Baqylaýsyz baǵalar

Máseleniń mánisi Qara bastyń qamyn kóz­degen saýdager-deldal­dar­dyń ashkózdigi men jaýapty laýazym ıeleri tarapynan qatań baqylaý joqtyǵynan oryn alyp otyr. El óńirlerindegi baǵanyń dúrkin-dúrkin ósýi Soltústik Qazaqstan oblysyn da aınalyp ótken joq. Jaıshylyqta qara halyqqa qymbatshylyqtyń qyr-syryn túsindirgende qyryq syltaýyn alǵa tosatyn jáne qalyptasqan jaǵdaıdy jýyp-shaıyp kórsetetin vedomostvo jetekshileri oblys basshysy Serik Bilálovtiń tóraǵalyǵymen baǵany tejeýge baılanysty shuǵyl ótkizgen keńeste óz kinálaryn moıyndaǵan bolýy kerek, esh ýáj aıta almaǵan kúıi ún-túnsiz qaldy. О́ıtkeni, Serik Sultanǵazyuly jurtshylyq kóp tutynatyn azyq-túlik ónimderi men taǵamdardyń jáne kókónis túrleriniń bólshek saýdadaǵy qymbattaý sebepterin egjeı-tegjeıli surastyryp, talaılardyń qyzarýyna týra keldi. Qaraqu­myq jarmasy, bıdaı uny, qant, sút ónimderiniń baǵalary ósken. Al, kartop pen kókónis aspandap ket­ken. Máselen, kartop mol óse­tin qaratopyraqty óńirde «ekinshi nan» 1,5 ese qymbattap, 200 teńgege deıin jetýin eshnársemen aqtaýǵa bolmaıdy. «Zenchenko jáne K» komandıttik seriktes­ti­giniń «Qyzyljar» kommýnaldyq bazaryna ár kılosyn 55 teńgeden jetkizgen kartoby bólshek saýdada 1,5 esege artyp ketkenin qu­zyr­ly oryndar kóre-bile tura shara qoldanýǵa qaýqarsyz bol­ǵan. Qyzylsha – 43, kapýsta – 41, sábiz – 21, pııaz  17 paıyzǵa kóte­ril­gen. Qadaǵalaýshy organdar men bazarlardyń ákimgerleri kó­ter­me jáne bólshek saýda ara­syn­daǵy aıyrmashylyq 20 paıyzdan aspaýy tıis ekendigin bilgenimen, olqylyqqa kóz juma qaraǵan. «Qy­zyljar», «Iýjnyı» kommý­nal­dyq bazarlaryndaǵy qymbat­shy­lyq ta jalyna qol apart­paı­dy. Aımaq basshysy jıynda my­nandaı soraqy faktiler keltirdi. Iri qara maldyń san etteri  eshbir qujatsyz bazar sórelerin aına­lyp basqa jaqtarǵa jóneltilip otyrǵan. Osynyń ózi-aq Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine qa­ras­ty aýmaqtyq ınspeksııa, aýyl sharýashylyǵy basqarmasy ju­my­synyń syn kótermeıtinin ań­ǵar­tady. Sol sııaqty sút  jáne jumyrtqa óndiretin sharýashy­lyqtar memleket tarapynan beriletin demeýqarjyny mise tutpaı baǵany jarysa kótergen. Oblys osy ónimder boıynsha respýblıkada birinshi oryn alatynyna qaramastan, syrttan tasýy qalaı degen oryndy suraq týady. So­nyń saldarynan jumyrtqanyń on danasy 200 teńgege deıin jetken. Taldaý kórsetip otyrǵandaı, ónim­der syrtqa arzan baǵaǵa jó­nel­tilip, qymbat baǵaǵa ákelinip júr. Kúzde jergilikti aýylsharýa­shy­lyq taýar óndirýshileri óz ónimderin qoljetimdi baǵaǵa ót­kize almaı, úlken sergeldeńge tú­se­tini eshkimge qupııa emes. Onyń aqyry oıdan-qyrdan aǵylǵan del­daldarǵa arzan baǵaýǵa usta­typ ji­berýge soqtyrady. Osynyń zar­dabyn endi oblys turǵyndary tartyp otyr. Shamasy, múddeli uı­ymdar «jaz shanańdy, qys arbańdy saıla» degen naqyldy es­terinen shyǵaryp alǵanǵa uq­saıdy. Áıtpese, oblys kartop, sábiz sekildi ónimdermen ózin-ózi qam­tamasyz etetin aımaqqa jata­dy.  Jıynda  nan jáne nan ónim­de­riniń baǵasy saqtalyp otyr­ǵa­ny atap kórsetildi. Durys-aq. Al, «Sultan» AQ makaron ónim­derin qymbattatyp jibergen. By­laısha aıtqanda, bıdaıdan jasa­la­tyn taǵamdardyń biriniń baǵa­sy ósken, ekinshisi burynǵy kúıin­de qalǵan. Qaısysy qısyndy? Bazarlarda, dúkenderde shoshqa, qus etteriniń baǵalary birqalypty. Endi sıyr etin satyp alýǵa ekiniń biriniń qaltasy kótere bermeıdi. Osyndaı kereǵarlyqtyń bir sebebin qadaǵalaý oryndary tara­py­nan baqylaýdyń bosańsyǵany­nan izdegen lázim. Onyń ústine bazar basshylary men ákimgerler halyq aldyndaǵy áleýmettik jaýapkershilik mindetin umytqan tárizdi. Baǵany jón-josyqsyz ósirýge múddeli deldal-saýdagerler jaı­ly áńgime bólek. Olardyń tek qana baıýdy oılaǵan ólermendigi ne­gizinen ońtústik aımaqtardan jet­kiziletin kókónis pen jemis-jıdekke qatysty jıi aıtylady. Saýda-sattyqpen kóbine jeke adamdar aınalysatyndyqtan, ár­qaısysy­men kelisim-shart jasaý qıyn. Ekinshiden, ol óńirlerden  jetkiziletin ónimderdi bazar bas­shylary kóter­me baǵamen satyp alyp, óz ústeme­lerin qosatyny, tipti Reseı asyryp jiberetini ja­syryn emes. О́nimder tutyný­shylarǵa jetkenshe baǵa birneshe ret ústemelenedi. Sondyqtan tikeleı tasymaldaý jaıyn júıeli uıymdastyrmaıynsha is túzel­meı­di. Mine, tıisti oryndardan qatań baqylaýdyń ornamaǵanyn saýdagerler men deldaldar, bazar basshylary  osylaısha sheber paı­dalana biledi. Keńeste oblys ákimi iri sha­rýashylyq-kásiporyndarmen memorandým jasaý, ónimderdi  tikeleı tasymaldaý isin jolǵa qoıý, ká­siporyn jáne bazar basshy­la­ry­nyń jaýapkershiligin arttyrý mindetterin belgilep, qoljetimdi baǵany qalyptastyrýdyń, qym­bat­shylyqty tejeýdiń basqa da sharalaryn atap kórsetti. О́mir ESQALI, Soltústik Qazaqstan oblysy.