Tutqyn

Lagerlerde de ómir bar Áskerı tutqyndarǵa qatysty ıgi bolar isterdi atqarýdy min­det etip qoıǵan Prezıdenttiń Muraǵaty keshendi joba jumysyn bastap ketti. Joba boıynsha mu­raǵattyq materıaldardyń arnaıy qory qurylýda. Materıaldar sheteldik muraǵattardan, jekelegen azamattardan, t.b. joldarmen jınaqtalýda. Qazaqstandyq áskerı tutqyndar, sonyń ishinde qazaqstan­dyqtar týraly málimetter bazasy qurylýda. Burynǵy áskerı tutqyndardyń týystarymen, sondaı-aq, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde habar-osharsyz ketken keńes adamdaryn izdestirýmen aınalysatyn qoǵamdyq uıymdarmen baılanys ornatylatyn saıt quryldy jáne turaqty jumys istep tur. Osy jumysta tujyrymdalǵan birqatar erejeler Qazaqstanda áskerı tutqyndar prob­lemasy jónindegi memlekettik saıasattyń tujyrymdamalyq negizderin óńdeýde paıdalanyla alady. Zertteýdiń nátıjeleri keńestik qaýipsizdik organdarynyń «otanyna opasyzdyq jasaǵany úshin» aıyptaǵan áskerı tutqyndardyń belgili sanattaryn aqtaý qajettiligine dáleldeme bolady. Qa­zirgi sátte Germanııa Federatıvtik Res­pýblıkasy lagerlerde áskerı tutqynda bolǵan, osy kúnge deıin aman júrgen ardagerlerge ótemaqy berýge ótinish qabyldaýda. Elimizde mundaı 5-6 jaýyngerimiz bar. 1945 jyly KSRO batys derjavalarynyń basqynshy bılikterimen áskerı tutqyndardy keńes eline qaıtarý týraly jasalǵan keli­simderinen keıin, osy jyldyń shilde aıynyń aıaǵynda KSRO IIHK «Elge oralǵan keńes azamattaryn esepke alý jáne tirkeý tártibi týraly nusqamany jarııalaý týraly» buıryq shyǵarǵan bolatyn. Osy nusqamaǵa sáıkes barlyq elge qaıta oralǵandar, áskerı tutqyndar, jaı azamattar memlekettiń halyq jaýy retinde qarastyryldy. Fashıstik lagerlerden aman oralǵan tutqyndar Otanyna kelip, keńestik lagerlerge jabyldy. Keıbireýleri ǵana uzaq tekseristen keıin úılerine qaıtaryldy. KSRO-Germanııa qatynasy tarıhyn zertteýshi G.Kókebaeva 1945 jyldyń qazanyndaǵy jaǵdaı boıynsha 1 368 849 KSRO-ǵa oralǵan tutqynnyń qa­tarynda 23 143 qazaq bolǵan dep kórsetse, áskerı tutqyndar taqyrybyn alǵashqy bolyp kótergen Reseı zertteýshisi V.I.Zemskov 1946 jyldyń 1 naýryzyndaǵy jaǵdaı bo­ıynsha atalǵan sanattaǵy qazaqtardyń sany 24 448 bolǵanyn anyqtaǵan, alaıda, olardyń qanshasy keńes lagerine túskeni, qanshasy elge oralǵany osy kúnge deıin belgisiz. Nemis tutqynynda bolǵan keńes adamdary uzaq jyl boıy kúdikti elementter bolyp sanalǵandyqtan, turǵylyqty jerge oralǵandarǵa tólqujattyń ornyna arnaıy kýálik berildi jáne basqa oblys, aýdandarǵa shyǵýǵa tyıym salyndy. Olardyń barlyǵy IIHK organdarynda operatıvti esepke turdy. Osyndaı soldattyń biri – Nesipbaı Qaldybaev. 2015 jyly onyń uldary Jaılaýbek pen Aıat Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 70 jyldyǵyna oraı tutqyn ákelerin eske alyp estelik jazyp, sýretterimen qosa Prezıdent Muraǵatyna ótkizgen edi. Esteliktiń keıipkeri Nesipbaı Qaldybaıuly Qaldybaev 1919 jyly Jambyl oblysynyń Merki aýdanyndaǵy (keıin Lýgovoı) Qyzyl sharýa aýylynda týǵan. 1941 jyly Merki aýdandyq áskerı komıssarıatynyń shaqyrýymen áskerı boryshyn óteýge attanǵan ol soǵysqa Kaýnas túbinde kiredi. Ol óziniń uldaryna aıtqan áńgimelerinde general A.Vlasov armııasynyń quramynda bolǵanyn, 1939 jyly fın soǵysynda urys qımyldaryna qatysqanyn aıtypty. Estelikte áńgimelengen oqıǵa jelisi bo­ıynsha júrgizilgen Nesipbaı Qaldybaevtyń lagerlik ómiri týraly muraǵattyq zertteý jumystary óz nátıjesin berdi. Máskeý jáne Germanııa áskerı muraǵattarynan tabylmaǵan derekterdi Jambyl oblysy IID Aqparattyq-taldaý ortalyǵynyń arnaıy memlekettik muraǵaty aıǵaqtady. Jambyl oblysy muraǵattaryna Prezıdent Muraǵaty áskerı tutqyn týraly arnaıy suraý salyp, arhıvtik anyqtama alyndy. Onda keıipkerimizdiń ómirbaıandyq málimetterimen qatar, tutqynda bolǵan taǵdyry týraly tolyq aqparat keltirilgen. N.Qaldybaev 1940 jyldyń aqpan aıynan qyrkúıek aıyna deıin Lıtvanyń Kaýnas qalasynda 2-atqyshtar dıvızııasynyń 164-atqyshtar polkinde, 1941 jyldyń maý­symyna deıin 336-atqyshtar polkynda qyzmet etken. Qaldybaev tutqynǵa alǵash qorshaýda qalǵan kez­de, ıaǵ­nı 1941 jylǵy 25 maýsymda Batys Belorýssııa aımaǵyndaǵy Kaýnas qalasynyń túbinde kezekti urys operasııasynda túsken eken. Tutqyndar shilde aıynda Germanııaǵa shyǵarylyp, tutqyndar lagerine toǵytylady. Sodan tamyz aıyna deıin Shtýdgart qalasynda tutqyndar lagerinde bolǵan. Keıin Fınlıandııaǵa, Norvegııanyń Kırkenes qalasyndaǵy áskerı tutqyndar lagerine jiberilgen. Onda N.Qaldybaev portta júk tasýshy bolyp jumys istegen. 1943 jyldyń tamyzynda Elvenes lagerine aýystyrylyp, 1944 jyldyń tamyzyna deıin jol salýmen aınalysqan. Qaldybaevtyń taý buzyp, jol saldyq dep áńgimelegen tusy osy bolsa kerek. 1945 jyldyń naýryzyna deıin ol Nerýt lagerine aýystyrylyp, keıinirek Uly Jeńisti Norvegııanyń Mırvan lagerinde qarsy alǵan. Bul lagerlerde áskerı tutqyndy ormanda aǵash daıyndaý jumystaryna salǵan. Ol tek Germanııa tize búkkennen keıin ǵana, 1945 jylǵy 26 maýsymda bosatylypty. N.Qaldybaev elge oralǵannan keıin KSRO qaýipsizdik organdarynyń tekserýinen bir jyl boıy ótedi. 1945 jylǵy 29 shildedegi tergeýdiń saýaldama paraǵynda tutqyn «Kaýnasta – 70 kún, Shtýdgartta – 14 kún, Kırkeneste – 2 jyl, Elveneste – 1 jyl, Nerýtta – 7 aı, Mırvanda 1945 jyldyń mamyryna deıin bolǵan» dep kórsetilgen. Tergeýde «satqyn» degen aıyp taǵýǵa esh ilik bolmaǵandyqtan, 1946 jyly ol aman-esen, tórt múshesi saý elge oralady. Kolhozda ustahana kómekshisi bolyp jumysqa ornalasady. 1953 jyly Merki aýdanynda alty aılyq traktorshy kýrsyn bitirgennen týǵan aýylynda zeınetke shyqqanǵa deıin traktorshy bolyp eńbek etken. Nemis lagerlerinde tozaqty ómirden ǵajaptan aman qalǵan N.Qaldybaev eki ul, on nemere súıip, 1999 jyly 80 jasynda dúnıe saldy. Stalındik túrmege jabylmaǵandyǵynyń bir sebebi, onyń asa bir saıası qaýip týǵyza qoımaıtyn qara sharýa ekendiginde bolsa kerek. Tutqyndardyń saýaldamalarynda tegi, bilimi, soǵysqa deıingi aınalysqan isi týraly málimetter toltyrylady. Saýaldama paraǵyndaǵy máli­metter saýaldama barysynda tutqyndar aýzynan alynǵan. Bes jyl boıy lagerden lagerge ótip, nebir ashtyq kúnder men aýyr eńbek joldaryn, moraldyq-psıhologııalyq jaǵdaıattardy bastan keship kelgen tutqyn qanshalyqty dál aıta aldy. Sondyqtan, ondaǵy datalar qanshalyqty durys ekendigi beımálim. Máselen, N.Qaldybaev general A.Vlasovtyń satqyndyǵy kesirinen jaý qolyna tústik dep eske alsa, ekeýiniń tutqynǵa túsý merzimderinde týra bir jyl aıyrmashylyq bar. Qarapaıym soldattyń qandaı da bir saıası pıǵyl ustanýy múmkin emes, ol bar kórgen-bilgenin aıtty. Munda satqyn generaldyń ashylmaǵan bir qupııasy jat­paǵanyna kim kepil? N.Qaldybaev «Otan soǵysy» ordenimen, 7-8 mereıtoılyq medaldarmen marapattaldy. Al áskerı tutqynda bolǵan árbir soldat­tyń rýhy olardyń áskerı ómiriniń túpkilikti zerttelýin kútip tur. Bir ǵana qarapaıym soldattyń áskerı ómirin zertteı otyryp, jalpy Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy áskerı tutqyndar taqyrybynyń zerttelý prob­lemalarynyń bir izge túsýine jáne tutqyndardyń áleýmettik-saıası másele­leriniń nasıhattalýyna umtylys jasaldy, sondaı-aq, bir ǵumyrlyq jádiger pash etildi. Áke týraly estelik Ákem Nesipbaı Qaldybaıuly Qaldybaev Jambyl oblysynyń Merki aýdanyndaǵy Qyzyl sharýa aýylynda 1919 jylǵy 23 aq­panda orta sharýa otbasynda dúnıege kelgen. Atamyz – Qaldybaı, ájemiz – Máshaly bir ul, bir qyz tárbıelep ósirgen. Atamyz temir­jol dúkenin ustaǵan. Ol erte qaıtys bolǵan, ájemiz 1975 jyly 86 jasynda dúnıe­­den ótti. Ákem Nesipbaı latynsha 4-shi synypty bitirgen, komsomol múshesi. Merki aýdandyq áskerı komıssarıatynyń sheshimimen 1939 jyly Prıbaltıka áskerı okrýginde óziniń úsh jyldyq Otan aldyndaǵy boryshyn ótkergen (1939–1941). Lıtvanyń Kaýnas qalasynda mergen (snaıper-atqysh) mamandyǵyn meńgerip, jaqsy kórsetkishke qol jetkizgen, oǵan aýdandyq áskerı komıssarıatqa jáne úıge joldaǵan hattary, fotosýreti kýá. Ákem fın soǵysyna qatysqanyn, fın ásker­leri qys kezinde jıi-jıi shańǵy kıip shabýyl jasaǵanyn jáne olardyń jeńilis tapqanyn, onda óziniń de úlesi bar ekenin maqtanyshpen aıtyp otyratyn. 1941 jyly, ákemniń áskerı boryshynyń soń­­ǵy jylynda Uly Otan soǵysy bastalyp ketip, osy áskerı okrýgte soǵys qımyldaryna qatysady. Tutqynǵa qa­laı túskeni týraly ákem bylaı áńgimeleıtin: «Prıbaltıka áskerı okrýginiń qol­basshysy, general A.Vlasovtyń sat­qyn­dy­ǵynan tań atar kezinde nemis ásker­le­ri soǵyssyz qorshaýǵa alyp, biz turǵan áskerı ortalyqqa berilýdi bu­ıyrdy. Bizdiń áskerı ba­zamyz taýly aımaq­ta ornalasqandyqtan, atyl­ǵan oqtar jań­ǵy­ryq beretin. Ko­man­­dırlerdiń «berilmeńder, jan-jaqqa qa­shyńdar, buıyramyn!» degeni sol-aq eken, atys bastalyp, qoıan-qoltyq arpalys qyzyp júre beredi. «Orys áskerleri, berilińder, sender qorshaýdasyńdar, qash­qandaryńdy atamyz!», «Kommýnıster men komsomoldardy atyp jatyr» degen aıq­aılardy estidim. Komsomol múshesi edim. Qujattarym tósqaltamda bolatyn. Nemis soldatymen tósqaltamdaǵy qujattarymdy astyma basa jaǵalasyp jatyp, qumǵa tyǵyp úlgerdim. Qarýsyz bolsaq ta, bul toptan qashyp qutyldyq pa desek, ekinshi topqa keziktik. Jaqsy qarýlanǵan nemis áskerleri tóbemizden oq jaýdyryp, bárimizge jatýdy buıyrdy. Ornynan turǵandar, qashqandar oqqa ushyp jatty. Onyń birnesheýi meniń ústime qulady. Men ólikterdiń astynda nemister ketkenshe jata berdim. Sodan sýsyz, nársiz, jeti kún, jeti tún jattym. Aımaqty ólikterden tazartý kezinde ustaldym. La­gerden bir-aq shyqtym. Lagerde taý buzdyryp, tas tasytyp, jol saldyrdy. Qandaı lager ekenin bilmeımin». Ákem shoshqa maıyn jemeıtin, lagerde sony nanǵa aıyrbastap kún keshken. Kúnniń shyǵysy men batysy tas tasýmen bolǵan. Kúnder ótip jatady. «Bir kúni tas­ty kóterip jatyr edim, nemis soldaty istik myltyǵymen nuqyp qalyp, kishi tasty tas­tatyp, úlken tas arqalatty. Artymda nemis soldaty myltyǵyn tirep keledi. Bir kezde myltyǵynyń ushy arqama sart ete qaldy. Atyp jibergen eken dep súrine quladym, nemis soldaty da súrine qulapty. Senderdi kóretin kúnim bar eken, aman qaldym», dep ákem kózine jas alatyn. «1945 jyly soǵys aıaqtalǵannan keıin qyzyl áskerler kelip, bostandyqqa shyǵardy. Bostandyqqa shyqqan tutqyndarmen birge bir jyl boıy tolyq tergeýden óttim», dep eske alatyn ákem. Qolyna ýaqytsha áskerı kýálik berilip, elge oralyp, týǵan-týystarymen qaýyshqanyn qýana aıtatyn. Jeńistiń ár mereıtoıynda medalmen marapattalyp otyrdy. Úıde 7-8 medali boldy. Osylaı dep eske alady uldary Jaılaýbek (1954 jyly týǵan) pen Aıat (1950 jyly týǵan) Qaldybaevtar. Olar estelikti jáne ákeleriniń soldat kezindegi jáne 70 jasyndaǵy sýretterin urpaqtarymyz bilip júrsin dep muraǵatqa ótkizdi. Aınash SEISENBAEVA, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Muraǵatynyń bas sarapshysy