan erlerdiń qany sińgen, el tanyǵan bıleriniń jurtyn biriktirýdegi danalyǵy men batyrlarynyń jankeshti erlikteri halyq aýzyndaǵy jyrǵa aınalǵan Otanymyzdy «Máńgilik Elge» aınaldyrýdaǵy búgingi ótpeli kezeńde barsha ótkenimizdi urpaǵymyzǵa pash etetin «Qazaqstan tarıhynan» basqa nasıhat, bilim quraly joq dep esepteımiz.
Qabyrǵamyz qataıyp, memleketimiz nyǵaıǵanda, óz jerindegi ultymyzdyń sany ósip, sapasy jaqsarǵanda, álemge «Ozyq el», «Jasampaz ult», «Qýatty memleket» retinde tanylǵanda, kópetnosty azamattarynyń árqaısysynyń sanasynda «Men qazaqstandyqpyn», «Otanym – Qazaqstan», «Elimniń bolashaǵyna jaýaptymyn» degen maqtanyshty asqaq sezim berik jáne tolyq ornyqqan kezde, bálkim, arnaýly orta jáne joǵary oqý oryndarynda, mysalǵa alynyp otyrǵan batys, t.b. elderdegi sııaqty, «Qazirgi Qazaqstan tarıhyn» ǵana oqytýǵa bolar. Al ázirge oǵan erte.
Iаǵnı, Elbasy N.Á.Nazarbaev atap kórsetkenindeı: «Babalardyń erligi, búgingi býynnyń eren isteri jáne jas urpaqtyń jasampazdyǵy arasynda sabaqtastyq bolǵanda ǵana biz «Máńgilik El» bolamyz».
Ǵanı QARASAEV,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor,
Seıitqalı DÚISEN,
pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty, bilim berý isiniń úzdigi
ASTANA