Tarıhpen tildesken tún

Ǵajap! Aqsham men ekindiniń arasynda Astana tórindegi Ulttyq mýzeıge qaraı aǵylǵan qaraqurym halyq­ty kórgende kóz qýanyp, kóńil súısindi. Arǵy-bergi tarıhyn tanýǵa talpynǵan aǵaıynnyń alǵaýsyz nıetinen aınalyp ketseń bolǵandaı. Eriksiz tańdaı qaǵatyndaı jónimiz bar eken. Bul kúni munda kelýshiler sany otyz myńnan asyp, buryn-sońdy bolmaǵan mejege jetipti. Dúıim elordany dúrliktirgen «Mýzeı túni-2016» atty aksııanyń ashylýynda sóz alǵan osynaý mádenıet ordasynyń basshysy Darhan Myńbaı álemniń ár túpkirinde ótip jatqan dástúrli sharanyń mán-mańyzyna toqtaldy. «Eń basty maqsatymyz – qorymyzdaǵy jádigerlerdi buqaraǵa meılinshe keńirek nasıhattaý. Sol arqy­ly mádenıet pen tarıhtyń órken­deýine úles qosý», dedi ol oraıly oıyn túıindep. Aýmaǵy 14 myń sharshy metrdi alatyn atalmysh nysan dúnıejúzindegi eń úlken mura­jaılardyń qataryna kiredi. Aralasań aıaq talatyndaı atshaptyrym 8 kór­me zaly ártúrli ekspozısııalyq taqy­ryptar boıynsha bólinipti. Telegeı-teńiz aqparat bererlikteı tegin ekskýr­sııaǵa qatysqan qalyń kópshilikpen birge biz de ejelgi dáýirlerden bastalyp, búgingi jarqyn zamanmen jalǵasqan tól tarıhymyzdy taǵy bir tarazylap kórdik. Túısigi bar janǵa túrli oı salar qanshama qundy dúnıeler bar munda. Kúlli túrkiniń kıelisi sanalatyn Kúltegin eskertkishin aınalyp ótýiń ekitalaı. Jyl sanaýy­myzǵa deıingi ýaqytta ómir súrgen adamdar jasaǵan turpaıy tas quraldar men keıbiri jer betinen múldem quryp ketken janýarlardyń qýraǵan súıekteriniń qalaı saqtalǵanyna qaıran qalasyń. Qazaqstan terrıtorııasyndaǵy Otyrar, Syǵanaq, Saýran, Saraıshyq, Taraz jáne taǵy basqa ortaǵasyrlyq qalalarda júrgizilgen qazba jumystary kezinde ta­bylǵan qysh qumyralar, tur­mys­tyq buıym­dar, ydys-aıaqtar, qa­rý-jaraqtar, sý qubyrlary ata-babala­rymyzdyń eýropalyq ǵalymdar astam­shyldyqpen aıtqandaı jartylaı jabaıy tirshilik keship, qula túzde betaldy kóship-qonbaǵanyn kórsetedi. О́kinishke qaraı, qum jutyp, qurdymǵa ketken qundy­lyqtarymyz áli jeterlik. Biraq, Elbasynyń qoldaýymen jú­zege asyrylǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasy arqa­synda qaıta oralǵan qazynalarymyz da barshylyq. Ertedegi ǵundar tulparynyń tuıaǵy Eýrazııa­nyń apaıtós dalasyn dúbirge bólegenin eski jyl­namalar shejire qylyp shertedi. At aıaǵy jeter jerdi jappaı jaý­lap, quzyryna quldyq urǵyzǵan Túrki qaǵanatynyń dúrildegen dańqy keıingi urpaqtarynyń qulaq tundyrar uranyna aınal­ǵany qashan. Aınalasyn aıbarymen bılegen Altyn Orda, onyń zańdy murageri Qazaq handyǵy tusyndaǵy eren erlikterdi, ata jaýlarymen aıqasyp, artyn­daǵy urpaǵyna aıaýly atamekenimizdi ama­natqa qaldyrǵan uly tulǵalardy dárip­teıtin derekter men dáıekterge qanyqqan jastarymyzdyń kúni erteń-aq eline tutqa bolar eleýli azamat atanaryna eshkim shek keltirmese kerek. Qazaqtyń qamyn oılaǵandary úshin Qyzyl ımperııanyń qaharyna ushyraǵan Alash arystaryn, adamzatty fashızm aranynan aman alyp qalǵan qandy qyrǵynnyń qaharmandary atanǵan aǵalarymyzdy halqymyz eshqashan umytpaq emes. Beıbit ómirde ónegeli isterimen elimizdiń abyroıyn asyrǵan asyldarymyz qanshama. Sol jaqsy-jaısańdardyń kózindeı kóptegen jádigerlerdiń kórermen nazaryna usynylýy olardyń jarqyn beınelerin jadymyzda qaıta jańǵyrtýǵa septigin tıgizeri sózsiz. Al endi arheologııalyq jumystar n­á­tıjesinde arshylyp alynǵan asyl tas­tar, zergerlik zattar, áıelderdiń áshe­keıleri sekildi arte­faktiler baıaǵy ba­ba­larymyzdyń baı-qýatty bolǵanyn bildiredi. Olardyń beline baılaǵan bes qarýy, as isher aıaǵy, kıer kıimi túgil astaryna mingen arǵymaqtaryna deıin altynmen aptalyp, kúmispen kúptelip jabýlanǵanyn Esikten, Berelden, Taqsaı­dan, taǵy basqa aımaqta­rymyz­dan qa­zylyp alynyp, qalpyna keltirilgen kórneki kónelikterimiz dáleldeıdi. Turmys-saltymyzdy, ádet-ǵurpy­myzdy, qolónerimizdi pash etetin etno­grafııalyq elementterge toly kórmeni tamashalaýshylardyń da talaı maǵlumat alary talassyz. Alań ortasyndaǵy aq shańqan kıiz úı, ishindegi kózdiń jaýyn alardaı múlik-múkámal, syrttaǵy baılanǵan jylqy, ana­daıda jaıylyp júrgen qoılar... Bári-bári alys qyrdyń astyndaǵy aýylda qalǵan qımas kúnderimizdi eske túsirgendeı. Mýzeıdiń Táýelsizdigimizge, Astana­myzǵa ar­nalǵan bólimderi de qundy qu­jat­tar men sırek fo­tosýretterge baı. Qarysh­ty Qazaqstannyń ár sala­daǵy sátti qadam­dary barynsha aıshyqty kórinis taýypty. Ulaǵat uıasy ispetti Ulttyq mýzeıge arnaıy atbasyn burǵandardyń arasynan akademık Orazaq Smaǵuldy baıqap qalyp, áńgimege tartqanymyzda «Álemniń barlyq elderinde ulttyq mýzeıler bar. Onda sol arada kindik qany tamǵan halyqtyń basynan keshken irili-usaqty oqıǵalardan eles beretin eksponattar qoıylǵan. Muny keıingi urpaq bilýge tıis. Búgingideı sharalar, ásirese, keıingi tolqyn ókilderine qajet. Tarıhı sanasy oıanyp, tanymy keńeıdi. Egemendi elimiz jasaı bersin!» dedi ataqty antropolog. Áserli kesh Maıra Muhamedqyzy, Ta­mara Asar, Dosymjan Tańatarov, Dı­mash Qudaıbergenov, Indıra Rasylhan sekil­di sahna sańlaqtary salǵan ándermen ádiptelip, sońy lazerlik shoýǵa ulasty. Talǵat BATYRHAN, «Egemen Qazaqstan» ASTANA