Dúbirge toly dúnıe

Jaqtastaryńa jaqpaı, basqaǵa jaǵý qıyn Latyn Amerıkasyndaǵy beldi eldiń biri Venesýelada kúrdeli jaǵdaı qalyptasyp otyr. Prezıdent Nıkolas Madýro eldegi tótenshe ekonomıkalyq jaǵdaıdy taǵy da eki aıǵa uzartty. Odan jaǵdaıdyń jaqsara qoıýy ekitalaı. Álemdik ekonomıkalyq daǵda­rys kezeńinde kóp elde jaǵdaı máz emes. Sóıtse de, biraz elde jaǵ­daı dál Venesýeladaǵydaı emes, qysylsa da kúnderin kó­rip, qıyndyqtan shyǵý úshin jat­paı-turmaı áreket etip jatyr. Bola­shaqtarynan kúder úzbeı, alǵa úmit­pen qaraıdy. Al Venesýela she? Munda jurt, ásirese, oppozı­sııanyń sózine ergen halyq, qıyn­dyqty eldi basqarýshylardyń qa­­biletsizdiginen, jónsiz saıasatynan kóredi. Sodan da olar ketsin deıdi. Ondaı pikirdegiler kún saıyn kóbeıip keledi. Tipti, jaqynda AQSh-tyń barlaý mekemesi pre­zıdent Madýrony onyń jaqtas­tarynyń ózderi ornynan alady degen qorytyndy jasapty. Já­ne ony ári ketse, kelesi jylǵa deıin júzege asyrady depti. Sonda bul bılik óziniń jaqtastaryna jaq­pasa, basqaǵa qaıtip jaqsyn... Ekinshiden, Madýrony ketirýge AQSh-tyń da syrttan ot kóseýi áb­den múmkin. О́ıtkeni, Qurama Shtattar – mundaı iske, ıaǵnı belgili bir ózine jaqpaıtyn bıligi bar eldiń ishki isine aralasýdan úlken tájirıbe jınaqtap úlgergen memleket. Osy mamyr aıynyń basynda oppozısııa ókilderi eldiń Ult­tyq saılaý keńesine prezıdent Nı­kolas Madýrony qyzmetinen ketirý jónindegi referendýmdy talap etken 1,85 mıllıon adamnyń qolyn jınap, tapsyrdy. Al buǵan prezıdent saılanǵan merzimim bit­kenshe, ıaǵnı 2019 jylǵa deıin ketpeımin deıdi. Al halyq oǵan kóne me? Zań, árıne, prezıdent jaǵynda. Áıtpese, taǵy bir «Sırııa ssenarııi» ómirge kelýi yqtımal. Degenmen, elde halyqqa birin­shi qajettiligi – azyq-túliktiń je­tis­peýshiligine biraz bolǵanyn ja­syrýdyń jóni joq. Jurt birneshe saǵat kezekke turyp, belgili mól­sherde ǵana zat ala alady eken. Azyn-aýlaq qor jınap alýyńa jol joq. Jaryq ta, jalpy, elektr qýaty úzdik-sozdyq beriledi. Sol elektr qýatyn únemdeý maqsatynda elde qazir aptasyna eki-aq jumys kúni belgilengen. Mundaıda qaı­dan ekonomıka damysyn?! Ju­mys istemegen jerde bir nárse ón­diriletin be edi? Halyq bılikke osyndaı saýaldar qoıady. Byltyr eldegi ınflıasııa 189 paıyzǵa jetti. Bıyl odan da asatyny daýsyz. Al bıliktegiler kináni ózderinen kórmeıdi. Jaqynda syrtqy ister mnıstri Delsı Rodrıges AQSh-ty aıyptaǵan málimdeme jasady. О́z elinde azyq-túliktiń jetis­peý­shiligin Vashıngton jasap otyr deıdi. Sodan halyqtyń narazylyǵy týyp, ol memlekettik tóńkeriske aparýy múmkin eken. Al prezıdent Madýro osy ótken senbi kúni elde iri áskerı jattyǵý bastalatynyn habarlady. Syrttan fashısterdiń, býrjýazııanyń ıntervensııasy bolýy múmkin kórinedi. Bular halyqty syrtqy jaýdan qorqytyp, ekonomıkasyn sol soǵysqa beıimdegeli qashan! Ol marqum prezıdent Ýgo Cha­vestiń kezinen bastalǵan. Sonaý mu­naıdyń baǵasy joǵary kezinde talaı qarjy eldi áskerılendirýge jumsaldy. Halyq bı­likke sol úshin ókpeli. О́tken jyl­dyń aıaǵyndaǵy parlamenttik saılaýda bıliktegi Birikken sosıa­lıstik partııa 17 jylda alǵash ret jeńildi. Parlamentte qazir oppo­zısııa kópshilik. Bılik sodan úreı­lenetin sekildi.

Qylmysty qatań jazamen tyıa alasyń ba?

Jaqynda ǵana Fılıppın elinde prezıdenttik saılaý ótip, 71 jastaǵy Rodrıgo Dýterte bılik tizginin ustady. Arada týra bir apta ótkende ol elde ólim jazasyn engizý nıeti bar ekenin málimdedi. Bul kezdeısoq, kútpegen jaǵ­daıda aıtyla salǵan sóz emes, saı­laý naýqany kezinde ony ashyq aıt­qan, óziniń jurtqa usynǵan baǵdarlamasynyń bir ustanymy retinde kórsetken. Tek ólim jazasy ǵana emes, qylmyspen kúreste eshqandaı aıaýshylyq bolmaıtynyn, polısııa qyzmetkerlerine qymyskerler qarsylyq kórset­se, sondaı-aq, uıymdasqan qylmys­kerlerdi ustaǵan kezde kózdep oq atýǵa da ruqsat berýdi zańdastyrmaq kórinedi. Mundaı pikirdi halyq qoldaı­tynyn Dýterteniń saılaýda jeńip shyqqanynan da ańǵarýǵa bolǵandaı edi. Bul jańa prezıdenttiń jaı usynystary ǵana emes, onyń bu­ǵan deıin eldiń ońtústigindegi Da­vao qalasynyń meri bolǵan kezde júzege de asyrǵan isi boldy. Son­da ol qylmyskerlerdi ustap, ony sotqa berip jatpaı, atyp tastaı salýǵa nusqaý da jasaǵan bolar, sol qalada myńnan astam qylmyskerdiń «ustaý kezinde» qaza tapqany bel­gili. Sol úshin oǵan halyq, jýrnalıster tarapynan «jazalaýshy», «ajal batalonynyń meri» degen ataq ta berilgen. Fılıppın – Tynyq muhıttaǵy Taıvan men Indonezııa arasynda sansyz araldarda ornalasqan úlken el. 80 mıllıonnan astam halyq turady. Sansyz aral degende, 7 myń araldyń 1 myńnan astamyn halyq mekendeıdi. Sol adamy bary, joǵy bar araldarda qylmys jasaýǵa da jaǵdaı kóp tárizdi. Sodan da olarmen aıaýsyz kúresýdi aıryqsha nazarda ustaý da zańdy dersiń. Biraq búkil álemde jazany jumsartý, adam ómirin qııýǵa barmaý ıdeıasy qoldaý taýyp turǵanda, ólim jazasyn engizýden bul elge basqalardyń yqylasy aýa qoımaýy múmkin. Ke­ri­sinshe, ony adam quqyn shekteý, qa­taldyq, qaıyrymdylyqqa qaıshy dep sıpattaý oryn alar. Al bul elde ólim jazasyna kesý osydan on jyl buryn, ıaǵnı 2006 jyly toqtatylǵan bolatyn. О́lim jazasyna kesýden álemniń kóptegen elderi, eń aldymen Eýropa elderi bas tartyp otyr. Bul qatań jaza birshama musylman elderinde saqtalǵan. Sodan da katolısızmdi ustanatyn Fılıppın elinde bul jazany engizýge talpynys biraz jurt­ty tańdandyrǵan. Qazirgi kezde bul jazaǵa ruqsat berip qana qoımaı, ony keńinen júzege asyratyn elder qatarynda eń aldymen Iran, Pákistan, Saýd Arabııasy, AQSh, sondaı-aq Qytaı atalady. 2015 jyldyń esebi boıynsha 1600 ret ólim jazasy qoldanylǵan bolsa, sony joǵaryda atalǵan elder bólisedi. Birinshi orynda – Iran, ótken jyly onda osyndaı 977 jaza qol­da­nylypty. 2002 jáne 2008 jyldary moratorıı jarııalansa da, oǵan qaıta oraldy. Jáne kó­beıtip te otyr. Ne úshin degende, esirt­ki saýdalaǵany, bireýdi ól­tir­geni, zorlaǵany, qarýly tonaý­dy júzege asyrǵany, qudaıǵa til tıgizgeni, satqyndyq, parnografııa­ny taratqany úshin dep birazǵa sozylady. Basqa bir elderde aıyp­pulmen ǵana qutylatyn keı qyl­mys úshin munda janyńdy berýge týra keledi. Ekinshi oryn – Pákistanda. Mun­da 2014 jylǵa deıin ólim jazasyna tyıym bolsa, byltyr qaıta bastasa da qarqyndy bastady – 320 adamdy darǵa asty. Alǵashqy bolyp re­seılik Ahlas Ahlah degen bireý burynǵy prezıdent Mýsharrafqa qastandyq áreketi úshin ólimge kesildi. Saýd Arabııasyndaǵy bir jaza da jurttyń esinde. Halyqtyń birligin buzdy, arazdyq týdyrdy degen aıyppen shııttik qaıratker sheıh Nımr an-Nımrdiń darǵa asylýy Saýdııa men Irannyń arasyn japty. Jalpy, bul elde ótken jyly 158 adamdy darǵa asqan. Endi osynaý qatań jazany Fı­lıp­pın eli qolǵa alatyn túri bar. Oǵan el basshysy bas bolyp kirispek. Ýdy ý qaıtarady degen bar. Al ólimdi ólim qaıtaratynyna kóńil sene qoımaıdy. О́lim kóbeıetin sııaqty kórinedi... bul, árıne, bizdiń paıymymyz. Mamadııar JAQYP, jýrnalıst