Respýblıka Prezıdenti Jer kodeksine engizilgen ózgeristerge baılanysty qoǵamdyq jańǵyryq týǵyzǵan birqatar normalarǵa belgili bir merzimge deıin toqtaý saldy. Munyń ózi tereńnen oılanyp, úlken parasat bıiginen jasalǵan sheshim boldy. Sirá, halqymyz «handa qyryq kisiniń aqyly bar» dep osyndaıda aıtsa kerek. Bul rette Elbasy atalǵan zańnyń tetikteri men normalary jurtshylyqty keńinen qatystyrý arqyly talqylanbaǵanyn atap kórsetti. «Keńesip pishken ton kelte bolmaıdy» degendeı, bul máselelerge o bastan keńinen jarııalylyq berilgen kezde, otandastarymyzdyń tarapynan buǵan deıin oryn alǵan birqatar túsinispeýshilik kórinisteri oryn almas pa edi, qaıter edi.
Sóıtip túzetýlerge Memleket basshysy moratorıı jarııalady. Alaıda, munyń ózi jerdi qazaqstandyqtarǵa satý nemese sheteldikterge jalǵa berý jónindegi áńgimeler sap tyıylady degen uǵymdy bildirmeıdi. Kerisinshe, barsha qazaqstandyqtar zańnamalyq normalarǵa qatysty ózderin tolǵandyryp kelgen máselelerge qatysty oı-pikirleri men usynystaryn qoıdaı toǵytatyn kezi naq osy kez. Dál osy tus. Mine, sondyqtan da men ózim de aýyl sharýashylyǵy mamandaryn ázirleıtin joǵary oqý orynnyń rektory jáne bıolog-ǵalym retinde birqatar tujyrymdarymdy ortaǵa salǵandy jón dep bilemin.
Osy oraıda Jer kodeksine baılanysty engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar búgingi ýaqyt talabynan jáne jerge baılanysty qarym-qatynastarǵa janashyrlyq pen qamqorlyq turǵysynan jasalyp otyr degen oıdamyn. Meniń oıymsha, bul sheshimniń arǵy astarynda jerdi azdyrý men tozdyrý áreketiniń aldyn alýdy kózdeıtin tereń mán bar. Osyǵan barlyq otandastarymyz tereń úńilip, ashý – dushpan, aqyl dos degendeı baıyppen aqylǵa salǵanyn qalaımyz. Bul arada alaýlatyp, jalaýlatyp, asyǵystyq tanytyp, alyp-ushpa kóńil-kúıge berilý eshkimge de paıda ákele almaıdy.
Al shyntýaıtyna kelgende, Jer kodeksine engizilgen ózgeristerde daý-dabyra týǵyzatyndaı túk te joq edi. О́ıtkeni, jerdi eshkim, tipti, sheteldikterdi aıtpaǵanda, óz otandastarymyzdyń ózderi qaltasyna salyp alyp kete almaıdy. Bul jer bizge yqylym zamandardan beri ata-babalarymyzdan muraǵa qalǵan. Ári osylaı qala beredi. Eshqaıda ushyp ketpeıdi. Bul – aqıqat. Bul – dáleldeýdi qajet etpeıtin aksıoma.
Osy turǵyda da eki-úsh aýyz tilegimdi ortaǵa sala ketkim keledi. Bul rette aıtaıyn degenim, jer – óndiris quraly. Sondyqtan ıgerilmeı bos jatqan jerler erte me, kesh pe paıdaǵa asýy qajet. Qýraı basyp, qulazyp jatsa – jer jetim. Qazirgi kezde respýblıkamyzdaǵy ájeptáýir jer aýmaǵy osyndaı kórinisterge tap bolyp otyrǵany jasyryn emes. Orys halqynyń «Sobaka na sene» degen belgili naqylǵa bergisiz tirkesi osyndaı jaǵdaıda aıtylǵan bolsa kerek. Iаǵnı, ne jerdi ózimiz ıgermeımiz nemese ony ózge el azamatyna berýge qyzǵanysh jasaımyz.
Eger jer qaraýsyz, kútimsiz qalsa sortańǵa aınalyp, zııan shegetinin eskere bermeımiz. Jerdiń tozýyna aramshópter men zııankesterdiń keltiretin zııany da az emes. Bıolog ǵalym retinde aıta ketsem, jer budan da ýlanyp, zııan shegedi. Myna bir kereǵar jaıtty da umyt qaldyrýǵa bolmaıdy. Qulazyp bos jatqan jer ózinen ózi shańdanyp, tozańdanyp, qunarlylyǵyn joǵalta beredi Sondyqtan ony tıimdi túrde paıdalaný joldaryn izdestirip, qarastyra bergen jón. Jer kodeksine jasalǵan ózgerister osyndaı maqsatty kózdegenine kúmán keltire almaımyn.
Tek sonda ǵana biz keleshek urpaqqa ıesiz qalǵan qamysty, qoǵaly kóldikter men tyqyrlanyp ketken dalany emes, mol ónim berip, mol paıda ákele alatyn shuraıly alqaptardy qaldyra alamyz. Sonymen birge, qur dala emes, buǵan qosa óndiris oryndaryn da keleshek urpaqtyń enshisine bere alamyz. Áıtse de mundaı uǵymnyń ózi bos jatqan jerdi alý kerek te, jalǵa bere berý qajet degen uǵym týǵyzbaıdy. Jer jalǵa berilmesten buryn onyń quramy men sapasy jan-jaqty zertteýlerden ótkizilgeni jón.
Sondaı-aq, jerasty sý kózderiniń kartasy jasalyp, bul iske keń jarııalylyq berilse eshkim er-toqymyn baýyryna alyp týlaı qoımaıdy degen oıdamyn. Sonymen birge, ósimdikter men janýarlar dúnıesine de ǵylymı turǵydan jan-jaqty zertteýler jasalsa, munyń ózi jerdi keshendi túrde paıdalaný keńistigin keńeıte túsedi. Iаǵnı aýylsharýashylyq jeri eken dep dala arýlary aqbókender men kıikterdiń ósip-ónýine kedergi keltirmeýdi osy bastan muqııat oılastyrýymyz qajet. Sondaı-aq, bizdiń keń-baıtaq dalamyzda Qyzyl kitapqa kirgen ári búginde óte sırek kezdesetin ósimdik túrleri de az emes. Bularǵa da zalal keltirmeý joldaryn osy bastan qolǵa almasaq erteń úlken ókinishke qalýymyz múmkin. Bul úshin jergilikti jáne joǵary atqarýshy organdar men Parlament jáne ártúrli deńgeıdegi máslıhattar depýtattarynyń ári el turǵyndarynyń ortaq kelisimge kelýiniń mańyzy joǵary. Prezıdent tarapynan jarııalanǵan moratorııdiń ózeginde osyndaı ómirsheń oı bar.
Tujyrymdap aıtqanda, joǵaryda aıtylǵan zertteý nysandaryna qosa, budan keıin ony naqty baqylaý tetigi iske qosylmasa, bul aıtyp otyrǵanymyzdyń bári ánsheıin, qur, bos áńgime bolyp qalady. Eger jerdi ıelený quqyǵyn alǵan jańa menshik ıeleri qorshaǵan ortaǵa zııanyn tıgizetindeı is-áreketterge barsa, onyń ıeligindegi jerdi qaıtadan memleket qaramaǵyna alý jóninde sharalar belgilengeni artyqtyq etpeıdi. Qaıtkende de jerdi uqypty ári tıimdi paıdalanýdy basty maqsat etip qoıa alsaq, tek qana utamyz.
Qysqasy, jerge naǵyz qamqor kózben qarap, odan mol ónim alyp, buǵan qosa halyqty jumyspen qamtýǵa kóńil bóletin, bul isti nazarynan tys qaldyrmaıtyn menshik ıelerin moraldyq turǵydan kótermelep otyrǵannyń da tıgizer oń áseri mol. Ýaqyty men kezegi kelgende osyndaı ónegeli menshik ıelerine jeńildikter berý jaǵy belgilenip, ári onyń zańdastyrylǵany jón demekpiz.
Nurlan SERǴALIEV,
Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
ORAL