Qaıyrymdylyq qaǵıdaty

Qazaqstan turǵysyndaǵy mysaldar: keshe, búgin jáne erteń Qaıyrymdylyq jasaý, kómek kórsetý – bul barlyq álem halyqtarynyń baıyrǵy zamannan kele jatqan dástúri. Qazir osy qubylystyń naqty qashan paıda bolǵanyn dóp basyp aıtý tipti, múmkin emes. Sondyqtan, kómek kórsetýdiń qajettiligi kóptegen myńjyldyqtar boıy qalyptasqan dep tujyrym jasaýǵa tolyq negiz bar. Al búginde óteýsiz jasalatyn mundaı kómekter kez kelgen qoǵamda, kez kelgen áleýmettik-mádenı qaýymda molynan kezdesedi. Bizdiń babalarymyzdyń sanasynda jaqyndaryna izgilik kórsetý qajettiligi týraly uǵym sonaý erte zamanda-aq qalyp­tasty ári bul árbir qazaqtyń baýyrmaldyq, týystyq mindetine aınaldy. HH ǵasyrdyń basynda Qazaq­standa kapıtalıstik qarym-qaty­nastar damyp, kásipkerlik órken jaıa bastady. Jergilikti kóp­es­termen tıimdi saýda qaty­nas­taryn ornatqan amerıkalyq, nemis jáne aǵylshyn fırmalary jumys isteýge kiristi. Qazaq­stan­nyń barlyq aýmaǵyn ózderi­niń ekonomıkalyq yqpalyna beıim­deı otyryp, olar túrli óńir­ler­degi ónerkásip ıelerimen de yntymaqtastyqta boldy. Jalpy, XIX ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basy qazaq qoǵamy úshin dástúrli patrıarh­aldy qurylystan ındýstrııaly qu­rylysqa ótýdiń bastaýy bolyp tabyldy. Sóıtip, kásipkerliktiń, saýdanyń, «klassıkalyq» kapı­ta­lıstik qarym-qatynastyń damýy­men qatar qaıyrymdylyq ta damı bastady. Endigi jerde qa­ıy­rymdylyq túrleri bir jol­ǵy­dan júıeli túrge aýysty. Ári onyń kólemi de molaıyp, bilim­niń, mádenıettiń, ónerdiń qamyn oıla­ǵan kóptegen mesenattar shyqty. Qaıyrymdylyq jasaýshylar men mesenattardyń arasynda tómende attary atalǵan azamattar aldyńǵy qatardan kórine bildi. Máselen, Shyǵys óńirinde  Musataı Moldabaıuly, Ábdi­rah­man Júsip­uly, Ike Ádiluly, Aleksandr Erykalov, Jumeke Orazalyuly, Medeý Orazbaıuly, Hasen Aqaıuly, Ybyraı Aqbaı­uly, Álıhan Bókeıhan boldy. Al Batysta Álnııaz Tobanııaz­uly, Salyq Omar­uly, Sálimgereı Jantó­rın, Isa Kópjasaruly erekshelendi. Ońtústikte Ahmet jáne Mustafa Orazaı uldary, Maman baıdyń uldary – Turysbek, Seıitbattal jáne Esenqul, Sadyq О́tegenuly bar edi. Olardyń aty-jónderi otandyq tarıhta HH ǵasyr basyndaǵy Alash ult-azattyq qozǵalysy qaıratkerleriniń esimderimen qatar jazylýy tıis. Qazaqtyń mal ósiretin baılary men kópesteri de, Alashtyń betke ustarlary sııaqty 30-jyldary qatal repressııaǵa ushyrap, «qanaýshylar toby», «ulttyq býrjýazııa» retinde qýǵyndalǵan. Búginde sol bir qaıyrymdy jandardy, olardyń izgi isterin kópshilik bile de bermeıdi. Tipti, HIH-HH ǵasyrlar toǵysyndaǵy ulttyq tarıhymyzdy zerttep júrgen ǵalymdardyń ózde­ri alǵashqy mesenattardyń esim­derin jete bilmeıdi. О́ıtkeni, Qazaq­stannyń qaıyrymdylyq jasaý turǵysyndaǵy tarıhyn zertteýmen eshkim naqtyly aınalyspaıdy. Sondyqtan da, qaıyrymdylyqtyń fılosofııalyq hám ıdeıalyq negizinde ne jatyr degen basty suraqtyń jaýaby joq. Revolıýsııaǵa deıingi Qazaq­standa qaıyrymdylyq jasaýǵa erekshe kóńil bólingendigin eldegi qaıyrymdylyq pen qoǵamdyq qamqorlyq máselelerine arnalǵan «Qaıyrymdylyq jarshysy» degen arnaıy jýrnaldyń úlken suranyspen taralǵanynan-aq baıqaýǵa bolady. Keıin revolıýsııadan soń, keńes bıliginiń alǵashqy jyldary qaıyrymdy­lyq salasyndaǵy mindetterdi memlekettik organdar atqara bas­tady. Bul jumysshylar men sharýalardyń memleketi retinde qurylǵan keńestik memlekettiń barlyq «qorlanǵandar men já­birlengenderdi», «qaıǵylylar men qınalǵandardy» qorǵaýshy jáne olardyń qamqorshysy fýnksııa­syn óz moınyna alýymen negizdel­gen edi. Al 1917 jyly qoǵamdyq ­ja­n­ashyrlyq jasaý salasynda­ǵy barlyq ókilettikter berilgen Memlekettik janashyrlyq jasaý halkomy men Áleýmettik qamsyzdandyrý halkomy qu­ryl­dy. Osylardyń dek­ret­terimen jáne qaýlylarymen Reseı patshalyǵy tusyndaǵy qaıyrymdylyq uıymdardyń barlyǵy derlik taratyldy, olardyń oryndaryna jańa keńes or­gandary – Ana men náres­teni qorǵaý alqasy (1918 j.), Qyzyl ásker­lerdiń balalaryn qamta­masyz etý qory (1918 j.), Kámelet­tik jasqa tolmaǵandarǵa arnalǵan komıssııa (1918 j.) jáne basqalary quryldy. Alaıda, 1923 jyly V.I.Lenın bulardy «býrjýazııalyq kóri­nister» dep atap, eldegi zaıyrly qaıyrymdylyqqa tolyq ty­ıym saldy. 1928 jylǵa qaraı osy jaǵdaı tipti, shirkeý jana­shyr­lyǵyn da qamtydy. Biraq, osyǵan qaramastan, revolıýsııaǵa deıin 1859 jyly jazýshylar men ǵalymdarǵa muqtaj járdemaqy qoǵamy retinde paıda bolǵan Áde­bıettik qor jáne keıbir shyǵar­mashylyq odaqtar saqtalyp qaldy. Keńes ókimeti qurylǵan kezde qaıyrymdylyq fýnksııalary­nyń kóbisi memlekettik organ­dardyń – komıssarıattar (keıin­nen mınıstrlikter) men ártúr­li komıtetterdiń qol astyna sho­ǵyrlandy. Tek keıbir qaıy­rymdylyq uıymdar ǵana qoǵam­dyq negizde ómir súrýdi jalǵas­tyrdy. Osy uıymdardyń qyzmeti 1970 jylǵa deıin JOAK jáne RKFR NKO-nyń 1932 jylǵy 10 shildedegi «Erikti qoǵamdar jáne olardyń odaqtary týraly erejelermen» reglamentteldi. Bul qujat 60 jyl boıy jal­py­odaqtyq mańyzy bar jal­ǵyz normatıvtik akt bolyp tanyldy. Onda Keńes Odaǵyndaǵy qaıyrymdylyq qoǵamdardyń uıymdastyrýshylyq qury­lym­dary, fýnksııalary, ókilettikteri jáne qyzmettiń basqa da mańyzdy máseleleri aıqyndaldy. KSRO taraǵannan keıin qaıy­rymdylyq birlestikteri­niń fýnksııalaryn atqaryp turǵan mekemeler kesheni óz qyzmetin toqtatty. Biraq búginde qaıyrymdylyq praktıkasy qalpyna keltirildi jáne bul iste Qazaqstan jerine óziniń tájirıbesin alyp kelgen shetel kompanııalarynyń róli az emes. Ýaqyt óte kele eń alǵashqy asa kúrdeli qaıyrymdylyq jobalary paıda boldy. Qazirgi tańda Qazaqstanda qaıy­rymdylyq qyzmetpen kez kelgen adam aınalysa alady. Negizinen qaıyrymdylyqtyń damý deńgeıi eldiń jalpy áleý­mettik-ekonomıkalyq órkendeý dárejesine tikeleı baılanys­ty. Halyqtyń ál-aýqat deńgeıi joǵary, bıznes sektor myqty jáne turaqty bolǵan saıyn, qaıy­rymdylyq qyzmetiniń qalyp­tasýyna jáne damýyna qajetti sharttar kóp bolady. «Asar» dástúri tek qazaq elinde ǵana emes, sondaı-aq, Qa­zaqstannyń barlyq etnostary arasynda keń tanymaldyqqa jáne áleýmettik praktıkaǵa aınaldy. Jylý, sybaǵa sııaqty ádet-ǵuryptar jańa mánge ıe boldy. Memleket basshysy Úkimetpen, Ulttyq kásipkerler palatasymen, barlyq óńirlerdiń ákimderimen birlese otyryp, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń aıasynda eldegi barlyq qaıyrymdylyq aksııa­laryn úılestirý máselelerin pysyqtaýdy tapsyrǵan bolatyn. El Prezıdenti 2015 jyldy Qazaqstan halqy Assambleıasy jyly dep jarııalaǵannan keıin, tap sol jyly Qazaqstan halqy Assambleıasy árbir adamǵa baǵyttalǵan birqatar jalpyult­tyq qaıyrymdylyq aksııala­ryn ótkizdi. «20 ıgi is» áleýmet­tik aksııasynyń sheńberinde 90198 adam 5 mlrd. 623 mln. 911 myń teńgege kómek aldy. Al osy aksııaǵa qatysýshylardyń sany 2586469 adamdy qurady. Degenmen de, Qazaqstandaǵy qaıyrymdylyq ınstıtýty áli de qalyptasý ústinde. Buǵan qazirgi osy maqsatqa jumsalǵan shyǵynnyń kólemi men qoǵamnyń kózqarasy kýá. Aıta bersek, tipti, Qazaqstanda jumys isteıtin qaıyrymdylyq qorlarynyń sany da belgisiz. О́ıtkeni, qaıy­rymdylyq qorlaryna baılanysty naqty statıstıka joq. Sondaı-aq, aqparat almasý isteri de júıelenbegen. Osynyń saldarynan qaıyrymdylyq qorla­rynyń kóbin jurt bile ber­meıdi. Oǵan bólin­gen qarjylardyń qaıda jumsa­lyp jatqanynan da beıhabar. Onyń ústine, qorlar kóp jaǵdaı­da kópshilikke eshqandaı esep ber­meıdi. Sonyń kesirinen qoǵam men bıznes ókilderiniń qaıyrymdylyq uıymdary men qorlarǵa degen senbeýshiligi týyndap jatady. Jáne bir keleńsiz jaıt, sońǵy ýaqyttarda «erikti-májbúrli» qaıyrymdylyq túrleri kúnnen-kúnge áıgilenip keledi. Iаǵnı, baqýatty kompanııalarǵa joldanatyn ótinishter kóbine memleket­tik organdardyń atynan (ártúrli memlekettik vedomstvolar, ákimdikter jáne t.b.) kelip túsýde. Sondyqtan, bıznes ókilderiniń qaıyrymdylyq sharalaryna qatysýy teń emes. Al bul bir­qa­tar mán-jaılarǵa negizdelgen. Birinshiden, bıznestik ortada osy qyzmettiń biryńǵaı baǵdar­lamasy joq. Árbir kompanııa óz múddesin kózdeı otyryp, óziniń qaıyrymdylyq para­metr­lerin aıqyndaıdy. Ekin­shiden, qaıyrymdylyq qyzmetti óziniń nysany jáne mazmuny boıynsha qalaı jáne kim qa­lyptastyratynyna baılanys­ty. Bul bıznestiń úkimettiń jarııa nemese latentti talaptaryna bergen jaýaby bolyp tabylady. Mine, osynyń barlyǵy qaıyrymdy­lyq bıznesin túsinýge arnalǵan konvensıaldy tásil áli de ­paıda bolǵan joq dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Jalpy, ashyǵyn aıtsaq, kóp­tegen qaıyrymdylyq qorlary óte tıimsiz jumys isteıdi. Buǵan birden-bir sebep, olardyń qol­da­rynda teorııalyq jáne ádis­te­melik baza joq. Sodan baryp kóbine qa­ıyrymdylyq quraldaryn tıimsiz jumsaý problemalary týyndaıdy. Qaıyrymdylyqty damytý jolyndaǵy eleýli problema­nyń biri, joǵaryda aıtyp ótkenimiz­deı, qaıyrymdylyq qyzmetti aqparattyq jáne nasıhattyq qol­daýdyń tym jutańdyǵy. О́ıtkeni, keıbir buqaralyq aqparat quraldary mundaı kómek kórsetýge asyq­paıdy, tipti, kóp jaǵdaıda, bul másele olardy múldem qyzyq­tyrmaıdy da. Sebebi, olar birinshi kezekte árdaıym óz múdde­lerin, ıaǵnı kommersııalyq tıim­di­ligin oılaıdy emes pe?! Al qaıy­rymdylyqtan qaltasyna túser qandaı paıda?! Tek «qurǵaq qasyq – aýyz jyrtadynyń» keri ǵoı! Alaıda, bul úshin olardy kinálaı da almaısyń. О́ıtkeni, qazir eseptiń zamany. Aqparat quraldary da áldeqashan bıznes-esepke kóshken. Sondyqtan bul jerde qaıyrymdylyq isterine baılanysty aqparattarǵa memleket tarapynan arnaıy granttar bólinip, qoldaý kórsetilgeni jón. Qazirgi ýaqytta qaıy­rym­dy­lyq týraly zań álemdegi kóp­tegen elderde bar. Tipti, mundaı qujat Túrik­menstan, Tájikstan, О́zbekstanda da qoldanylyp keledi. Bile-bil­sek, dál qazir ol asa qajetti zań­dardyń biri. Atal­mysh qujat qaıy­rym­dy­lyq sala­syndaǵy quqyq­tyq qa­tynas­tardyń sıpa­tyn aı­qyn­daıdy, sondaı-aq, qaıy­rym­dylyq qyz­metpen aınalysatyn uıymdar úshin memlekettik qoldaý nysandaryn belgileıdi. Alaıda, qaıyrymdylyqqa qatysty osynaý mańyzdy qujat Qazaqstanda budan 15 jyl bu­ryn ázirlenip qoıylǵanyna qara­mastan, kúni keshege deıin qabyl­danbaı keldi. Tek 2015 jyl­dyń 16 qarashasynda ǵana Memleket basshysy Bes ıns­tıtýttyq reformany iske asyrý boıynsha «100 naqty qadam» Ult Josparyn iske asy­rýǵa jáne qaıyrymdylyqqa, ony yntalandyrýǵa arnalǵan qu­qyqtyq negizder qurýǵa baǵyt­talǵan «Qaıyrymdylyq týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna qol qoıdy. Bul zań qaıyrymdylyq salasynda týyndaǵan qoǵamdyq qatynastardy retteıdi. Onyń maqsaty qoǵamdaǵy qaıyrym­dy­lyqtyń rýhanı-adamgershilik qun­dy­lyq­taryn qalyptastyrý, qoldaý jáne nyǵaıtý jolymen qoǵam­nyń ózindik uıymdas­tyrý­yn damytýǵa yqpal etý bolyp ­tabylady. Alaıda, jaqsy zańdy qabyl­daý – bul istiń jartysy ǵana. Endi osy qujat elimizdegi qaıy­rymdylyqty jandandyrýǵa, qazaqstandyq qaıy­rymdylyq dástúrlerin jań­ǵyrtýǵa jáne sol arqyly azamat­tyq qoǵamnyń shoǵyrlanýyn qamta­masyz etýge kómektesýi tıis. Zańda erekshe ról Qazaqstan hal­qy Assambleıasyna be­ri­l­gen. «Qaıyrymdylyq týraly» QR Zańynyń 7-babynyń 5-tarmaǵyna sáıkes Qazaqstan halqy Assambleıasy beıbitshilikti, dostyq pen qoǵamdyq kelisimdi, halyq birligin nyǵaıtý maqsatyn­da elde qaıyrymdylyqty damytý­­ǵa járdemdesip, qaıyrymdylyq ­salasynda úılestirýshilik jáne ózge de qoldaý isterin júzege ­asyrýy tıis. Qorytyndylaı kele, qaıy­rymdylyq tek qoǵamda áleýmettik yntymaqtastyq atmosferasyn qurý úshin ǵana mańyzdy emes ekenin atap ótý qajet. Qaıy­rymdylyq Qazaqstannyń bola­shaǵy úshin óte mańyzdy bolyp tabylatyn ekonomıkaǵa áleýmettik sıpat beretin ákimshilik tásilmen lıberaldyq-naryqtyq balama bolýy ábden múmkin. Sarqytbek MOLDABAEV, zań ǵylymdarynyń doktory, professor ASTANA