Memlekettik tilge qurmet qandaı bolýy kerek?

Til janashyry Alla Gavrına osyny zamandastaryna isimen úıretkisi keledi Osy jaqynda ǵana Qazaqstan halqy Assambleıasynyń bastamasymen «Máńgilik El» patrıottyq aktisine arnalyp elimiz boıynsha barlyq oblystyq, qalalyq jáne aýdandyq kitaphanalarda, joǵary oqý oryndary men dostyq úılerinde bir mez­gil­de memlekettik tilde jalpy, qazaqstandyq ashyq dıktant jazý sharasy ótkeni belgili. Bul ıgi is-shara qazaq tilin qadirlep, qasterleıtin, boılaryn shyn mánindegi otan­shyl,­ parasatty sezim kernegen alýan etnostardyń kóp ekenin aıǵaqtady. Memle­ket­tiń tildiń mereıin asyrǵan sondaı ǵıbrat jandardyń biri – búgingi áńgime arqaýy. Qostanaılyq kórermender oblystyq «Qazaqstan-Qostanaı» teledıdaryna kelgen jańa dık­tordy birden baıqaǵan. Kórer­menniń kózin toıdyryp, ekran­daǵy ádemi orys qyzynyń qazaq ti­linde múdirmeı sóılep otyr­ǵany odan saıyn ishińdi jylytatyn. Ylǵı izdeniste júretin Alla dıktorlyqpen shektelip qalǵan joq, avtorlyq habarlar uıymdastyrýǵa kiristi. Onyń orys jáne qazaq tilderinde bir­deı júr­gizgen «Boıtumar» degen ha­bary tek tildi dáripteý ǵana emes, qaıy­rym­dylyǵymen de, izgi isimen de kó­rermenniń kózaıymyna aınaldy. Barlyǵy 40-tan asa sany ekranǵa shyqqan habardyń keıipkerleri arasynan 8 ben 15 jas aralyǵyndaǵy 15 bala óziniń jańa otbasyn, jańa ata-anasyn taýyp, meıirimge bólendi. Munda jas jýrnalıstiń sheberligi, uıymdastyrýshylyǵy basty oryn alǵan bolatyn. Alla habaryna qatysqan bala orys nemese jalpy slavıan halyqtary ultynan bolsa orys tilinde, qazaq nemese túrkitildes halyqtan bolsa qazaq tilinde sóıledi. So­nysymen habardyń barlyq ­boıaýy, mazmuny kórermen júregine jetip otyrdy. – Men habarda balany jan-jaqty ashýdy maqsat tuttym. Olar­men ekrannan tys jumys istedim, barlyq ónerin, ishki tup-tunyq jan dúnıesin, taǵdy­ryn kórermenge jetkizdim. So­dan bizdiń stýdııaǵa telefon qońyraýlary jıi shyryldap, ata-analar balalar úıine baryp, olarmen tanysyp, úıine alyp ketip jatty. Eń sońǵy habaryma 9-11 jastaǵy apaly-inili Ásııa, Almas atty jetim balalardy qatystyrǵan edim. Bizdiń habarymyzdy tamashalaǵan Taraz qalasynyń turǵyndary telefon shaldy. Qostanaı oblysynyń turǵyndary da álgi súıkimdi, ónerli eki balany surastyrýmen boldy. Qazir balalar Qarabalyq aýdanynan óziniń jańa ata-anasyn taýyp, turyp jatyr, qujattaryn resimdedi, – deıdi Alla Nıkolaevna. Oblystyq teledıdardan beri­letin «Polıglot» habary da Alla izdenisteriniń mazmundy jemisi bolatyn. Onda jýrnalıst úsh tuǵyrly tildi nasıhattaıdy. Habarǵa qa­zaqsha, aǵylshynsha bilmeıtin bir orys nemese basqa ult ókili, orys tiline shorqaq, aǵylshynsha bilmeıtin qazaq, so­nymen qatar, qazaq, orys til­de­rin bilmeıtin sheteldik bir kisi shaqyrylady. Ha­barda osy úsh keıipker ortaq áńgi­mege sha­qyrylady. Al júr­gi­zý­shi Alla Gavrına bolsa keıip­ker­diń úsheýimen de úsh tilde erkin sóılesedi. – Kórermen biri biriniń tilin bilmeıtin úsh keıipkerdiń bir sáttik izdenisine kýá bolady. Olar sózdikti qoldanady, qoldarymen siltep kórsetedi, bir sózdiń úsh tilde qalaı atalatynyn tabady.Aqyrynda, jarty saǵattyq habarda ortaq taqyrypty úsh kisi de túsinip, sóılesýge deıin barady, – deıdi Alla. – Sonymen qatar, habarǵa til mamany qatysyp, aǵylshyn tiliniń grammatıkasy týraly aıtyp otyrady. Alla qazir qazaq, orys, aǵyl­shyn jáne fransýz tilderinde erkin sóıleıdi. Reseıde orys mektebiniń esigin attady, biraq kóp uzamaı Qostanaı oblysyna qo­nys aýdarǵan soń, kishkentaı búl­dirshin qyz óz qalaýymen qa­zaq synybyna baratynyn aıtty. – Qazir oılap otyrsam, qazaq mektebin bitirsem de, tildi tereń bilem deýim astamshylyq eken. Tele­jýrnalıstıkaǵa kelgeli qa­zaq tiliniń nárine sýsyndadym, óstim dep oılaımyn. Aldyma kel­gen jańalyqtardy qarap shyq­qan­da Aıdyn degen jýrna­lıst jigit­tiń sóz saptaýyna tań­ǵalyp júr­dim, basqalardan bólekshe, tildiń boıaýyn keltirip jazady. Ishim­nen onyń sóz saptaýyn umyt­paýǵa tyrysyp, sóılegende ózim de paıdalanyp otyrdym. Kitaptar oqımyn, ma­ǵan kóbine jazýshylardyń áńgi­me­leri unaıdy. Shirkin, Oralhan Bó­keevtiń, Sherhan Murtazanyń, taǵy bas­qalardyń áńgimelerin oqy­ǵanda til jumaǵyna baryp kel­­gendeı áserde bolamyn. Degen­­­men, kúndelikti tirliktegi sóz qol­­­da­nysymyzda qazaq tiliniń qu­na­­­ryna, keremet boıaýyna mán bere ber­­meımiz, – dep tolǵanady Alla. Ol Qostanaı memlekettik peda­gogıkalyq ınstıtýtynyń shet til­­der fakýltetine túsip, aǵyl­shyn-fran­sýz tilderi mamandyǵyn meńgerdi. – Osy mamandyqty tańdaýǵa naǵashy aǵamnyń yqpaly tıgen edi. Ol kisi: «Qazaq, orys til­derine aǵyp tursyń, endi shetel tilderin meńgerýiń kerek» degen bolatyn bala kezimde. Qazir kerek bolǵan jaǵdaıda tórt tilde de sóılese alamyn. Biraq orys tilin ana tilim dep uqqanymmen, qazaq tili janyma jaqyn. О́zim orys qyzymyn, biraq janym qazaq. Múmkin, naǵashylarym qazaq bolǵandyqtan, naǵashy ájemniń qolynda óskendigimniń de áseri bar shyǵar, – deıdi Alla. Alla til úırenýge eńbekpen qatar, ulttyq namys ta kerek ekenin aıtyp júredi. Ony bulaı oılantatyn da, aıtqyzatyn da qazaq tiliniń jaıy. Osydan eki jyl buryn, stýdent kezinde Fransııada bir aı bolyp keldi. Sonda fransýzdardyń óz tiliniń patrıoty ekendigine tańǵalǵan ári qyzyqqan. – Fransııada eki til – aǵyl­shyn tili men fransýz tili qatar júredi. Biraq biz bolǵan Parıjde fransýzdar negizinen óziniń memlekettik tilinde – fransýzsha sóılesedi. Olar­ǵa qarap biz sekildi syrttan barǵan ózge ult ókilderi de fran­sýzsha sóıleýge tyrysady eken. Fran­sýz halqy óz eliniń, tili­niń pat­rıoty eken, – deıdi Alla. Bul sapar onyń sanasynda «til patrıoty» degen uǵymdy ornyqtyrdy. – Men aǵylshyn tiliniń halyq­aralyq tilge aınalyp ketkenin, dúnıejúzinde ǵylymnyń da basymy osy tilde damyp jatqanyn bilemin, túsinemin. Ýaqyttyń talabyna qaraı ony da bilgenimiz durys bolar. Biraq qoǵam men ǵy­lym ózge tilderde de damyp jatyr ǵoı. Memlekettik tilimiz­de biz sóılemesek, kim sóıleýi qajet? Otandy, eldi, halqymyzdy memlekettik tilsiz qalaı eleste­temiz? – deıdi Alla. Rasynda, «Ana tilińdi qur­mette» degen ataly sóz qazir jaýyr bop bara jatqandaı. Qalaı qurmetteý kerek? Áńgime sonda emes pe? Balany anasy jaqsy kórgende ony tek sholpyldatyp súıe berýi kerek pe? Balany mápelep ósirip, tárbıelegende ǵana ata-ananyń balaǵa degen mahabbaty kórinis tappaq. Al balanyń ata-anaǵa degen qurmeti tipti, bólek bolmaýshy ma edi? Ana tildiń jaǵdaıyn da ómir­diń osy kórinisterine balasa lázim. – Bizde jastar memlekettik tilimizde sóıleýi qajet. Tildiń shyraǵy sonda janady. Biz stýdent kezde kóbine orys tilinde sóıledik. Men teledıdarǵa qyzmetke kel­genimde osynyń qatelik ekenin sezindim. О́ıtkeni, ózge tilde sóılep, óz ana tiline ógeısip qaraǵan jan óziniń ana tiliniń nárinen aıyrylady eken. Tilge qurmet qur sóz bolmaýy tıis, qurmetiń – sol tilde sóıleýiń. Jalpy, til úırenýdiń eńbek ekenin aıtqym keledi, – dep túıdi Alla qyz. Qazir Alla Gavrına jýrna­lıstik izdenister ústinde. Qoǵam­dyq ju­mys­tarǵa da belsene qatysady, iske kirisip ketkende topty jaryp júretin qasıeti de bar. Onyń súıik­ti taqyryby – til máselesi. Mem­lekettik tilimizdiń mártebesin aspan­datyp, adymyn jazýdy, Elba­sy aıtqan úsh tuǵyrly tildiń talaı­ly bolýyna qarlyǵashtyń qa­na­tymen sý sepkendeı óz úlesin qosyp júr. Sózben emes, árıne, ispen. Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan» QOSTANAI